Εγκαινιάζουμε ένα νέο αφιέρωμα με κείμενα του Γιώργου Καραμπελιά από το βιβλίο του Εκκλησία και Γένος εν αιχμαλωσία, Εναλλακτικές Εκδόσεις.
Η αντίσταση στους έξι αιώνες της ξένης κατοχής δεν περιορίστηκε μόνο στο στρατιωτικό πεδίο (όπως είδαμε στο προηγούμενο αφιέρωμα μας, Η αντίσταση των Ελλήνων μετά το 1453), αλλά εξίσου σημαντική ήταν και στο πνευματικό πεδίο (Ορθοδοξία, γλώσσα, ιστορική συνείδηση και λαϊκή παράδοση).
Παρότι η σύγκρουση με τον καθολικισμό παραμένει σφοδρότατη, δεν πρέπει ποτέ να ξεχνάμε πως η «πρωταρχική αντίθεση» παραμένει πάντα εκείνη με τους Οθωμανούς και το ισλάμ, με τα εκατομμύρια των εξισλαμισμών, το παιδομάζωμα και την εξόντωση των χριστιανικών πληθυσμών.
Η παραχώρηση «προνομίων» από την πλευρά των Οθωμανών στο ορθόδοξο μιλέτ έχει παρουσιαστεί ως μία ένδειξη της οθωμανικής μετριοπάθειας και ευμένειας έναντι των Ελλήνων. Όμως, ο Γεννάδιος θα αναλάβει την πατριαρχική έδρα διότι η πολιτική συγκυρία επέβαλλε στον Μωάμεθ μια πολιτική κατευνασμού των Ορθοδόξων απέναντι στον κίνδυνο πιθανής εξέγερσής τους, αν δεν αναγνωριζόταν η θρησκευτική τους αυτονομία: οι Έλληνες, στη συντριπτική τους πλειοψηφία «ανθενωτικοί», ίσως μεταστρέφονταν, γεγονός που θα έκανε πιθανή μια νέα Δυτική Σταυροφορία. Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε, άλλωστε, ότι, στα χρόνια που ακολούθησαν την Άλωση, ο ελληνικός χώρος δεν είχε ακόμα κατακτηθεί, ο Γεώργιος Καστριώτης στην Ήπειρο θα συνεχίσει να αντιστέκεται, η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας θα πέσει το 1461, η Πελοπόννησος γύρω στο 1500, η Μυτιλήνη το 1462.
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, ο Μωάμεθ θα προωθεί –ή μάλλον θα βαυκαλίζει τους Έλληνες με– τη γραμμή της συνεργασίας Τούρκων και Ελλήνων· προκειμένου δε να εδραιώσει την αίσθηση της συνέχειας με το Βυζάντιο, θα συνεχίσει να χρησιμοποιεί τα ελληνικά στις επαφές του με τη Δύση και στα επίσημα έγγραφα. Οι Οθωμανοί αισθάνονταν ακόμα σφετεριστές και επιθυμούσαν να επιβεβαιώσουν τη νομιμότητα και τη συνέχεια της εξουσίας τους, η δε κατοχύρωση των προνομίων του Πατριαρχείου ήταν ένα απαραίτητο μέτρο τακτικής για τη συντήρηση μιας τεράστιας πολυεθνικής αυτοκρατορίας. Στην ίδια κατεύθυνση, προσπαθούν να προσεταιριστούν και τους τοπικούς χριστιανούς τιμαριούχους, αφήνοντάς τους τα προνόμια και τη γη τους, ενώ, στον βαλκανικό χώρο, σε αντίθεση με τον μικρασιατικό[2], οι εξισλαμισμοί θα λάβουν επιλεκτικό χαρακτήρα. Οι διάδοχοί του όμως, όταν πλέον η κατάκτηση θα έχει εδραιωθεί, θα αφαιρέσουν αρκετά από τα προνόμια που είχαν παραχωρήσει στο Πατριαρχείο, θα καταργήσουν τη χρήση της ελληνικής στις επαφές με τους ξένους, θα γενικεύσουν τους εξισλαμισμούς, το παιδομάζωμα[3], καθώς και τους εποικισμούς από Τουρκομάνους και μουσουλμανικά φύλα. Οι τιμαριούχοι, στο εξής, θα είναι αποκλειστικά μουσουλμάνοι και μόνον οι Μοραΐτες πρόκριτοι, μετά την οριστική κατάληψη της Πελοποννήσου, το 1715, έπειτα από συγκρούσεις τριών αιώνων, θα διατηρήσουν ορισμένα από τα προνόμιά τους, στα πλαίσια της αρχόμενης παρακμής των Οθωμανών[4].
Απέναντι στο κύμα των εξισλαμισμών, ιδιαίτερα στη δυτική Ελλάδα, θα αντιδράσει η ορθοδοξία και ο Κοσμάς Αιτωλός θα αναδειχθεί στον πρωτεργάτη της πάλης ενάντια τους. Πρόδρομος και πνευματικός μέντοράς του –ο Κοσμάς χρησιμοποιεί συστηματικά τα κείμενά του– υπήρξε ο Μοσχοπολίτης ιερομόναχος, Νεκτάριος Τέρπος[5] (γεν. μεταξύ 1675 και 1690 και απεβίωσε μεταξύ 1740 και 1741), τόσο με τη δράση του όσο και κατ’ εξοχήν με το βιβλίο του, Βιβλιάριον, καλούμενον Πίστις,το οποίο γνώρισε 12 εκδόσεις, μεταξύ 1732 και 1818, και είχε ως κύριο αντικείμενό του την αντιμετώπιση των εξισλαμισμών και της αλλαξοπιστίας των ορθοδόξων ενώ, το 1739, εξέδωσε και δεύτερο βιβλίο, υπό τον τίτλο Ζητήματα διάφορα θεολογικά, κατ’ ερωταπόκρισιν…,του οποίου είναι γνωστές έξι εκδόσεις μέχρι το 1781, δηλαδή σε μία περίοδο 42 μόλις χρόνων. Ο Μοσχοπολίτης Νεκτάριος βρισκόταν στην καρδιά μιας περιοχής όπου πραγματοποιούνταν εκτεταμένοι εξισλαμισμοί, συχνά για οικονομικούς λόγους, κατ’ εξοχήν για την αποφυγή της καταβολής του χαρατσίου. Με την απλή και προσιτή γλώσσα του, απευθύνεται σε όλους τους πιστούς, ώστε να αντισταθούν στους εξισλαμισμούς. Διαβάζουμε στο προοίμιο του έργου:
Ο Νεκτάριος, σύμφωνα με τον Ευλόγιο Κουρίλα, χρημάτισε διδάσκαλος στη σχολή της Μοσχόπολης[7] –τη μετέπειτα περιβόητη Νέα Ἀκαδήμια–, περιόδευσε δε ως ιεροκήρυκας στη σημερινή Βόρειο Ήπειρο, Βεράτι, Σπαθία και Μουζακιά, και στη Νότια Ήπειρο μέχρι την Άρτα, ως πρόδρομος του Κοσμά Αιτωλού. Οι αντιμωαμεθανικές και αντιτουρκικές θέσεις του, εκφράζονταν και στα κηρύγματά του, που είχαν ήδη οδηγήσει και στην κακοποίησή του. Τωόντι, τα Χριστούγεννα του 1724, όταν κήρυσσε στο χωριό Τραγότι, κοντά στο Ελβασάν, παρατήρησε ότι το ακροατήριό του το αποτελούσαν εκατόν είκοσι γυναίκες και μόλις δεκαπέντε άνδρες, διότι οι υπόλοιποι είχαν αλλαξοπιστήσει, και στράφηκε, ως συνήθως, εναντίον του Μωάμεθ, γεγονός που οδήγησε στον άγριο ξυλοδαρμό του:
Ο Τέρπος, στα κείμενα και στο κήρυγμά του, χρησιμοποιεί μια βίαιη αντιτουρκική, αντιισλαμική γλώσσα, που δύσκολα συναντούμε σε κείμενα που κυκλοφορούσαν, και μάλιστα σε τέτοια έκταση, στον τουρκοκρατούμενο ελληνισμό, ενώ, όπως προαναφέραμε, στηλιτεύει και την κοινωνική αδικία:
Ο Νεκτάριος, σε δεκάδες ευθείες και βίαιες επιθέσεις, επιτίθεται όχι μόνο στον Μωάμεθ, αλλά και στον ιδρυτή του σιϊτισμού, Αλή, και τον γιο του, Χουσεΐν, διότι στην Ήπειρο και την Αλβανία ήταν ισχυρή η παρουσία των σιϊτών και μπεκτασήδων μωαμεθανών, οπαδών τους. Εξάλλου, δεν περιορίζεται στην αποδοκιμασία των εξωμοσιών αλλά και σε εκείνη της «κρυπτείας» των κρυπτοχριστιανών, εξαιρετικά εκτεταμένης εκείνη την περίοδο, την οποία θεωρούσε προθάλαμο της οριστικής απομάκρυνσης από την πάτρια θρησκεία[10].
Ο Νεκτάριος φαίνεται να επιλύει και το ζήτημα της στάσης των ορθοδόξων συγγραφέων απέναντι στην οθωμανική κατοχή. Σύμφωνα με την ορθόδοξη αποκαλυψιακή, και όχι μόνο, γραμματεία, η αιτία της επικράτησης των Οθωμανών επί των Ελλήνων αποδίδεται στις αμαρτίες τους. Κάτι απολύτως συνεπές με τη θρησκευτική αντίληψη της τιμωρίας: ήδη, ο Θεός του Ισραήλ τιμωρεί πρωτοπλάστους και τ Εβραίους για τα παραπτώματά τους, χωρίς βέβαια να πάψει να ενδιαφέρεται γι’ αυτούς και να θεωρεί τους Εβραίους περιούσιο λαό του. Το ίδιο συμβαίνει, κατ’ αναλογία, με τους ορθόδοξους Έλληνες, οι οποίοι αντιμετωπίζουν ταλαιπωρίες και βάσανα, εξ αιτίας της απομάκρυνσής τους από τις επιταγές του Θεού. Σε καμία περίπτωση όμως ο Θεός των ορθοδόξων δεν θα ήταν δυνατόν να συνταχθεί με τους μουσουλμάνους.. [ ] Και όμως, σε σχέση με αυτό το μάλλον προφανές ζήτημα, τα τελευταία χρόνια επιχειρείται μια επιστημονικά ανιστόρητη μετάθεση, ως εάν ακόμα και μάρτυρες της ορθοδοξίας, όπως ο Κοσμάς Αιτωλός, να επιδοκιμάζουν την οθωμανική κυριαρχία. Ο Νεκτάριος, πάντως, διευκρινίζει με έμφαση:
Η κυριαρχία των Τούρκων ομοιάζει με εκείνη των αγρίων ζώων που δημιουργήθηκαν, «διὰ τὴν παρακοήν, καὶ παράβασιν τοῦ πρωτοπλάστου Ἀδάμ» και όχι διότι οι Έλληνες αποδέχονται δήθεν ευμενώς την υποδούλωσή τους!
Προβαίνει σε έντονη καταγγελία κατά των αρπάγων πλουσίων, καθώς και «τῶν ἱερέων καὶ ἀρχιερέων τῶν μὴ φυλαττόντων τὸ ἐπάγγελμα αὐτῶν». Αναφέρεται επικριτικά σε τρεις φιλότουρκους κληρικούς (ιερέα, πνευματικό και επίσκοπο): «Ἐὰν ἔβλεπα ἐξουσίαν χριστιανικήν, ἤξευρα καλὰ νὰ γράψω, καὶ ἄλλα νὰ ὁμιλήσω, μὰ δὲν ἀποκοτῶ, ὅτι αὐτοὶ οἱ τρεῖς συγχυσταὶ εἶναι ἀκουμπισμένοι εἰς τὸν Σουλτὰν Μεχμέτη, καὶ μὲ τὸ τουλουπάνι του εἶναι ζωσμένοι, μοναχὰ ἄς σιωπήσω»[13] ενώ «λέγουσι τινὲς ὅτι ἀφορισμὸν ἠπείλησαν πρὸς τὸν αὐτὸ ἀναγιγνώσκοντα[14]».
Στον ιδεολογικό κόσμο του, μόνο οι πτωχοί και οι καταφρονεμένοι μπορούν να επιτύχουν την επιδοκιμασία του Κυρίου.
Ο Νεκτάριος παρεμβαίνει και στις κοινωνικές συγκρούσεις που ελάμβαναν χώρα στη Μοσχόπολη – στις αιματηρές συγκρούσεις του 1724, οι εργάτες αντιστάθηκαν στους Τουρκαλβανούς που είχαν προσκαλέσει οι «κουμπανίες» των συντεχνιών[16]. Οι συγκρούσεις, μεταξύ των «αρχόντων», των συντεχνιών, και οι διεκδικήσεις των εργατών που ζητούσαν αύξηση των ημερομισθίων, είχαν προσλάβει ενδημικό χαρακτήρα﮲ το 1735 καταγράφεται νέα αιματοχυσία, με τη δολοφονία προεστών και μεγαλεμπόρων, μέσα στη Μονή Προδρόμου[17], από την επονομαζόμενη «θεοστυγή κομπανία», κατά την εορτή της Διακαινησίμου… Γράφει ο Τέρπος:
Η απελευθέρωση από την οθωμανική κυριαρχία συναρτάται άμεσα με τους «πολλοὺς τοῦ Θεοῦ», τους «πτωχούς».
Ο απελευθερωτικός και ελληνοκεντρικός χαρακτήρας του κηρύγματός του υπογραμμίζεται από την προσφυγή στους αρχαίους Έλληνες: «“Ἡ καλλίτερη αρχή ὅλων τῶν πραγμάτων εἶναι ὁ θεός, μὰ ἡ κεφαλὴ ὁλονῶν τῶν ἀρετῶν εἶναι ἡ πίστις”, καθώς λέγει ὁ Ἀριστοτέλης»· «Σωκράτης ὁ φιλόσοφος, ἔστωντας νὰ ἰδῇ κάποιον πλούσιον ἀπαίδευτον, εἶπεν εἰς ἐκείνους ὁποῦ ἦτον σιμὰ του· νὰ ἴδετε τὸ χρυσὸν εἴδωλον»· επανειλημμένες αναφορές κάνει στους Αλέξανδρο, Πλούταρχο, Διογένη, Σόλωνα, Επίκτητο, Θουκυδίδη, Πίνδαρο, Ξενοφώντα, Αριστείδη, Δημόκριτο, Πυθαγόρα, Εμπεδοκλή, Λουκιανό κ.ά.[19] Τέλος, ο Βαλέτας εξαίρει επανειλημμένα τη λογοτεχνική αξία της γλώσσας του Νεκταρίου, προδρόμου του Μακρυγιάννη[20], ο οποίος γνώριζε αναμφίβολα το έργο του.
Ο Τέρπος, πριν τον Ρήγα, τον Κοραή και τον «Ανώνυμο» της Νομαρχίας, χρησιμοποιεί το βιβλίο του ως μια πολεμική μηχανή ενάντια στην τουρκική κυριαρχία, διότι βρίσκεται στην καρδιά της πάλης εναντίον των εξισλαμισμών, η δε ιδιαίτερη πατρίδα του, η Μοσχόπολη, ήταν προκεχωρημένο φυλάκιο του ελληνισμού στη Β. Ήπειρο. Η τεράστια δε διάδοση των γραπτών του μαρτυρεί και τον άμεσα αντιστασιακό χαρακτήρα της επίκλησης της ορθόδοξης πίστης. Προσφεύγει πάντα δε στην υπέρτατη έκφραση αντίστασης, τους νεομάρτυρες.
[1] Κωνσταντίνος Γαρίτσης. Ο Νεκτάριος Τέρπος και το έργο του: εισαγωγή, σχόλια, κριτική έκδοση του έργου του Πίστις, εκδ. «Ο Θεσβίτης», Θήρα 2002, σ. 454.
[2] Σπύρος Βρυώνης, Η παρακμή του Μεσαιωνικού Ελληνισμού στη Μικρά Ασία και η διαδικασία εξισλαμισμού (11ος-15ος αιώνας), ΜΙΕΤ, Αθήνα 1996· Απ. Βακαλόπουλος, «Παράγοντες φθοράς του ελληνισμού», ΙΕΕ, ΕΑ, ό.π. τ. Ι΄, σσ. 50-91.
[3] Βλ., Αναστάσιος Γούναρης, Ιστορία του παιδομαζώματος κατά την τουρκοκρατία,ΣΔΩΒ, Αθήνα 2010· Απόστολος Βακαλόπουλος, ΙΝΕ, τ. Γ΄ σσ. 363-370.
[5] Βλ. Γεώργιος Βαλέτας, Ο αρματωμένος λόγος: οι αντιστασιακές διδαχές του Νεκτάριου Τέρπου βγαλμένες στα 1730, Πηγή, 1971· Κ. Γαρίτσης, Ο Νεκτάριος…, ό.π.· Φώτης Βίττης, «Ο ιερομόναχος Νεκτάριος Τέρπος», ΜΦΕ, Χρονικά, τ. Στ΄, Θεσ/νίκη 1986, σσ. 50-60· Ευ. Αμοιρίδου, «Νεκτάριος Τέρπου και το έργο του Βιβλιάριον καλούμενον Πίστις», ΕΛΙΕ, ΙΔ΄, ΠΙΣ, Πρακτικά, Θεσ/νίκη 1994· Απόστ. Γλαβίνας, «Ο Μοσχοπολίτης ιερομόναχος Νεκτάριος Τέρπου, ένας οικουμενικός χριστιανός», Εικοσιπενταετηρικόν, Αφιέρωμα στον μητρ. Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως, κ. Διονύσιο, Θεσ/νίκη 1999. Κουρίλας Ευλόγιος, Η Μοσχόπολις και η Νέα Ακαδημία αυτής. Η καταγωγή των Κουτσοβλάχων και η εγγραμμάτισις της γλώσσης αυτών, 1934, σ. 8.
19 Ευλόγιος Κουρίλας, Η Μοσχόπολις και η νέα Ακαδημία αυτής, η καταγωγή των Κουτσοβλάχων και η εγγραμάτισις της γλώσσης αυτών, Φοίνιξ, Αθήνα 1934, , σ. 8.
Γεννήθηκε το 1946 στην Κ. Αχαΐα. Από το 1964 έως το 1967, φοιτητής της Ιατρικής ενώ το 1967-1973 σπούδασε Οικονομία στο Παρίσι. Το 1964 μέλος της Νεολαίας Λαμπράκη και μετά το 1966 δραστηριοποιείται εκτός κοινοβουλευτικών κομμάτων. Συνελήφθη από τη δικτατορία, συμμετείχε στο «Αντιφασιστικό Κίνημα Ελλάδας» και δραστηριοποιείται στον «Μάη του ’68» στη Γαλλία. Στην Ελλάδα, μετά το 1974 δραστηριοποιείται στα εργοστασιακά σωματεία και σε κινητοποιήσεις υπέρ της Κύπρου. Μέλος της Οργάνωσης «Ρήξη (1980-1989), των «Οικολόγων–Εναλλακτικών» (1989-1993), της «Σπίθας» και του «Κινήματος Άρδην». Από το 1968 έως το 1974 εξέδιδε τον «Αντιφασίστα»· από το 1975 έως το 1979 το «Πολιτικό Δελτίο Πληροφόρησης»· από το 1979 έως το 1993 το περιοδικό Ρήξη. Από το 1995 εκδίδεται το Άρδην, το 2006 η εφημερίδα Ρήξη, το 2011 ο νέος Λόγιος Ερμής. Το 1980, δημιουργείται το «Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο» και οι «Εναλλακτικές Εκδόσεις». Έχει γράψει πάνω από 40 βιβλία, και μετά το 1989 επικεντρώνεται στη μελέτη της ιστορίας, ως του επικέντρου των ιδεολογικών αντιπαραθέσεων στην Ελλάδα. Μπροστά σε μία παρακμή που απειλεί τους Έλληνες με ιστορική έκλειψη, απορρίπτει το σχήμα Αριστερά-Δεξιά, προτάσσοντας τη σημασία του έθνους και έναν «ελληνικό δρόμο» σύνθεσης ατομικού και συλλογικού μπροστά στα αδιέξοδα κολεκτιβισμού και ατομικισμού. Κείμενα, αποσπάσματα από βιβλία του και βίντεο από τηλεοπτικές εκπομπές μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα www.ardin-rixi.gr