Άρδην τ. 80-89, Άρδην τ. 83

Τυνησία, Αδιάκοποι αγώνες για απαράγραπτα δικαιώματα*

Συγγραφέας:

Karine Gantin

Δημοσιεύουμε δύο κείμενα για τα γεγονότα της Τυνησίας, που έχουν μεγάλη σημασία για τον αραβικό κόσμο στο σύνολό του και την Ανατολική Μεσόγειο γενικότερα. Ένα άρθρο που περιγράφει τις πρώτες μέρες τις εξέγερσης και ένα παλιότερο  κείμενο που παρουσιάζει τις κινητήριες δυνάμεις της.

της Karine Gantin

Παρά τη βία που ασκείται από το κράτος ενάντια σε κάθε είδους κοινωνική ή ανοικτή πολιτική αντιπολίτευση, πολλαπλές μορφές αντίστασης βλασταίνουν και αναπτύσσονται στο εσωτερικό της τυνησιακής κοινωνίας. Πέρα από τις διάφορες πράξεις αντίστασης των δημοκρατικών ακτιβιστών, τα πρόσφατα γεγονότα στην περιοχή των ορυχείων της Γκάφσα, καταδεικνύουν τις δυνατότητες κινητοποίησης των ομάδων που είναι οι πιο εκτεθειμένες στην κοινωνικο-οικονομική ανασφάλεια.
Οι εκθέσεις των μεγάλων διεθνών οργανώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καταγγέλλουν εδώ και 20 χρόνια την διαρκή επιδείνωση των κατασταλτικών πρακτικών  του καθεστώτος του προέδρου Μπεν Αλί. Στην εξουσία από το 1987, μετά από ένα “ιατρικό πραξικόπημα”, (ο Μπεν Αλί ως πρωθυπουργός εμφάνισε μια ιατρική γνωμάτευση που χαρακτήριζε τον τότε πρόεδρο Μπουργκίμπα ανίκανο να ασκεί τα καθήκοντά του και τον διαδέχτηκε).
Τον Οκτώβριο του 2009 διεκδίκησε και κέρδισε μια πέμπτη θητεία σε ένα εκλογικό παιγνίδι ελεγχόμενο από την αρχή μέχρι το τέλος.

Ένα ασφυκτικό κατασταλτικό περιβάλλον
Από τη δεκαετία του 1990, τα κύματα των συλλήψεων έχουν καταπνίξει συστηματικά τις κυριότερες φωνές της δημοκρατικής αντιπολίτευσης, έχει απαγορευτεί η «Ενάντα» (Αναγέννηση), το κυριότερο ισλαμικό πολιτικό κίνημα και οι υποστηρικτές του, τους οποίους καταδίκασε στη φυλακή, στην εξορία, η τη σιωπή ή τους υποχρέωσε να στραφούν σε εναλλακτικές κατευθύνσεις, όπως η επένδυση στον πολιτισμό ή τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Γενικότερα, η εξουσία συνεχίζει την επιχείρηση αστυνομικού ελέγχου της κοινωνίας και ξεδιπλώνει ένα όλο και πιο περίπλοκο οπλοστάσιο κατασταλτικών μέτρων: διώξεις, ταπεινώσεις, διακοπή των μέσων επικοινωνίας, αστυνομικοί τοποθετημένοι έξω από τα σπίτια ή τα γραφεία, ώστε να εκφοβίζουν, να ελέγχουν ή ακόμα και να εμποδίζουν τις μετακινήσεις, επιθέσεις, διοικητικές, κοινωνικές και οικονομικές κυρώσεις, ακόμα και έναντι του οικογενειακού περιβάλλοντος, φυλακίσεις από μια δικαιοσύνη σε διατεταγμένη υπηρεσία. Οι συλλήψεις συνήθως συνοδεύονται από βασανιστήρια, εξ ονόματος της καταπολέμησης της τρομοκρατίας .
Παράλληλα η εξουσία ελίσσεται τα τελευταία χρόνια, ώστε να αυξήσει τον έλεγχό της πάνω στους ελάχιστους χώρους που διατηρούν έναν βαθμό αυτονομίας, “εσωτερικά πραξικοπήματα” που ενορχηστρώνονται από τα μέλη του κόμματος-κράτους – τον Δημοκρατικό Συνταγματικό Συναγερμό (RCD) – ενάντια στην ηγεσία των συνδικαλιστικών οργανώσεων, των δικαστικών και της δημοσιογραφίας (αντίστοιχα το 2006 και το 2009), επιθέσεις εναντίον των πολιτιστικών δραστηριοτήτων που αναπτύσσονται σε ένα πνεύμα ελευθερίας, όπως και μια γκροτέσκα και δραματική σειρά από τριάντα δίκες εναντίον της Ένωσης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (LTDH ).
Ακόμα και η επικέντρωση του διεθνούς ενδιαφέροντος στις προεδρικές εκλογές, έστω και αν το αποτέλεσμα ήταν προδιαγεγραμμένο, δεν βελτίωσε καθόλου το κλίμα, όπως καταδεικνύει η εντατικοποίηση των διωγμών, οι ξυλοδαρμοί των επικριτών, και τα νέα δικαστικά επεισόδια. Όσο για τις προσπάθειες της ιστορικής πολιτικής αντιπολίτευσης (νόμιμης ή όχι), οι αποτυχημένες προσπάθειές της να παρουσιάσει υποψηφίους για την προεδρία ή τις βουλευτικές εκλογές άρχισαν να παίρνουν τα χαρακτηριστικά μιας διοικητικής φάρσας. Τα γεγονότα αυτά επιδεινώνουν την κατάσταση σε ένα κράτος που διέθετε ήδη μια ισχυρή παράδοση καταστολής.
Τέλος, η τυνησιακή κυβέρνηση ασκεί έναν πολύμορφο έλεγχο επί των μέσων ενημέρωσης, μέσα από τις πολυποίκιλες παροχές, πιέσεις, απαγορεύσεις, και δίκες, καθώς και τη διάδοση πληροφοριών από το εξωτερικό, η οποία συμπληρώνεται από πολυτελείς εκστρατείες επικοινωνίας σε ξένα μέσα ενημέρωσης και μια παράδοση απέλασης δημοσιογράφων από τα αεροδρόμια της. Το καθεστώς λογοκρίνει έντονα τηλεπικοινωνίες και διαδίκτυο, σε σημείο που να διαθέτει σήμερα μια από τις αποτελεσματικότερες υπηρεσίες ελέγχου των τεχνολογιών παγκοσμίως.

Γκάφσα, ένα αποκαλυπτικό κοινωνικό συμβάν
Ωστόσο, όλο και περισσότεροι Τυνήσιοι και Τυνήσιες, από όλες τις κοινωνικές τάξεις και ηλικίες, ενδιαφέρονται για τις δημόσιες υποθέσεις. Ένα ενδιαφέρον που γίνεται κατανοητό αν αναλογιστούμε ότι ο πληθυσμός είναι εγγράμματος σχεδόν στο σύνολό του και υψηλού μορφωτικού επιπέδου, έχει κατά κεφαλήν εισόδημα υψηλότερο από τους γείτονές του τού Μαγκρέμπ, καθώς και καλύτερη πρόσβαση στις κοινωνικές υπηρεσίες και τη στέγαση.
Το «οικονομικό θαύμα» που πωλείται από την Τυνησία στο εξωτερικό θα πρέπει ωστόσο να αντιμετωπίζεται με προσοχή: η στατιστική πραγματικότητα αποτελεί αντικείμενο ποικίλων χειρισμών Επιπλέον, δεν αποκαλύπτει τίποτα από την αβυσσαλέα διεύρυνση των κοινωνικών και περιφερειακών ανισοτήτων που αποτελούν το υπόβαθρο των γεγονότων της Γκάφσα. Η εξέγερση των ορυχείων της Γκάφσα σημάδεψε την πρόσφατη κοινωνική και πολιτική ιστορία της Τυνησίας: από τον Ιανουάριο έως τον Ιούνιο του 2008, ο πληθυσμός του ιστορικού εργατικού προπυργίου της Γκάφσα εξεγέρθηκε μετά τη δημοσίευση των παραποιημένων αποτελεσμάτων των εξετάσεων για προσλήψεις στην τοπική εταιρεία φωσφάτων που αποτελεί τον μοναδικό οικονομικό πνεύμονα της περιοχής.
Οι εργαζόμενοι, οι άνεργοι, οι χήρες των εργατών των ορυχείων, οι φοιτητές οι καταστηματάρχες, οι μητέρες, πολλαπλασίασαν τις κινητοποιήσεις τους για μήνες ολόκληρους, με ηρεμία και αξιοπρέπεια: καταλήψεις, απεργίες, διαδηλώσεις, καθημερινά συλλαλητήρια νυκτερινές περιπολίες από τους νεότερους…
Μέσα σε μεγάλη φτώχεια και άνοδο των τιμών, οι άνθρωποι ξεσηκώθηκαν κατά της αυξανόμενης διαφθοράς του τοπικού συστήματος, διεκδικώντας δημόσιες επενδύσεις, βελτίωση των υποδομών και κοινωνική δικαιοσύνη και, τέλος, το σεβασμό του δικαιώματος στη ζωή, την αξιοπρέπεια και την εργασία.
Οι εξεγερμένοι δημιούργησαν μια επιτροπή από εκπροσώπους που επιλέχθηκαν αρχικά μεταξύ των τοπικών συνδικαλιστικών εκπροσώπων της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, και ζήτησαν την έναρξη διαπραγματεύσεων με την κεντρική κυβέρνηση, παρά την πολιορκία των πόλεων από την αστυνομία και το στρατό.
Η στρατηγική της καταστολής ήταν αμείλικτη: διακοπή της επικοινωνίας με τον έξω κόσμο, και εν συνεχεία επιδρομές, πυροβολισμοί, άρματα μάχης στις γειτονιές, και τελικά σύλληψη των ηγετών και των νεολαίων.
Οι άδικες δίκες οδήγησαν σε αυστηρές ποινές και φυλακίσεις σε ολόκληρη τη χώρα. Η εξέγερση των πόλεων της Γκάφσα, αυτο-οργανωμένη με ειρηνικό χαρακτήρα, κοινωνική και πολιτική, αν και μακριά από όλα τα κόμματα της αντιπολίτευσης που έσπευσαν να την υποστηρίξουν, μπορεί να συνετρίβη, ωστόσο δεν έφυγε από τη σκέψη των ανθρώπων. Δεν επεκτάθηκε βέβαια σε όλη τη χώρα, αλλά απορύθμισε την εξουσία και την ΓΕΕΤ (την επίσημη συνδικαλιστική ένωση) και έσπασε το τείχος της σιωπής.

Ποικίλες και ανανεούμενες εστίες αντίστασης
Όσον αφορά στην πληροφόρηση, ο πληθυσμός προσπαθεί κατ’ αρχάς να χρησιμοποιήσει άλλες πηγές: περισσότερο από τα γαλλικά και τα ιταλικά κανάλια βλέπει το αντιπολιτευόμενο κανάλι Al Hiwar Ettounsi που εκπέμπει μέσω Ιταλίας και διάφορα αραβικά κανάλια όπως το Al Jazeera που έχουν τη μεγαλύτερη δορυφορική ακροαματικότητα. Η ιστοσελίδα Facebook χρησιμοποιείται ευρέως ιδιαίτερα από τη στιγμή και μετά πού προσπάθησαν να την απαγορεύσουν το 2008 κατά τη διάρκεια των γεγονότων της Γκάφσα: το επεισόδιο έληξε με μια αστραπιαία συλλογή σχεδόν 20 000 υπογραφών, την υποχώρηση της εξουσίας και την επέκταση της απήχησης της ιστοσελίδας.
Η νεώτερη γενιά με τη σειρά της ξεπερνά στην πράξη, με τον ένα ή άλλο τρόπο, τη λογοκρισία του διαδικτύου για να αποκτήσει πρόσβαση στο YouTube και το Dailymotion.
Ανάμεσα στη νέα γενιά πάντα, ο φοιτητικός χώρος, μόνιμη πηγή αμφισβήτησης της αριστεράς και της άκρας αριστεράς καθώς και πνευματικής δημιουργικότητας κατά τη δεκαετία του 1960, παρέμεινε ενεργός συνδικαλιστικά, ενώ ο συνδικαλισμός των φοιτητών κυριαρχείται από τα ανταγωνιστικά ρεύματα της Αριστεράς και του ισλαμισμού. Δεδομένης μάλιστα της εκθετικής αύξησης των φοιτητών (το ένα τρίτο των νέων ηλικίας19-24 ετών, σύμφωνα με πρόσφατα επίσημα στοιχεία), αυξάνονται τόσο οι φοιτητές από τα φτωχότερα κοινωνικά στρώματα ενώ, όπως και στις υπόλοιπες χώρες του Μαγκρέμπ και την Αφρική, εμφανίζονται επιτροπές νεολαίας πτυχιούχων ανέργων.
Από την πλευρά της, η Γενική Ένωση Εργατών Τυνησίας (UGTT), ενιαία κεντρική συνδικαλιστική οργάνωση, έχει σημαδευτεί από τη γέννηση της από τους δεσμούς της με την εξουσία, και αμφισβητείται έντονα σε ορισμένες ομοσπονδίες της (στην υγεία, την εκπαίδευση, τις τηλεπικοινωνίες …). Πολλές περιοχές (επιτροπές Μπεν Αρούς, Μάχντια, Καϊρουάν, Τζεντούμπα, Σφαξ…) πραγματοποιούν αυτόνομες κινητοποιήσεις (υποστήριξη της πολιορκημένης Γάζας, έκκληση για την απελευθέρωση των συνδικαλιστών κρατουμένων…), προωθούν απεργίες στην περιοχή ή τον κλάδο τους.
Και οι κινητοποιήσεις αφορούν σχεδόν το σύνολο της κοινωνίας, τους δικηγόρους, τους καλλιτέχνες, τους δημοσιογράφους, τις γυναίκες, ενώ βέβαια δεν πρέπει να ξεχνάμε τον ρόλο του πολιτικού Ισλάμ και του ισλαμισμού.
Το συστηματικό ξερίζωμα του πολιτικού μηχανισμού του ισλαμικού κόμματος της Ενάντα μετά το 1990, ο στενός έλεγχος της μετάβασης στα τζαμιά και η δραστική καταστολή εναντίον πολλών νέων μουσουλμάνων και των οικογενειών τους, έχουν καταφέρει να εξαφανίσουν την παλιότερη λαϊκή βάση του ισλαμισμού. Ως απάντηση όμως τροφοδοτούνται πρακτικές που εμπνέονται από την ιδεολογία του φονταμενταλιστικού σαλαφισμού.
Τέλος παρατηρείται σήμερα μια τάση από την πλευρά των διανοούμενων και πολιτικών της αριστεράς να μεταβάλουν σε κύριο άξονα της ανάλυσής τους την κριτική του δυτικού ιμπεριαλισμού απέναντι στον αραβικό κόσμο, τοποθέτηση που ευνοεί την πολιτική συμπόρευσή τους με τους μετριοπαθείς ισλαμιστές.
Αλλά μάλλον έχει υποτιμηθεί από τους αναλυτές η έκταση της αναδίπλωσης και της προσφυγής στις θρησκευτικές αξίες, σε μια κοινωνία που παράγει πλήθος ανέργων και κοινωνικά αποκλεισμένων και αντιμετωπίζει ένα αυταρχικό κράτος που εμφανίζεται προσδεδεμένο στη δυτική νεωτερικότητα.

Μετάφραση Γ.Κ.

*Το άρθρο αυτό δημοσιεύθηκε στο βιβλίο Etat des résistances dans le Sud 2010 – Monde arabe, («Αντιστάσεις στον Νότο – 2010 Αραβικός Κόσμος»). Εδώ δημοσιεύουμε εκτενή αποσπάσματα. Άρδην

Αφήστε το σχόλιό σας

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

*