Αρχική » Για την έρευνα του ΕΚΚΕ

Για την έρευνα του ΕΚΚΕ

από Γιώργος Ρακκάς

του Γ. Ρακκά, από το Άρδην τ. 29, Μάρτιος-Απρίλιος 2001

Η δημοσίευση της έρευνας του Ε.Κ.Κ.Ε. με θέμα: “Έθνος και Δημοκρατία στην ελληνική εκπαίδευση” προκάλεσε ποίκιλα σχόλια και προβληματισμούς. Τα αποτελέσματά της επιβεβαίωσαν την στροφή ενός μεγάλου κομματιού της ελληνικής κοινωνίας σε παραδοσιακές αξίες, την δυσπιστία που συναντούν οι κεντρικές επιλογές του πολιτικού κόσμου, την απόρριψη που η ίδια η πολιτική δέχεται από ένα μεγάλο ποσοστό της νεολαίας. Όλα αυτά ξάφνιασαν πολιτικούς και επιστημονικούς κύκλους που έσπευσαν να εκφράσουν την ανησυχία τους στις εφημερίδες.

“Η Βουλή, ο Τύπος και η τηλεόραση περιβάλλονται από μια εκτεταμένη δυσπιστία, ενώ αντίθετα ισχυρή εμπιστοσύνη και προσήλωση γνωρίζουν πρωτίστως χώροι που βρίσκονται εκτός των διαδικασιών εκείνων της πολιτικής που ενεργοποιούν την εκκοσμικευμένη και ορθολογική δημοκρατική αρχή νομιμοποίησης και δίνουν υπόσταση στην ιδιότητα του πολίτη.”1, δηλώνει ο Παναγιώτης Καφετζής στην ομιλία του σε εκδήλωση που διοργάνωσε το ίδιο το Ε.Κ.Κ.Ε για να παρουσιάσει την έρευνα που πραγματοποίησε.

“Πρόκειται για την επιβεβαίωση μιας τάσης που διαφαίνεται στην ελληνική κοινωνία εδώ και 12 χρόνια: η επιστροφή σε αυταρχικές παραδοσιακές αξίες και η απομάκρυνση από την ιδέα της Ε.Ε. Ο λόγος είναι ότι οι Έλληνες έχουν έντονη πολιτισμική αντίληψη του έθνους και όχι πολιτική, ώστε αρχή να είναι ο πολιτισμός της Ορθοδοξίας και της παράδοσης και όχι ο συνταγματικός. Αυτή η εθνοκεντρική αντίληψη ήταν πάντα λανθάνουσα στην ελληνική κοινωνία. Η υποτιθέμενη απειλή της ταυτότητας και του πολιτισμού μας. Δεν πιστεύουμε σ’ έναν πολιτισμό ανοχής και δημοκρατίας, αλλά σε μια εικόνα εθνικής υπεροχής.” , υποστηρίζει ο Δημήτρης Χαραλάμπης, Πρόεδρος της εταιρίας Πολιτικής Επιστήμης και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Τα συμπεράσματα στα οποία κατέληξε μια μεγάλη μερίδα του πολιτικού και επιστημονικού κόσμου γίνονται εύκολα αντιληπτά από τα παραπάνω: Έχουμε να κάνουμε με μια κοινωνία που, σε μεγάλο βαθμό, ρέπει προς τον συντηρητισμό, αποκτά ολοένα και περισσότερο ανορθολογικά αντανακλαστικά και τείνει να απορρίψει τους νεοτερικούς μηχανισμούς που διασφαλίζουν το εκκοσμικευμένο και δημοκρατικό πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργούν οι “καθωσπρέπει” δυτικές κοινωνίες. Η έρευνα αυτή αποκαλύπτει όλα τα χαρακτηριστικά της ελληνικής καχεξίας απέναντι σε μια Δύση που τα έχει “ξεκαθαρίσει” αυτά με τις κοινωνίες της προ πολλού.

Το 87,4%3 των μαθητών του Γυμνασίου που εκδηλώνει την εμπιστοσύνη του απέναντι στην εκκλησία, το 94,5% τωνμαθητών λυκείου που υποστηρίζει πως με τις διαδικασίες παγκοσμιοποίησης κρίνεται ως απαραίτητη η διαφύλαξη της πολιτιστικής ιδιαιτερότητας, το 65,8% των μαθητών λυκείου που αδιαφορεί για την πολιτική, το 92,1% των μαθητών λυκείου που θεωρεί πως οι ξένοι προκαλούν ανεργία στους Έλληνες, λένε, συνηγορούν προς την παραπάνω διαπίστωση. Είμαστε πίσω, ίσως “τελευταίοι”, γι’ αυτό πρέπει να “κόψουμε δρόμο”. Να μπολιάσουμε την καθυστερημένη μας κοινωνία με τις αξίες της νεοτερικότητας, να την προικίσουμε με την ορθολογικότητα, προκειμένου να υπερβεί τις σκοταδιστικές της τάσεις. Το αίτημα της εξατομίκευσης της Ελληνικής κοινωνίας προβάλλει ως η μοναδική λύση στο αδιέξοδο. Πλάι στη νομισματική σύγκλιση, επιβάλλεται να πραγματοποιηθεί και μια πολιτιστική σύγκλιση, ίσως ουσιωδέστερη, προκειμένου να ανοίξει ο δρόμος για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωσή μας… Έτσι κάπως περιγράφεται το όραμα που κυριαρχεί σε πολιτικούς και επιστημονικούς κύκλους.

Η ανησυχία αυτών των κύκλων έγκειται στο γεγονός ότι τα στοιχεία της έρευνας συνηγορούν στο συμπέρασμα ότι η κοινωνία παρουσιάζει εντελώς διαφορετικές τάσεις. Μάλιστα, όσο μεγαλύτερη προσπάθεια κι αν καταβάλλεται, από ορισμένους κύκλους, προκειμένου να αναπτυχθούν τάσεις εξατομίκευσης και ορθολογισμού στην ελληνική κοινωνία, τόσο περισσότερο αυτή αντιστέκεται.

Θα μπορούσε όμως να είναι διαφορετικά; Η έρευνα πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια των Νατοϊκών Βομβαρδισμών στη Γιουγκοσλαβία όπου η νεοτερική εκδοχή της ανοχής απέναντι στον άλλο αίφνης μεταβλήθηκε στην συνεργεία και την ενοχή σε έναν εγκληματικό πόλεμο. Όπου η πολιτική και τα οράματά της έγιναν ωμή βία μπροστά στην ανάγκη επιβολής ενός status quo στην περιοχής. Πραγματικά, με τους βομβαρδισμούς στο Κόσοβο η μάσκα ενός πολιτισμού έπεσε και αποκαλύφτηκε η ωμότητα και ο μηδενισμός του, που μπρος στο ορθολογικό του συμφέρον, σκορπά θάνατο και οικολογική καταστροφή. Πώς λοιπόν μια κοινωνία, που οι βόμβες την ξύπνησαν βίαια από τη νιρβάνα της κατανάλωσης να αποδεχτεί έναν πολιτισμό που στην βαθύτερή του ουσία δεν αναγνωρίζει καμιά αξία πέρα από την ισχύ; Μπρος σ’ αυτό το ερώτημα η κοινωνία έδωσε συγκεκριμένη απάντηση: οι γονείς, οι καθηγητές και οι μαθητές λυκείου εμπιστεύονται την Ευρωπαϊκή Ένωση μονάχα σε ποσοστά 35,7%, 32,1% και 17,1% αντίστοιχα!

Ας ξεφύγουμε όμως από το παράδειγμα των βομβαρδισμών ία ας πάμε στο παράδειγμα των Ηνωμένων Πολιτειών που θεωρείται χώρα-πρωτοπόρος στον ορθολογισμό και στην εξατομίκευση. Το κράτος των Ηνωμένων Πολιτειών είναι τόσο εκκοσμικευμενο που μπορεί να χαρακτηριστεί απόλυτα ουδέτερο απέναντι σε οποιαδήποτε ιδεολογία ή ηθική. Ε. λοιπόν σ’ αυτή τη χώρα-Βίγλα του Δυτικού Πολιτισμού, από τα 270.000.000 των αμερικάνων ψηφισαν μόνο τα 100.000.0004, η συμμετοχή, δηλαδή, στις εκλογές δεν έφτασε ούτε το 50%. Βλέπουμε λοιπόν πως, σε μια χώρα όπου οι διαδικασίες εξατομίκευσης και εξορθολογισμού έχουν φτάσει σε σημείο παροξυσμού, οι πολίτες αποφεύγουν εξίσου να συμμετάσχουν σε εκείνες τις διαδικασίες της πολιτικής που “ενεργόποιούν την εκκοσμικευμενη και δημοκρατική αρχή νομιμοποίησης και δίνουν υπόσταση σ’εκείνη την ιδιότητα του πολίτη3”. Κι αυτό συμβαίνει διότι οι πολίτες εγκαταλείπουν μαζικά τη δημόσια σφαίρα προκειμένου να οικοδομήσουν το καταναλωτικό βασίλειο -ου ιδιωτικού τους χώρου.

Η κυρίαρχη καταναλωτική κουλτούρα δεν αφήνει χώρο για τη δημόσια σφαίρα, αφού η καταναλωση ως διαδικασία δεν προϋποθέτει την ύπαρξη συλλογικών ταυτοτήτων για να πραγματοποιηθεί. Αντίθετα τείνει να καταρρακώσει κάθε έννοια συλλογικότητας, αφού διαμορφώνει μαζικά πρότυπα που στόχο έχουν την ομογενοποίηση των αναγκών του καταναλωτικού κοινού. “Αυτό που μας ξεχωρίζει από τα ζώα, είναι η παράξενη ικανότητά μας να ψωνίζουμε, γράφει μια πρόσφατη αγγλική διαφήμιση ρούχων. Να λοιπόν η νέα ταυτότητα που ξεπηδά μέσα από την αγορά και αγκαλιάζει ολόκληρη την ανθρωπότητα σε σημείο που να αποτελεί το κύριο στοιχείο που μας ετεροπροσδιορίζει από τις υπόλοιπες μορφές ζωής του πλανήτη. Ψωνίζω, λοιπόν, άρα υπάρχω. Γιατί ψωνίζω; Γιατί ως άτομο έχω την ιδιότητα να μετατρέπω το προϊόν σε απόλαυση. Πρόκειται για την ύστατη πράξη του Προμηθέα. Το άτομο παίρνει την ύλη και την μεταλαμβάνει σε ευτυχία. Έχω την ικανότητα να μετατρέπω τα κουτάκια με τις όμορφες συσκευασίες σε βιοτικό επίπεδο κι αυτό είναι που θεμελιώνει την εφυία μου ως ον. Τούτη είναι η πεμπτουσία της κατανάλωσης. Καταλαβαίνουμε τώρα γιατί στις πιο εξορθολογισμένες κοινωνίες αυτή προβάλλει ως το πιο αποδοτικό μέσο εξατομίκευσης και συνακόλουθα ως η πληρέστερη επιλογή ολοκλήρωσης της προσωπικότητας του ατόμου.

Είναι προφανές όμως ότι μέσα σ’ αυτές τις συνθήκες το άτομο όχι μόνο δεν συγκροτεί μια υγιή και εύρωστη κοινωνία των πολιτών αλλά αντίθετα ενισχύει τις τάσεις του κατακερματισμού της, αντικαθιστώντας τις πολιτικές εκφράσεις της με συμπεριφορές που μεσα απο τις ερευνες αγοράς μετασχηματίζονται σε καταναλωτικές τάσεις.

Συνεπώς μια μαζική εξατομίκευση στην “καχεκτική μας Ψωροκώσταινα” όχι μόνο δεν θα στρέψει την κοινωνία σε ένα πολιτικά ζωντανό οργανισμό, αλλά θα καταπνίξει κάθε λειτουργία της μέσα σ’ ένα ποταμό υλικών και άυλων αγαθών. Οπότε, το αίτημα της εξατομίκευσης προβάλλει σαφέστατα σαθρότερο από την αντανακλαστική αντίδραση της κοινωνίας μας για επιστροφή σε σχήματα περισσότερο παραδοσιακά. Εξ άλλου, όπως ακόμα κι αυτός ο Φράνσις Φουκουγιάμα παραδέχεται: “Οι άνδρες και οι γυναίκες που σχημάτισαν την αμερικάνικη κοινωνία την εποχή της θεμελίωσης των Ηνωμένων Πολιτειών δεν ήταν απομονωμένα ορθολογικά άτομα, που πάντα υπολόγιζαν το προσωπικό τους συμφέρον. Αντίθετα ήταν στο μεγαλύτερο μέρος τους μέλη θρησκευτικών οργανώσεων που τους ένωνε ένας κοινός ηθικός* κώδικας και μια πίστη στο Θεό”. Διότι ακριβώς αυτός ο “κοινός ηθικός κώδικας” είναι που αποτελεί τον συνεκτικό δεσμό μεταξύ των κοινοτήτων αλλά και της κοινωνίας -και όχι το συμφέρον που η ίδια η εξατομίκευση τοποθετεί στην κορυφή της ιεράρχησης των αξιών. Συνεπώς, όπως υποστηρίζει και ο Τζέρεμυ Ρίφκιν, θα ήταν περισσότερο σοφό, αντί να τραβάμε απ’ τα μαλλιά την κοινωνία στα μονοπάτια της εξατομίκευσης, “(οι νέοι πρέπει) να ισχυροποιήσουν τους συνεκτικούς δεσμούς της κοινότητας και της κοινωνίας- δηλαδή τον ρόλο της Εκκλησίας, των τοπικών οργανώσεων, των μη κυβερνητικών οργανώσεων, των ενώσεων πολιτών, επειδή αυτές είναι οι πηγές της κοινωνικής αλληλεγγύης”8…

Σ’ αυτό το σημείο όμως τίθεται το εξής ερώτημα: ανορθολογικές κοινωνίες ή εξορθολογισμένες καταναλωτικές μη-κοινωνίες; Τζιχάντ ή Μάκιντος; Πολλοί θα μπουν στο πειρασμό, μπροστά σε μια λογική διατήρησης των πολιτικών ελευθεριών και των δικαιωμάτων του ανθρώπου, να ταχθούν με την δεύτερη προοπτική. ‘Αλλοι πάλι, μη ανεχόμενοι τον γυμνό ολοκληρωτισμό της εξατομίκευσης, θα σπεύσουν να ενισχύσουν την πρώτη προοπτική. Αλλά είναι πασίδηλο πως η μια πρόταση, αυτή του εξορθολογισμου, παραπαίει και η άλλη αδυνατεί να δώσει μια βιώσιμη λύση. Καθώς όμως, όπως ο Αντρέ Γκόρζ έλεγε κάποτε, “οι περίοδοι κρίσης είναι ταυτόχρονα περίοδοι μεγάλης ελευθερίας”, μας δίνεται η δυνατότητα να αναζητήσουμε και μια εναλλακτική, τρίτη εκδοχή, να σπάσουμε αυτό το βασανιστικό δίπολο μ’ ένα πρόταγμα που θα προσπαθεί να διαμορφώσει ριζικά διαφορετικές αξίες και πρότυπα, μ’ ένα πρόταγμα που θα δέχεται ότι οι κοινωνίες πάντοτε χρειάζονται κι ένα χώρο μη-ορθολογικό, ένα χώρο πίστης, που αδυνατεί να εκφραστεί με μαθηματικές εξισώσεις ή σφυγμομετρήσεις του καταναλωτικού κοινού, ακριβώς γιατί υπάρχουν κι άλλοι λόγοι πέρα από το συμφέρον που ενώνουν τους ανθρώπους, αλλά ταυτόχρονα θα επιμένει στην απόπειρα δημιουργίας ενός κόσμου περισσότερο ελεύθερου και εξισωτικού.

Σημειώσεις

1.            Ελευθεροτυπία 7-12-2000, Ιωάννα Σωτήρχου: “Ζήτω το χθες και το παρόν ζοφερό”.

2.            Τα Νέα 8-12-2000, “Η “φωνή” των μαθητών τρόμαξε τους μεγάλους” Νίκος Μάστορας, Δέσποινα Κου-κλάκη, Αριστοτελία Πελώνη.

3.            Τα στατιστικά είναι από το δημοσίευμα των Νέων, στις 7-12-2000.

4.            Γιώργος Καλφέλης: “Οι Αμερικάνικες εκλογές”, Τα Νέα 11-12-2000.

5.            Βλέπε υποσημείωση 1.

6.            Αναφέρεται από τον Μιχαλή Σκα-φίδα στο άρθρο “Οι BOBOS πάνε στον παράδεισο” του περιοδικού NPQ, τεύχος 16, Φθινόπωρο 2000.

7.            Φράνσις Φουκουγιάμα: σελ.427 ” Το τέλος της ιστορίας και ο Τελευταίος Άνθρωπος”, εκδόσεις “Λιβάνη”.

8.            Αμαλία Νεγρεπόντη: “Πρόσωπο με πρόσωπο: Jeremy Rifkin”, Τα Νέα, 16-12-2000, ένθετο “Πρόσωπα” σελ. 14.

ΣΧΕΤΙΚΑ

ΑΦΗΣΤΕ ΕΝΑ ΣΧΟΛΙΟ

Αρέσει σε %d bloggers: