Άρδην τ.6

Δύο γεωπολιτικές αντιλήψεις

Συγγραφέας: Μπόσκο Μπόζοβιτς*

Άρδην τ. 06

Μετά την δημιουργία (την 1η Δεκεμβρίου 1918) του βασιλείου των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων (1918-1941) όπως και κατά την περίοδο (1945-1991) της Ομόσπονδης σοσιαλιστικής δημοκρατίας της κομουνιστικής Γιουγκοσλαβίας, ολόκληρη η ιστορία αυτής της χώρας σημαδεύτηκε από μια υποθήκη που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί μια θεμελιώδης παρεξήγηση ανάμεσα στους δύο μεγαλύτερους λαούς που την συγκροτούν, τους Κροάτες και τους Σέρβους. Αυτή η παρεξήγηση είναι συνέπεια των θεμελιωδώς αποκλινουσών αναπαραστάσεων που είχαν αυτά τα δύο έθνη σε σχέση με το κοινό κράτος.

Για τους Σέρβους, η Γιουγκοσλαβία αντιπροσώπευε την ολοκλήρωση ενός εθνικού οράματος που αντιστοιχούσε στην συγκέντρωση όλων των Σέρβων σε ένα κοινό κράτος, σε συνεργασία με τους άλλους λαούς με τους οποίους είχαν αναμιχθεί, με βάση την αρχή της συναίνεσης και του πλουραλισμού, εθνικού, πολιτιστικού και θρησκευτικού. Από την στιγμή και πέρα που θα είχε επιτευχθεί αυτός ο στόχος, οι Σέρβοι ήταν έτοιμοι να κάνουν παραχωρήσεις για να διατηρήσουν αυτή την κατάκτηση που θα τους εξασφάλιζε μια αυξημένη ασφάλεια, πράγμα βασικό για μια χώρα που είχε χάσει γύρω στο ένα τρίτο του πληθυσμού της στη διάρκεια του Πρώτου Παγκόσμιου Πόλεμου.

Αν για τους Σέρβους η Γιουγκοσλαβία αντιπροσώπευε έναν στόχο αυτό καθ’ εαυτό, αντίστροφα, για τους Κροάτες, το κοινό κράτος δεν αποτελούσε παρά ένα μέσο για να φθάσουν σε έναν τελικό στόχο που για την εθνική ιδεολογία του «δικαιώματος στην κρατική υπόσταση» είναι η δημιουργία ενός εθνικού κροατικού κράτους, η «πραγματοποίηση του προαιώνιου ονείρου».

Η Σερβία υπήρξε εθνικό κράτος, έθνος-κράτος, πριν από τη δημιουργία της Γιουγκοσλαβίας, αλλά οι εκτός Σερβίας Σέρβοι -περίπου ένας στους τρεις- ήταν αναμεμειγμένοι με τους Κροάτες και τους μουσουλμάνους. Δημιουργώντας την Γιουγκοσλαβία με τους Κροάτες, του Σλοβένους και τους Σέρβους που εξαρτούνταν από την πρώην Αυστροουγγαρία, η Σερβία εγκατέλειψε το σχέδιο της διευρυμένης Σερβίας, που θα περιλάμβανε τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, τη Βοϊβοντίνα και ένα μέρος της Δαλματίας και την Κράινα.

Στο εσωτερικό της Αυστρο-ουγγρικής αυτοκρατορίας οι Κροάτες είχαν ζήσει για αιώνες σε μια πολυεθνική αυτοκρατορία, γλωσσικά, θρησκευτικά και πολιτιστικά πολύ πιο ετερογενή από την Γιουγκοσλαβία. Στόχευαν στη δημιουργία ενός εθνικού κράτους και μάλιστα αποκλειστικά εθνικού. Έχοντας να παλέψουν ενάντια στην ουγγαροποίηση, την γερμανοποίηση και την λατινοποίηση για να επιβεβαιώσουν την εθνική τους ταυτότητα, χωρίς ξεκάθαρα σύνορα και χωρίς εδαφική και διοικητική ενότητα, το εθνικό κροατικό κίνημα συγκρότησε μια ιδεολογία του «δικαιώματος στην κρατική υπόσταση» που θεμελιώθηκε στο μύθο του ιστορικού δικαιώματος και της προαιώνιας κροατικής κουλτούρας. Από την στιγμή που απομακρύνθηκε ο κίνδυνος της γερμανοποίησης, της ουγγαροποίησης και της ιταλοποίησης με την δημιουργία της Γιουγκοσλαβίας, το κύριο εμπόδιο για την πραγματοποίηση του εθνικού κροατικού κράτους έγιναν οι Σέρβοι που ήταν ευρύτατα αναμεμειγμένοι με τους Κροάτες για πολλούς αιώνες και πάνω στο μεγαλύτερο μέρος των εδαφών τα οποία διεκδικούσε το κροατικό εθνικό κίνημα: Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Σλαβονία, Δαλματία, ένα μέρος της Βοϊβοντίνα (Σρεμ) και η Κράινα στην Κροατία. Σε τέτοια έκταση ώστε έφθαναν συχνά να αρνούνται την ίδια την ύπαρξη αυτών των ορθοδόξων στην πλειοψηφία τους Σέρβων (ένα μικρό μέρος καθολικών της Δαλματίας,του Ντουμπρόβνικ, και οι Μπουνγεβτσι στα βορειανατολικά της Σλαβονίας θεωρούσαν τον εαυτό τους Σέρβο). Τους ταύτιζαν με τους Βλάχους, που ονόμαζαν Μορλάκους ή ακόμα και με Κροάτες ορθοδόξους. Το δόγμα του «πολιτικού λαού», δεν επέτρεπε σε οποιονδήποτε κάτοικο της Κροατίας να είναι κάτι διαφορετικό από μέρος του «πολιτικού λαού της Κροατίας».

Η βασική αντιπαράθεση που δηλητηρίαζε την πολιτική ζωή της Γιουγκοσλαβίας ήδη από την εποχή της δημιουργίας της αφορούσε την αρχή της οργάνωσης του κοινού κράτους. Η αντίληψη του ενιαίου κράτους αντιστοιχούσε στην κρατική συνέχεια της Σερβίας. Είχε το πλεονέκτημα να ξεπερνάει το ακανθώδες πρόβλημα του διαχωρισμού των εθνικών εδαφών των Σέρβων και των Κροατών. Αποτελούσε επί πλέον για τους Σέρβους μια επί πλέον εγγύηση για τη συνοχή του κράτους απέναντι σε πολυάριθμους γείτονες που ήταν διψασμένοι για εκδίκηση: Αυστρία, Ουγγαρία, Ιταλία, Βουλγαρία. Αντιστοιχούσε τέλος στη θεωρία του τριφυούς λαού (Κροατο-Σερβο-Σλοβένοι), θεωρία που, αρχικά, είχε ωστόσο διαμορφωθεί από το «ιλλυρικό» κροατικό κίνημα, την εποχή της κροατικής εθνικής αφύπνισης, στα μέσα του 19ου αιώνα.

Η ομοσπονδιακή αντίληψη, που διεκδικούνταν έντονα από τους Κροάτες, αντιστοιχούσε στο σχέδιο της σταδιακής κατάκτησης της εθνικής χειραφέτησης μέσω της δημιουργίας ενός εθνικού Κράτους.

Για να διασκεδάσουν τις αυτονομιστικές διεκδικήσεις των Κροατών πριν τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο οι Σέρβοι ηγέτες δέχθηκαν την δημιουργία μιας κροατικής αυτονομίας με την μορφή μια διοικητικής ενότητας, της Μπανοβίνα της Κροατίας (τέλη του 1938). Επρόκειτο για ένα βασικό προηγούμενο όχι μόνο για την ενιαία Γιουγκοσλαβία αλλά και μια «πρεμιέρα» για τους Κροάτες των οποίων σχεδόν το σύνολο βρέθηκε έτσι ενοποιημένο στα πλαίσια μιας διοικητικής περιφέρειας που διέθετε μια πολιτική αυτονομία, για πρώτη φορά μετά τον πόλεμο της ανεξαρτησίας της Κροατίας στις αρχές του 12ου αιώνα. Το ότι ένας μεγάλος αριθμός Σέρβων (25%) συμπεριλαμβάνονταν σε αυτή την αυτόνομη κροατική ενότητα και αυτή η σημαντική παραχώρηση στη εδαφικό πεδίο δικαιολογούνταν εξ αιτίας της εξωτερικής απειλής των δυνάμεων του Άξονα, που ενθάρρυναν τις χωριστικές κινήσεις στη Γιουγκοσλαβία.

Η Μπανοβίνα της Κροατίας υπήρξε το τελευταίο στάδιο πριν από τη δημιουργία του ανεξάρτητου κράτους της Κροατίας (1941-1945). Το ανεξάρτητο Κροατικό Κράτος που ανακηρύχθηκε στις 10 Απριλίου του 1941, λίγες μέρες μόλις μετά την εισβολή των δυνάμεων του Άξονα και ενώ ο γερμανικός στρατός έγινε δεκτός με ενθουσιασμό στο Ζάγκρεμπ, ήταν προφανώς ένα κατασκεύασμα των γερμανών ναζί και των ιταλών φασιστών που βρήκαν εξαίρετους συμμάχους στους ουστάσι του άντε Πάβελιτς. Το κίνημα των ουστάσι είχε ωστόσο τις δικές του αναφορές στην ιδεολογία του κροατικού «κρατικού δικαιώματος», που διαμορφώθηκε από τους Στάρεβιτς και Φρανκ στον 19ο αιώνα.

Η «τελική λύση» των ουστάσι εφαρμόστηκε σε όλο το έδαφος του κροατικού κράτους, με μια μανία, μια επιμονή και μια τέτοια σκληρότητα που σόκαραν συχνά ακόμα και του ίδιους τους γερμανούς ναζί. Εφαρμόστηκε με συστηματικό τρόπο ενάντια στους Εβραίους, τους Τσιγγάνους και τους Σέρβους. Για τους τελευταίους, σύμφωνα με την φόρμουλα που εξεφώνησε δημόσια ο Κροάτης υπουργός Μίλε Μπούντακ, «ένα τρίτο θα εξοντωθεί, ένα άλλο θα προσηλυτιστεί και ένα τελευταίο θα διωχθεί». Με αυτό το τίμημα το κροατικό κράτος θα κατόρθωνε να εξαφανίσει τους Σέρβους που αποτελούσαν το σημαντικότερο εμπόδιο για τη συγκρότηση ενός αποκλειστικά εθνικού και ομογενοποιημένου κράτους. Το γιουγκοσλαβικό έδαφος διαμελίστηκε το 1941 από τις δυνάμεις του Άξονα: η Σλοβενία προσαρτήθηκε από τη Γερμανία και την Ιταλία, η Σερβία διαμελίστηκε και τμήματα του εδάφους της προσαρτήθηκαν από τη Βουλγαρία, παραχωρήθηκαν στη Μεγάλη Αλβανία, στην Ουγγαρία, προσαρτήθηκαν από την Γερμανία (το Μπανάτ) ή την Κροατία (το Σρεμ, μέχρι τα περίχωρα του Βελιγραδίου). Μόνο η Κροατία των ουστάσι μεγάλωσε μέσω κυρίως της προσθήκης της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης.

Στην κατακτημένη και διαχωρισμένη σε διάφορες ζώνες κατοχής Γιουγκοσλαβία, η νομιμόφρων και η κομμουνιστική αντίσταση, τα διάφορα καθεστώτα της κατοχής, ο εμφύλιος πόλεμος των επαναστατών κομμουνιστών του Κροάτη Τίτο, ο εμφύλιος πόλεμος ανάμεσα σε σερβικές παρατάξεις, όλα αυτά μαζί προκάλεσαν πολυάριθμα αντίποινα, σημαντικές σφαγές των πληθυσμών των πόλεων, συστηματικές εκτελέσεις των ομήρων (εκατό Σέρβοι για έναν νεκρό Γερμανό, πενήντα για έναν τραυματία), οι Εβραίοι και οι Τσιγγάνοι εξορίστηκαν στην Γερμανία και εξοντώθηκαν.

Ωστόσο μόνο το ανεξάρτητο κροατικό κράτος εφάρμοσε την σχεδιασμένη και συστηματική εξόντωση των Εβραίων, των Τσιγγάνων και των Σέρβων σε όλη του την έκταση. Αυτή η «εθνική εκκαθάριση που έλαβε χώρα στα στρατόπεδα συγκέντρωσης (εκ των οποίων κείνο του Γιασένοβατς υπήρξε ένα από τα μεγαλύτερα της Ευρώπης, με κρεματόρια και όλα τα σύνεργα της βιομηχανίας του θανάτου), στις πόλεις και τα χωριά (οι πληθυσμοί ολόκληρων χωριών γκρεμίστηκαν στις καταβόθρες του δειναρικού Καρστ), όλα αυτά δίνουν το μέτρο ενός ολοκαυτώματος χωρίς προηγούμενο σε αυτά τα εδάφη και του γενοκτόνου χαρακτήρα αυτού του ανεξάρτητου κροατικού κράτους.

*Ιστορικός

O μοιραίος άνθρωπος της Σερβίας

Το 1987 ξεκίνησε την πορεία του που θα τον έφερνε στην εξουσία δια πυρός και σιδήρου αφήνοντας πίσω του τα ερείπια όχι μόνο της Γιουγκοσλαβίας, αλλά και της ίδιας της Σερβίας. Στην αρχή ηγέτης της «αντιγραφειοκρατικής» μεταρρύθμισης κατά το παράδειγμα του Γκορμπατσόφ. Στη συνέχεια εθνικιστής και εκφραστής του σερβικού έθνους, ο υποστηρικτής της μεγάλης Σερβίας. Ο άνθρωπος που θα συντρίψει στη συνέχεια το σερβικό εθνικό κίνημα και θα ξεριζώσει τους Σέρβους, με την βοήθεια του Τούντζμαν από την Κράινα και την Σλαβονία, μετά από μια μακραίωνη παρουσία. Τέλος σήμερα ο δικτατορίσκος που προσπαθεί να κρατηθεί στην εξουσία με κάθε τίμημα. Αύριο πιθανώς ο άνθρωπος που θα πυροδοτήσει μια νέα αιματηρή σύγκρουση στο Κόσοβο και ίσως μια ανάφλεξη στο σύνολο των Βαλκανίων.

Μια τυπική περίπτωση βαλκάνιου απατεώνα από εκείνους που σέρνουν το βαλκανικό χώρο από περιπέτεια σε περιπέτεια, από την ελπίδα στην ήττα, από την έξαρση στη συντριβή, ένας πολιτικός από εκείνους που η αυλή τους θα ονομάζει μεγάλους έως ότου αποδειχθεί μοιραίος.

Αφήστε το σχόλιό σας

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

*