![Καραμπ ΡΗΓΑΣ](data:image/svg+xml,%3Csvg%20xmlns='http://www.w3.org/2000/svg'%20viewBox='0%200%20353%20311'%3E%3C/svg%3E)
του Γιώργου Καραμπελιά από το Άρδην τ. 81
Η αντίθεση στον Ρήγα δεν περιορίζεται στους εκκλησιαστικούς κύκλους, αλλά αγγίζει και κύκλους συντηρητικών κοσμικών διανοουμένων και «διαφωτιστών», όπως ο λόγιος ιατρός Μιχαήλ Περδικάρης, ο οποίος ήταν σφόδρα ενάντιος στον Ρήγα και το επαναστατικό του κίνημα, ενάντια στο οποίο έγραψε μια συστηματική αναίρεση (λίβελο), με τίτλο «Ρήγας ή κατά ψευδοφιλελλήνων»1. Γράφει ο Δημήτριος Καραμπερόπουλος:
Ο Ρήγας χαρακτηρίζεται «ἄσωτος καὶ φαυλόβιος καὶ φιλοκερδὴς κ’ αἰσχροκερδὴς καὶ φιλόδοξος», και «τὸ κίνημά του, ὁ σκοπός, ὁ τρόπος δεν ἠμποροῦσε κατ’ οὐδένα τρόπον νὰ λάβῃ καλὴν καὶ ὠφέλιμον ἔκβασιν» (σελ. 21). Ακόμη, υποστήριζε πως οι Ελληνες με τη μάθηση και με τη θρησκεία μπορούν να «κατορθώσουν πολύ, καὶ περισσότερον ἀπ’ ὅ,τι στοχάζεται να κατορθώσῃ εἵς Ῥήγας μὲ τὸν ἄνομον Νόμον του», δηλαδή με την πολιτική και κοινωνική ελευθερία και την εφαρμογή του δημοκρατικού του πολιτεύματος. Μάλιστα, τόνιζε πως το Γένος θα μπορe;i να «ζῇ καὶ ὑποκάτω εἰς τὴν ἐπιεικεστάτην τῶν Ὀθωμανὼν Μοναρχίαν σχεδὸν εὐτυχέστατον, ἀφοῦ ζῇ μὲ πολιτικὴν ἁρμονίαν εἰς εὐνομίαν, ὅσην ὁ αἰὼν ἐπιδέχεται» (σελ. 63). Ακόμη κατηγορούσε τον Ρήγα ότι «ἔλαβε τὴν φροντίδα να ἐλευθερώσῃ τὴν Ἑλλάδα, ν’ ἀνατρέψῃ τὴν θρησκείαν ὡς περιττήν, κατὰ μίμησιν τῆς Γαλλίας, καὶ να δώσῃ ἐκείνους τοὺς ὑψηλοὺς Νόμους, διὰ τῶν ὁποίων ἡ Ἑλλὰς ἔμελλε να φθάσῃ εἰς τὴν πρώτην τῆς εὔκλειαν» (σελ. 56). Ωστόσο, ο Περδικάρης σ’ αυτό το λιβελογράφημά του, που το έγραψε στα 1811, μας δίνει μια σημαντική πληροφορία, πως ο Ρήγας «δοξάζεται ἀπὸ πολλοὺς ὡς μέγας ‘Ηρως, φωστὴρ καὶ καύχημα τοῦ Γένους, καθὸ νομίζεται ὅτι ἀπέθανε διὰ τὴν ἐλευθερίαν τῶν Ἑλλήνων» (σελ. 21)2.
Ωστόσο, αξίζει να επιμείνουμε λίγο περισσότερο στην περίπτωση του Περδικάρη (Κοζάνη 1766–Μοναστήρι 1828), ο οποίος δεν εντάσσεται στους συνήθεις «σκοταδιστές» επικριτές του Ρήγα, ακόμα περισσότερο στους εκκλησιαστικούς, ενώ η σκέψη του δείχνει ευστροφία και πολλά από τα επιχειρήματά του θα τα ζήλευαν πολλοί από τους σύγχρονους νεο-οθωμανούς, υποστηρικτές του άκαιρου χαρακτήρα της Eπανάστασης του ’21. Ο Περδικάρης έζησε για χρόνια στη Μολδοβλαχία, όπου γνώρισε και τον Ρήγα, ενώ, αμέσως μετά, σπούδασε ιατρική στην Πάδοβα και την Μπολόνια. Έγραψε αρκετά κείμενα εκτός από τον Ρήγα, αλλά εκδόθηκαν μόνο δύο, σχεδόν ταυτόχρονα, το 1817, ο Ερμήλος, στον οποίο εκτίθενται οι απόψεις του με τρόπο λαϊκότερο, και ο οποίος πήρε την τελική του μορφή την ίδια περίοδο που γράφτηκε και ο λίβελος κατά του Ρήγα3, καθώς και ένα πεζό κείμενο, το οποίο εκθέτει αναλυτικά την ιδεολογία του συγγραφέα4.
Ο Περδικάρης αποστρέφεται τον Ρήγα και τα επαναστατικά διαβήματα, αλλ’ όχι και τον «φωτισμό» του γένους, αποστρέφεται «τὰ θολερὰ νάματα τοῦ Ἑλβετίου καὶ Μιραβοὺ», αλλά όχι και τα μαθηματικά, τη φυσική, την επιστήμη. Ακόμα και τον Ρήγα, τον οποίο μισεί θανάσιμα, επαινεί, μία και μόνη φορά στον λίβελό του, για την έκδοση της Φυσικής και του Νέου Ανάχαρση: «καλά τε καὶ διδακτικὰ καὶ τοῖς πολλοῖς ὁπωσοῦν λυσιτελῆ τύποις ἐξέδωκεν»5, ενώ είχε συγγράψει από το 1805 Αριθμητική και επιχείρησε να συγγράψει και πλήρες μαθηματικό σύγγραμμα, την Οδόν της Μαθηματικής6. Έτσι επικρίνει, μαζί με τους «διαφωτιστές», τον Σέργιο Μακραίο, υπεύθυνο για τη διδασκαλία των επιστημών στην Πατριαρχική Ακαδημία, ο οποίος, στα πλαίσια της επίθεσης της Εκκλησίας κατά των «γαλλικών» ιδεών που ήδη περιγράψαμε, δημοσίευσε το 1797 το κατά του Κοπερνίκου και Νεύτωνα σύγγραμμά του7, που όχι μόνο αναιρούσε (sic) το ηλιοκεντρικό σύστημα και επανερχόταν στον πτολεμαϊκό γεωκεντρισμό, αλλά και «ανέτρεπε» και τους νόμους της βαρύτητας του Νεύτωνα. Γράφει λοιπόν ο Περδικάρης:
Πλὴν ἀλλ’ εἰς ταῦτα φθάνει ὁ Σέργιος εὐθὺς
Διδάσκαλος ὁ μέγας καὶ ὁ πολυμαθής.
Αὐτὸς σοφὸς μεγάλος ἦν Κορυδαλικός,
Ἀλλ’ Ἕλλην, ὄντως ῥήτωρ καὶ μαθηματικὸς
Κ’ εἰς ἄκρον θεολόγος καὶ θρῆσκος κ’ εὐλαβής,
κ’ εἰς τὰ τῆς Ἐκκλησίας θρησκεύματ’ ἀκριβὴς.[ ]
Καὶ μέγα πόνημα του, πολλὰ ὀνομαστόν,
Ὅπου τὸν Νεύθων Ἄγγλον αὐτὸς ἐπιχειρεῖ
Ἐκ βάθρων ν’ ἀνατρέψῃ, καὶ οὕτω τὸ θαῤῥεῖ.
Τὶ να εἴπῃ πλανήτην καὶ κινητὴν τὴν γῆν!
ὁ Σέργιος ταράχθη, κ’ ἐγέμισεν ὀργήν.
Καὶ γράφει ἕν βιβλίον ὁλόκληρον, τρανὸν [ ]
Εὐθὺς κ’ ἐγὼ τὸν λέγω: κῦρ Σέργιε σοφέ![ ]
Δεν ἀναιρεῖτ’ ὁ Νεύθων μὲ τρόπους Λογικῆς,
Ἐδείχθη δι’ Ἀλγέβρας καὶ Μαθηματικῆς [ ]
μή! ἀδελφέ! σιώπα· μᾶς ἔρχετ’ ἐντροπή.[ ]
Καὶ εἶναι Φιλολάου τὸ εὔρημα ἀπ’ ἀρχῆς·
Κι’ αὐτοῦ τοῦ Πυθαγόρου τῆς παλαιᾶς ψυχῆς
Εὑρέθη, ὅτ’ εὑρέθη, κι’ ὁ νεωτερισμὸς
Εἶν’ ἔνας μόνος τρόπος καὶ ἀνακαινισμὸς. [ ]
Κ’ εἰς τὴν γραφὴν ἂν θέλῃς ποτὲ δεν βλασφημεῖ
τὶ ἡ γραφὴ δεν εἶχε σκοπὸν ν’ ἀστρονομῇ 8.
Σε αυτούς τους στίχους διαγράφεται με ευκρίνεια η ιδεολογία του Περδικάρη. Τιμά τον Μακραίο ως θεοσεβή και όντως γνώστη των μαθηματικών και του Αριστοτέλη, ως κορυδαλικό, αλλά τον επικρίνει για την απόπειρά του να αναιρέσει το κοπερνίκειο σύστημα και τους ίδιους τους νόμους της βαρύτητας του Νεύτωνα: «Δεν ἀναιρεῖτ’ ὁ Νεύθων μὲ τρόπους Λογικῆς,/ Ἐδείχθη δι’ Ἀλγέβρας καὶ Μαθηματικῆς». Ο Περδικάρης παρεμβαίνει έτσι σε ένα από τα μεγαλύτερα πνευματικά σκάνδαλα της εποχής του, το οποίο διηγείται ως ακολούθως και ο Κούμας στην Ιστορία του:
Σέργιος Μακραῖος, διδάσκαλος τῶν ἐπιστημῶν τοῦ σχολείου τούτου, νομιζόμενος ταμιεῖον πάσης ἐπιστήμης, συνέγραψεν ἑλληνιστὶ καὶ ἐδημοσίευσεν διὰ τῶν τύπων Τρόπαιον κατὰ Κοπερνίκου, εἰς τὸ ὁποῖον κατεπολέμησεν αὐτοῦ τὸ σύστημα ὡς ἀντίθεον, καὶ ἀναίρεσε τούς τοῦ Νεύτωνος νόμους τῆς ἐπικέντρου καὶ ἀποκέντρου δυνάμεως εἰς τρόπον, ὅς τις μαρτυρεῖ παχυλωτάτην ἄγνοιαν τῶν στοιχείων τῆς Μηχανικῆς· καὶ τοῦτο κατὰ τὸ 1796 ἔτος ἐν Βιέννη, ὁπότε εἰς τὰ σχολεῖα τῆς Ἑλλάδος ἧτο πρὸ πολλοῦ μάθημα κοινὸν ἡ Φυσικὴ τοῦ Θεοτοκίου.
[Ὁ Ἰωάννης Πέζαρος] ὅταν ἤκουσε ὅτι ὁ Σέργιος Μακραῖος ἀναίρεσε τὸ σύστημα τοῦ Κοπερνίκου εἶπε μὲ γέλια: «Ὤ! ἀκόμη εἴμεθα νήπιοι καὶ ψοφοδεεῖς! 9.
Παράλληλα αχνοφαίνονται και τα λοιπά στοιχεία της ιδεολογίας του Περδικάρη. Κατ’ αρχάς η αρχαιολατρία, που τον φέρνει κοντά στους πιο ακραίους αρχαιολάτρες «διαφωτιστές», τον Κοραή, ή τον Νεόφυτο Δούκα: οι αρχαίοι Έλληνες ήταν εκείνοι που πρώτοι αμφισβήτησαν το γεωκεντρικό σύστημα, οι δε νεώτεροι δυτικοί σοφοί απλώς ανακαίνισαν αυτή τη γνώση «κι’ ο νεωτερισμός είν’ ένας μόνος τρόπος και ανακαινισμός». Και με εκπληκτική αρχαιογνωσία, επισημαίνει εύστοχα πως ο Φιλόλαος υπήρξε ο πρώτος καταγεγραμμένος αρχαίος σοφός που απέρριπτε το γεωκεντρικό σύστημα10.
Το δεύτερο στοιχείο είναι η απόρριψη των παρεμβάσεων της Εκκλησίας και της θρησκείας στα επιστημονικά ζητήματα, κοινή επίσης θέση με τους διαφωτιστές, ακόμα και τους αγνωστικιστές: «τὶ ἡ γραφὴ δεν εἶχε σκοπὸν ν’ ἀστρονομῇ». Η θέση του Περδικάρη συνοψίζεται στην υποστήριξη των αρχαίων στα φιλοσοφικά και πολιτικά θέματα, των νεωτέρων δυτικών στα επιστημονικά και της Εκκλησίας στα ζητήματα ηθικής και κοινωνίας.
Έτσι, παρ’ ότι επιτίθεται συστηματικά στον Ρήγα και τους δυτικούς φιλοσόφους επί αθεΐα, παράλληλα επικρίνει βίαια και επανειλημμένα τη σκοταδιστική λογική και την απαιδευσία του μεγαλύτερου μέρους του κλήρου:
Ἡ μάθησις χωρὶς θρησκείαν σύρει τὸν ἀνθρωπινον νοῦν εἰς ἀθεΐαν· ἡ θρησκεία χωρὶς μάθησιν τὸν καταντὰ εἰς δεισιδαιμονίαν· κακεῖνο κακὸν καὶ τούτο χειρότερον. Διό καὶ ὁ Θεὸς πρῶτον ἐστειλε τὴν φιλοσοφίαν εἰς τὰ ἔθνη καὶ ὑστερον τοὺς ἀποστόλους μὲ τὸ σωτήριον κήρυγμα11.
Οι επικρίσεις του κατά του κλήρου, της αμάθειας και της φιλοχρηματίας του, καταλαμβάνουν δεκάδες σελίδες στα γραπτά του. Και ως υπευθύνους θεωρεί κατ’ εξοχήν τους αρχιερείς που «ἄφησαν τὰ τῆς Ἐκκλησίας ἀποίμαντα» και συγκεντρώνουν τις προσπάθειές τους «εἰς ἀργύρια καὶ εἰς ἄλλα πολυτελῆ μάταια πράγματα»12. Συνεχίζοντας τις επικρίσεις του, σε ορισμένα σημεία θυμίζει ακόμα και τον Κοραή, ακόμα και τους «ανώνυμους» της Νομαρχίας ή της Σμύρνης. ενώ στον Ερμήλο ο τόνος είναι σαφώς οξύτερος, βοηθούσης και της σατιρικής μορφής του κειμένου:
Οἱ ἅγι’ οἱ μεγάλοι, ἀφ’ οὗ λαμπροφοροῦν,
ὡς ὓψιστ’ ἡγεμόνες, ποτὲ δεν εὐκαιροῦν. [ ]
Ἀργύρια συνάζουν, τάς χεῖρας των κτυποῦν
Καπνίζουν τὰ τσουμπούκια, διὸ, καὶ σιωποῦν.
Οἱ ἄλλοι οἱ πατέρες, καθὸ πνευματικοὶ
Εἲν’ ἀμαθεῖς τελείως, καθὼς κ’ οἱ κοσμικοί.[ ]
Ἀλλ’ ἔρχονται εἰς τὸν κόσμον εἰς σχῆμα μοναχῶν,
Κ’ ἀσπλάχνως ἐκροφοῦσι τὸ αἷμα τῶν πτωχῶν.[ ]
Κι’ ἀπὸ ἕν τόσον πλῆθος χριστιανῶν πιστῶν
Τρανῶν Ἀρχιερέων, καὶ μοναχῶν σωστῶν,[ ]
Ἀλλ’ ὅλοι τρώγουν, πίνουν, ν’ ἁρπάζουν
προσπαθοῦν13.
Τα ίδια και χειρότερα ισχύουν για τους άρχοντες, «τῳόντι χαμερπεῖς, ἀνάξιοι τοῦ εἶναι καὶ ἀξι’ ἐντροπῆς», «μ’ ἄλλην λύσσαν συνάγουσι σωροὺς ἀργύρου καὶ χρυσίου», «τοῦ πτωχοῦ τὸ αἷμα ῥοφεῖ[οῦν]» «παλάτια λαμπρὰ οἰκοδομοῦν, [ ] να κτίσουν ἓν Σχολεῖον, διὰ να δοξασθοῦν,[ ]δεν θέλουν να τα’ ἀκούσουν.[ ] Ξοδεύουν χιλιάδας εἰς τὰ κωλοπρεπῆ», «βιάζουν χήρας, πτωχοὺς καὶ ὀρφανά»14.
Υπάρχουν βέβαια και φωτεινοί ιεράρχες για τον Περδικάρη, τους οποίους και επαινεί, σχεδόν οι ίδιοι με αυτούς που αναφέρει ο… Αδαμάντιος Κοραής και οι κοραϊστές: Tον «ἅγιον Οὐγγροβλαχίας Κύριον Ἰγνάτιον», τον Διονύσιο Καλλιάρχη, οποίος, όταν ήταν μητροπολίτης Λαρίσσης, κατόρθωσε, παρά την τουρκική απαγόρευση, με κίνδυνον της ζωής του, «νὰ κτίσῃ εἰς Λάρισσαν ἐκκλησίαν, ἐξ αἰτίας τῆς ὁποίας σῴζεται καὶ τὸ σχολεῖον, εἰς μνημόσυνόν του αἰώνιον», τον Γρηγόριο Ε΄, κ.ά.
Παράλληλα, ο συγγραφέας δείχνει να θαυμάζει και τον «θεσπέσιον κύριον Δ. Κοραήν», σε πλήρη αντίθεση με τον Πάριο και τους Κολλυβάδες, που τον θεωρούσαν συνώνυμο του διαβόλου. Μάλιστα, μας πληροφορεί πως σκέφτηκε να στείλει το δηλητηριώδες κατά του Ρήγα πόνημά του και να κρίνει αυτός αν αξίζει να δημοσιευτεί!
Ο Ρήγας ως απειλή κατά του ελληνοτουρκικού condominium
Όμως ο Περδικάρης μισεί αφάνταστα τον Ρήγα, διότι απειλούσε την οθωμανική τάξη και την ησυχία εκείνων των Ελλήνων που, όπως ο Περδικάρης, θεωρούσαν τους Τούρκους όμαιμους «αδελφούς» των Ελλήνων και την οθωμανική τάξη προτιμότερη από οποιαδήποτε άλλη. Ωστόσο, το κατηγορητήριο κατά του Ρήγα αρχίζει από τη «μειωμένη ηθική του» και την έκδοση ερωτικών διηγημάτων που μετέφρασε από τα γαλλικά για να διαφθείρει «τὸ ἦθος τῶν ἁπλουστέρων» υπονοώντας την έκδοση του Σχολείου των Ντελικάτων Εραστών του Ρετίφ ντε λα Μπρετόν από τον Ρήγα:
Ἦν τοίνυν Ῥήγας ὁ Φεραῖος δραστήριος μὲν τῳόντι ὡς εἴ τις ἄλλος ἀνήρ, καὶ πράγματα ἐπινοῆσαι ὀξύς, καὶ ἄλλους πεῖσαι δεινός, ὡς εὐγλωττίᾳ μάλιστα διαφέρων καὶ παιδείας οὐκ ἄγευστος˙ τὰ δ’ ἄλλα πάντα φαῦλός τις καὶ ἐκδεδιῃτημένος καὶ εἰς ἡδονὰς ἐπιρρεπὴς καὶ ὅλως πάσης αἰσχρουργίας ἀνάπλεως, [ ] ˙ καὶ δῆλον ἂν εἴη, ἀφ’ ὧν αὐτὸς ἀπὸ τῆς γαλλικῆς διαλέκτου ἐπὶ τὴν κοινὴν δὴ ταύτην καθομιλουμένην ἑλλάδα φωνὴν ἐκμετοχετεύσας τύποις φέρων παρέδωκεν. Οὐδὲν γὰρ ἐν αὐτοῖς σεμνόν τε καὶ τίμιον ἐπαγγέλλεται, ἀλλ’ ὅ,τι γ’ ἐς ἀκολασίαν οἰστρηλατεῖ τοὺς πολλοὺς καὶ διαφθείρειν πειρᾶται τὸ ἦθος τῶν ἁπλουστέρων, ἀφροδίσια ὅλως ἔργα καὶ ἐρωτικῆς παιδιᾶς ὑπεκκαύματα15.
Ο ταρτουφισμός του Περδικάρη γίνεται ακόμα πιο ανυπόφορος, διότι δεν επρόκειτο για κάποιον αυθεντικά συντηρητικό καλόγερο σαν τον Κύριλλο Λαυριώτη· αντίθετα, στον Ερμήλο του υπάρχουν περιγραφές μπροστά στις οποίες ωχριούν οι Ντελικάτοι Εραστές του Ρήγα. Ιδού πώς ο ταρτούφος μας περιγράφει μία ηρωίδα του, μοναχή, που είχε καλέσει το γιατρό δήθεν για να την εξετάσει:
μὲ ἓν σινδόνι ἦτον λευκὸν ἡμισκεπὴς
εἰς τὴν κοιλίαν ἕως! τὰ στήθη ἀσκεπὴς
τὶ γαλακτώδη στήθη! Ὢ πόσον παχουλά![ ]
Κι’εἰς ταῦτα δύω βυζάκια ἐξεῖχαν δροσερὰ,
Τὶ νόστιμα βυζάκια! Ὡς μῆλα τρυφερά!
Καὶ εἶχε τὸ καθένα κατὰ τὴν κορυφὴν
Ἕν ῥόδον ἀνοιγμένον κατ’εἶδος καὶ μορφήν16 (κ.λπ., κ.λπ.).
Πρόκειται για την κλασική συνταγή ερωτικών περιγραφών της εποχής: Ερωτομανής μοναχή, που προκαλεί τους άνδρες κ.λπ. Ο Περδικάρης προσάπτει στον Ρήγα αυτά ακριβώς που… έκανε ο ίδιος. Ο Ρήγας όμως δεν ήταν μόνον «φαῦλος καὶ εἰς ἡδονὰς ἐπιρρεπὴς», αλλά, όταν έχασε την εύνοια του άρχοντα Μπρανκοβεάνου και έμεινε χωρίς χρήματα, έφυγε για τη Βιέννη, όπου εξέδωκε και ορισμένα χρήσιμα βιβλία με στόχο τον… πορισμό χρημάτων.
Καὶ δὴ ἐς Βιέννην ἐξαπιών, πρότερον μὲν τὸν ἀγακλυτὸν ἐκεῖνον Ἑλλάδος γεωγραφικὸν πίνακα καὶ ἄλλα βιβλιάρι’ ἄττα, ἤ τοι παρακμαζούσης ἐν αὐτῷ ἤδη τῆς πρὸς Ἀφροδίτην ὁρμῇς, ἢ πρὸς ἄλλα μείζω τῇ διανοίᾳ τραπεὶς καὶ τῶν προτέρων λαμπρότερα, οὐκ ἐρωτικὰ ἔτι οὐδ’ οὕτως ἐξίτηλα καὶ τῷ κοινῷ βίῳ παντάπασιν ἄχρηστα, ἀλλὰ καλά τε καὶ διδακτικὰ καὶ τοις πολλοῖς ὁπωσοῦν λυσιτελῆ τύποις ἐξέδωκεν˙ οἵα ἐστὶν αὐτοῦ ἡ Φυσικὴ καὶ τῆς τοῦ Νέου Ἀναχάρσιδος ἱστορίας τόμος ὁ τέταρτος καὶ ἄλλα τούτοις παρεμφερῆ, ἐξ ὧν δὴ καὶ ἅλις ἀργυρίων διεκαρπώσατο17.
Στην πραγματικότητα, ο Ρήγας όχι μόνο δεν ήταν ενδεής, αλλά αντίθετα διέθετε σημαντική ακίνητη περιουσία στη Βλαχία και μάλλον υψηλή θέση στην αυλή των Οσποδάρων18. Πρόκειται για το κλασικό αντεπαναστατικό σχήμα που αποδίδει στους επαναστάτες άστατο και έκφυλο βίο, ενώ η έλλειψη χρημάτων και ιδιοκτησίας τους στρέφει σε τυχοδιωκτικά εγχειρήματα. Και μια και τα χρήματα που του προσπόρισαν οι εκδόσεις του δεν αρκούσαν στις πολυτελείς του έξεις, αποφάσισε να βρει μια προσφορότερη μέθοδο για να τις καλύψει, δηλαδή να αποπειραθεί την… ανατροπή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας! Και είτε θα κατόρθωνε να γίνει τύραννος της Ελλάδος, όπως ο Ροβεσπιέρος ή ο Ναπολέων στη Γαλλία, αν ευοδώνονταν τα σχέδιά του, είτε θα γινόταν πάμπλουτος από τα χρήματα που θα είχε συγκεντρώσει από τους αφελείς χρηματοδότες των τυχοδιωκτικών του επιχειρήσεων.
Δυοῖν γὰρ θάτερον, ὡς ἔοικε, δι αὐτῆς ἤλπισεν ὁ χρυσοῦς˙ ἢ τοι μέγας τις αὐτὸς ἐν Ἑλλάδι γενέσθαι τύραννος, ὡς ἐν Γαλλίᾳ ὁ Ῥεβεσπιέριος, ἢ Ναπολέων τις αὐτοκράτωρ, τῶν σκοπουμένων εὖ τε διεκπεραινομένων καὶ κατ’ εὐχήν, ἤ, τούτων ἀποτυχών, κἂν ζάπλουτός τις καὶ κτηματίας γενόμενος, ἐξ ὧν ἂν παρὰ τῶν πολλῶν ἐπ’ ἐλευθερίας προφάσει ἔνθεν κἀκεῖθεν συλλέξαιτο ἀργυρίων, εὐπόρως μάλα καὶ δαψιλῶς τὸ λοιπὸν διαβιώναι τοῦ βίου, ὅπῃ ἂν βούλοιτο19.
Οι δε λόγοι της εναντίωσης στα κηρύγματα της ελευθερίας του Ρήγα είναι ότι, εξαιτίας του χαρακτήρα «τοῦ Γένους, ἂν μείνῃ μίαν ἡμέραν ἐλεύθερον, κινδυνεύ’ εἰς ἐσχάτην ἀπώλειαν» 20:
Διὸ οὒτ’ εὔχομαι οὔτε συμφέρον στοχάζομαι εἰς αὐτὸ τὸ Γένος ἐλευθερίαν, ἀλλὰ μάλιστα παρακαλῶ τὸν ἅγιον Θεὸν ν’αὐξάνῃ καὶ να στερεώνη τὸ ὑψηλὸν κράτος τῆς ἐπιεικεστάτης αὐτῆς Μοναρχίας, ὥστε τὸ Γένος ἀφοῦ φωτισθὴ καὶ στολισθή,να μὴ ὑπόκειται εἰς ἅλλου Γένους ἐξουσίαν, ἀλλ’ εἰς τῶν ὁμογενῶν τούτων ἀκεραίων Ὀθωμανών, μὲ τοὺς ὁποίους ἄνωθεν κ’ ἐξ ἀρχῆς συμβασιλεύει περισσότερον πάρεξ ὑπόκειται 21.
Ο Περδικάρης με ελεύθερη προαίρεση –και όχι σε δημόσιες δηλώσεις ή έγγραφα εκκλησιαστικών ή κοσμικών αξιωματούχων– εύχεται απερίφραστα τη μακροημέρευση της οθωμανικής κυριαρχίας, ενώ είναι ίσως ο μόνος Έλληνας συγγραφέας της εποχής του ο οποίος θεωρεί τους Τούρκους «ομογενείς», με τους οποίους «συμβασιλεύουν» οι Έλληνες, αναπτύσσοντας πρώιμα το σχήμα μιας οθωμανικής «ελληνοτουρκικής πολιτοφροσύνης», την οποία απειλεί το άφρον εγχείρημα του Ρήγα. Και τα επιχειρήματα είναι κυριολεκτικώς διαχρονικά. Οι Έλληνες διαβιούν σχεδόν αυτόνομοι στο εσωτερικό της Αυτοκρατορίας, ενώ, σε ορισμένες περιοχές, όπως στη Μολδοβλαχία, διαπολιτεύονται «ἐλευθέρως καὶ ἀκωλύτως», ενώ καταστρέφονται όχι από την πλεονεξία των Οθωμανών, αλλά συνεπεία «τῆς τῶν ἰθαγενῶν κακίας καὶ τῆς τῶν ἐπαράτων προέδρων φαυλότητος»:
Πόλεις δὲ καὶ κῶμαι καὶ ἐπαρχίαι ὁλόκληροι ὅτι πλεῖσται ἐν τῇ Ἑλλάδι ἐνταῦθα εἰσὶν τῷ μὲν Ὀθωμανῶν μεγάλῳ βασιλεῖ ὑποτελεῖς, κατ’ ἄλλον δὲ λόγον αὐτόνομοι, ἅτε δὴ ὑπὸ προέδρου χριστιανοῦ καὶ ἰθαγενοῦς, ἀλλὰ μὴ ὑφ’ ἡγεμόνος Ὀθωμανοῦ, διοικούμεναι˙ [ ] Διὸ δὴ καὶ ἔξεστιν ἐν αὐταῖς, καθόλου μὲν πᾶσι τοῖς πολίταις ἐλευθέρως καὶ ἀκωλύτως διαπολιτεύεσθαι, ὥσπερ ἐν Βλαχίᾳ καὶ Μολδαβίᾳ, ἐν μέρει δ’ ἐκαστῳοῦν τῶν πολιτῶν καὶ οἴκους ἔχειν λαμπροὺς καὶ λειμῶνας εὐανθεῖς καὶ ἀμπελῶνας εὐφόρους κὰ ἀγροὺς καὶ εἴ τι ἄλλο συντελεῖ ἐς κτημάτων αὐτάρκειαν. [ ] Τοιαῦται δὲ καλαὶ κῶμαι καὶ πόλεις ἐλεύθεροι καὶ ἐπαρχίαι αὐτόνομοι πάμπαν, φεῦ, κατεφθάρησαν καὶ εἰσέτι καὶ νῦν καταφθείρονται οὐκ ἀπὸ τῆς τῶν κρατούντων Ὀθωμανῶν πλεονεξίας, ἀλλ’ ἀπὸ γε τῆς τῶν ἰθαγενῶν κακίας καὶ τῆς τῶν ἐπαράτων προέδρων φαυλότητος22.
Το δε επιχείρημά του περί της «ομογενείας» Ελλήνων και Τούρκων ή μάλλον Οθωμανών, χριστιανών και μουσουλμάνων, μοιάζει ωσάν να προδιαγράφει επιχειρήματα περί της πολιτισμικής και φυλετικής συνάφειας ή και ταυτότητας Ελλήνων και Τούρκων, τα οποία επρόκειτο να επαναληφθούν στη συνέχεια. Ο Περδικάρης, ως πρώιμος «εθνοαποδομιστής» και οπαδός της υπέρβασης των «εθνικών ταυτοτήτων», ανάγει την ανάμειξη Ελλήνων και Ασιανών στην αρχαιότητα. Οι Έλληνες «οἱ περὶ τὴν Μικρὰν Ἀσίαν οἰκοῦντες οὕτω πως καὶ πάλαι ποτὲ διεπολιτεύοντο», «ἐν πολιτείαις [ ] ὑποτελέσι τῷ μεγάλῳ βασιλεῖ τῆς Περσίας». Και επειδή Έλληνες και Πέρσες συγκρούονταν και «ὁ μέγας Περσίας βασιλεὺς τῇ τῶν Ἑλλήνων ἐλευθερία συνεχῶς ἐπεβούλευεν» οι δε «Ἕλληνες πολλάκις ἐπὶ τὴν Περσίαν ἐστράτευον καὶ τοὺς τόπους κατεληΐζοντο», «ὁ Φιλίππου Ἀλέξανδρος μετ’ οὐ πολὺ κατὰ τῆς Περσίδος στρατεύσας, τὸ τῶν Ἑλλήνων ἐκεῖσε γένος ἐκκομίσας, ἔγνω τῷ τῶν Περσῶν ἐγκαταμῖξαι, ὡς ἂν ἐς τοὐπιὸν καταπαύσαιτο τὴν μεταξὺ τῶν δύο τούτων γενῶν ἀντιπάθειαν». Και επειδή ο Μέγας Αλέξανδρος, που σκόπευε να αναμείξει Έλληνες και Πέρσες, ώστε να πάψει η αντιπαλότητα μεταξύ τους, «τὸ ζῆν ἐκμετρήσας, ἡμιτελὲς τὸ ἔργον ἐγκαταλέλοιπε», ανέλαβε να το ολοκληρώσει ο «Σουλτὰν Μεχμὲτ, τὴν Κωνσταντίνου πόλιν ἑλῶν καὶ τὸ τῶν Περσῶν γένος ἐγκαταμίξας τῷ τῶν Ἑλλήνων».
Έτσι, λοιπόν, οι ευγενέστεροι των Ελλήνων ασπάστηκαν τον μωαμεθανισμό «οἱ μὲν δυνάμει προύχοντες καὶ ἐπὶ γένους λαμπρότητι σεμνυνόμενοι, τὴν τοῦ Σουλτάνου θρησκείαν ἠσπάσαντο» ενώ πιστός στον χριστιανισμό έμεινε μόνον ο κατώτερος λαός. Κατά συνέπεια, η κυριαρχία των Τούρκων στηρίζεται σε πραγματικές βάσεις και οι άρχοντες διαφέρουν από τους αρχόμενους μόνο ως προς τη θρησκεία και παραμένουν «ὁμογενεῖς» οι οποίοι συμπάσχουν ο ένας τον άλλο «ξυναλγοῦσιν ἐφ’ οἷς ἑκάτεροι πάσχουσιν» 23 .
Έτσι, για τον Περδικάρη, δεν υπάρχει «εθνική» διαφοροποίηση Ελλήνων και Τούρκων, ανήκουν και οι δύο στο ίδιο έθνος και διαφέρουν μόνο κατά τη θρησκεία. Με κυριολεκτικά μακιαβελικό τρόπο χρησιμοποιεί το σχήμα του Ρήγα, που καλεί σε επανάσταση χριστιανούς και μουσουλμάνους, για να απορρίψει την ανάγκη οποιασδήποτε επαναστατικής ενέργειας. Χρησιμοποιώντας το παράδειγμα των Γερμανών ή των Γάλλων, που δεν αλλάζουν εθνική ταυτότητα, άσχετα με το αν είναι καθολικοί, λουθηρανοί ή καλβινιστές, συμπεραίνει πως «ἡ τῆς θρησκείας διαφορὰ τὴν τοῦ γένους φύσιν οὐδαμῶς μεταβάλλει»· όπως ακριβώς «ὁ Γερμανός, οὕτως ἢ ἄλλως φρονῶν, Γερμανὸς τὸ γένος ἐστίν», κατά τον ίδιο τρόπο «καὶ ὁ Ἕλλην, οὕτως ἢ ἄλλως φρονῶν, Ἕλλην ἐστίν, ᾗ πέφυκε». Και βέβαια είναι προτιμότερο να υποτάσσεσαι «ὑπὸ τῇ τῶν ὁμογενῶν ἐξουσίᾳ, κἂν ἑτερόθρησκοι ὦσιν», παρά να υπόκεισαι σε εξουσία «ὁμοθρήσκων ἀλλογενῶν», η οποία θα οδηγούσε σε «ἐσχάτη τῶν Ἑλλήνων φθορά καὶ παντελὴ(ς) τοῦ ἔθνους ἀπώλεια, εἴπερ ἄν ἡ Ἑλλάς καὶ πολλοῖς ἄλλοις διεμεμέριστο». Δεν πρέπει λοιπόν οι Έλληνες να παρασύρονται από τις σειρήνες των ομοδόξων, αλλά αλλογενών Ρώσων, αλλά είναι προτιμότερο να παραμένουν κάτω από «ευμενέστερο» ζυγό των ομογενών… Τούρκων! Βέβαια, δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ο Περδικάρης βρέθηκε για πολλά χρόνια στην υπηρεσία ανώτερων Τούρκων αξιωματούχων: αρχικώς του Μουχτάρ πασά στη Θεσσαλία ή τη Ναύπακτο, μετά δε το 1811 υπό τον Ζελιαδίν μπέη, γαμπρό του Αλή πασά, για τέσσερα χρόνια στην Αχρίδα, και στο Μοναστήρι υπό τον Κιρίμ μπέη24. Εξάλλου, η οθωμανική εξουσία είναι επιεικής, ιδιαίτερα έναντι των Ελλήνων, οι οποίοι υποφέρουν δεινά, μάλλον εξαιτίας των ξένων και των επεμβάσεών τους, καθώς και εξαιτίας της κακοδιοίκησής τους από τους Έλληνες προύχοντες.
Οι Έλληνες μάλλον συμβασιλεύουν με τους Τούρκους: «οὐ τοσούτῳ ὑπείκουσι τοῖς Ὀθωμανοῖς», «ὅσῳ μᾶλλον ξυμβασιλεύουσιν», όπως μαρτυρούν τα προνόμια του Πατριαρχείου και της Εκκλησίας, οι ηγεμονίες της Μολδοβλαχίας και η αυτοδιοίκηση εκτεταμένων περιοχών. Η δε τουρκική διοίκηση είναι ηπιότερη από οποιαδήποτε άλλη έναντι των Ελλήνων γι’ αυτό «μήτε στρατολογεῖ ἐξ αὐτῶν» ούτε εισπράττει, «συνεχεῖς καὶ μεγάλους φόρους, ὡς ἀλλαχόσε ἄλλοι βασιλεῖς». Και εάν οι Έλληνες πληρώνουν το «ασήμαντο» χαράτσι, αυτό δεν γίνεται διότι οι Τούρκοι υπέταξαν ενόπλως τους Έλληνες, αλλά διότι «οἱ τῶν νῦν Ἑλλήνων προπάτορες ὅτι πλεῖστα τὴν Ἀσίαν πάλαι ἠδίκησαν, πολλάκις αὐτῆς τοὺς τόπους ὑπ’ Ἀγησιλάοις καὶ Κλεάρχοις καὶ Ἀλεξάνδροις λεηλατήσαντες καὶ ἂπειρ’ ἄττα, ὥσπερ λῃσταί, λαφυραγωγήσαντες.» Επειδή λοιπόν οι αρχαίοι Έλληνες είχαν αδικήσει και λεηλατήσει τους Πέρσες, γι’ αυτό και οι Τούρκοι, ως απόγονοι των Περσών, απόλυτως δικαιολογημένα, «πάνυ εἰκότως», ζητούν από μας να αποδώσουμε όσα είχαν αρπάξει οι πρόγονοί μας από τον Πέρση βασιλέα! [«ἡμῖν τανῦν ἀποτίσαι ὡς ἀπογόνοις ὀφείλεται, ὅσα ἐκεῖνοι τότε τὸν μέγαν τῆς Περσίδος βασιλέα ἠδίκησαν»25.]
Ωστόσο ο Περδικάρης δεν περιορίζεται στα επιχειρήματα περί «ομογένειας» Ελλήνων και Τούρκων για να απορρίψει το διάβημα του Ρήγα, αλλά καταφεύγει και στα εντελώς αντίθετα επιχειρήματα (!), υποστηρίζοντας πως η ανομοιογένεια των πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δεν μπορούσε να επιτρέψει την ευόδωση ενός ανάλογου επαναστατικού εγχειρήματος. Όταν μάλιστα «ἐν Ἑλλάδι, ἐνταύθα, Ἕλληνες μέν εἰσιν καὶ πάνυ ὀλίγοι», «τὸ δε πλεῖστον βάρβαρος όχλος ἐκ ποικίλων άλλων εθνῶν απαιδεύτων συγκείμενος». Πώς λοιπόν θα καταστεί δυνατόν, με το κήρυγμα ενός ανθρώπου, να συμπαραταχθούν και να πολεμήσουν όλοι αυτοί οι διαφορετικοί λαοί, [«ὑπὸ τῆς σοφῆς αὐτοῦ δημηγορίας αὐτίκα διεγερθέντες ἁπαξάπαντες, Ἕλληνες, Ἀλβανοί, Βούλγαροι, Ἑβραῖοι, Ἀρμένιοι καὶ τούτων ὅσοι τά του Μωάμεθ πρεσβεύοντες Ὀθωμανῶν φέρουσιν ὄνομα» 26] με το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο και την ανομοιογένεια που τους χαρακτηρίζει;
Τέλος, για να αποδείξει το ανέφικτο του εγχειρήματος, προβαίνει και σε ανάλυση της διεθνούς πολιτικής συγκυρίας, υποστηρίζοντας πως πιθανή γαλλική συνδρομή στο επαναστατικό διάβημα του Ρήγα θα προκαλούσε την αντισυσπείρωση των λοιπών μεγάλων δυνάμεων και θα οδηγούσε στη σύναψη συμμαχίας ανάμεσα στην Υψηλή Πύλη, τους Άγγλους και τους Ρώσους –όπως και πράγματι έγινε, μετά την εκστρατεία του Ναπολέοντα στην Αίγυπτο– η οποία και θα καταδίκαζε οποιοδήποτε ελληνογαλλικό επαναστατικό εγχείρημα:
Ἀλλ’ εἴ γε ὁ ἀρχιστράτηγος Μαγδονάλος ἐς Πελοπόννησον τότε διαπλεύσας ἀπόβασιν ἐποιήσατο, ἑτέρωθεν δέ, τοῦ Ῥήγα στρατηγοῦντος, καὶ οἱ συνωμόται Ἕλληνες ἐκεῖσε εἰσέβαλον, αὐτίκα ὁ μέγας τῶν Ὀθωμανῶν αὐτοκράτωρ, τὰ τοιαῦτα πυθόμενος, τὰς μὲν μετὰ Γάλλων σπονδὰς ἔλυσεν ἄν, τῇ δὲ Ῥωσσίᾳ καὶ Ἀγγλίᾳ ξυμμαχίαν ποιησάμενος, οἰκείαις τε αὑτοῦ ναυσὶ καὶ ἀγγλικαῖς τε καὶ ῥωσσικαῖς ἔκ τε γῆς καὶ θαλάσσης αὐτοὺς ἀπεκλείσατο. Τὶ δὲ τότε καὶ οἱ Γάλλοι ἐποίησαν καὶ οἱ συνωμόται, κἂν ὅσοι ποτ’ ἂν εἴησαν Ἕλληνες, ὑπὸ τριῶν καὶ τηλικούτων πολεμούμενοι αὐτοκρατόρων δυνάμεων; 27
Η αδυναμία αυτοκυβέρνησης
Επιμένουμε ιδιαίτερα στην περίπτωση του Μιχαήλ Περδικάρη, διότι δεν αποτελεί μια προσωπική ή ιδιόμορφη περίπτωση, όπως συχνά αναφέρεται. Μάλιστα, στη λογική της ιδιορρυθμίας του, οι αναφορές στο έργο και την ιδεολογία του παραμένουν μάλλον περιστασιακές και ανεκδοτολογικές, ακόμα και μετά την έκδοση του χειρογράφου του –παρότι ο Ερμήλος του αναφέρεται και παρατίθεται σε πολλές ανθολογίες28. Ο Δημήτρης Καραμπερόπουλος αναφέρεται έστω και συνοπτικά σε αυτόν και ο Λουκάς Αξελός εκτενέστερα. Και όμως ο Περδικάρης υπήρξε γνωστός λόγιος, τόσο ώστε ο Κωνσταντίνος Οικονόμος να αναφέρεται σε αυτόν ως έναν από τους σημαντικότερους της εποχής του, δίπλα στον Βηλαρά και τον Χριστόπουλο: «Καὶ σήμερον εἰς τὴν ἤδη σὺν θεῷ ἀρχίσασαν ἀναγέννησιν τῆς Ἑλλάδος, ἡ Ἤπειρος καυχᾶται εἰς τοὺς Βελλερὰς καὶ Χριστοπούλους της, ἡ Θεσσαλία καὶ ἡ Μακεδονία εἰς τοὺς Περδικάρας καὶ Σακελλαρίους της»29.
Διαβάσαμε ήδη τις αναφορές του Δημήτρη Καραμπερόπουλου, ενώ ο Λουκάς Αξελός ορθά επισημαίνει:
Εντούτοις, σαφές είναι, [ ] ότι κάτω από το κοχλάζον αντιδιαφωτιστικό-αντιεπαναστατικό πάθος, ανευρίσκονται στοιχεία κριτικής που δεν είναι καθόλου αβάσιμα και που υπό μία διαφορετική σκοπιά θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ακόμα και επ’ ωφελεία του εθνικού-απελευθερωτικού αγώνα.
Πραγματικά, τόσο η κριτική στάση του απέναντι στον ρόλο των μεγάλων δυνάμεων, όσο και η ρεαλιστική διαπίστωση των ορίων που μπορεί να είχε μια αντιοθωμανική συμμαχία, αλλά και η γενικότερη επιφύλαξη στην άκριτη αποδοχή των εξ Εσπερίας αντιλήψεων, είχε βάση και αντανακλούσε, ως ένα βαθμό, τα αρνητικά αισθήματα που το υπόδουλο έθνος είχε βιώσει μετά από απανωτές διαψεύσεις30.
Οι σχέσεις του με το διαφωτιστικό και κοραϊκό στρατόπεδο επιβεβαιώνονται και από το γεγονός ότι προσπαθούσε να πείσει τον Άνθιμο Γαζή να εκδώσει τον Ερμήλο31 του, ο «Λόγιος Ερμής» αναφέρεται στο συγγραφικό του έργο32, ενώ ήταν μέλος της «Φιλομούσου Εταιρείας» και γι’ αυτό θεωρήθηκε ύποπτος (!) από την αυστριακή αστυνομία33.
Ο Περδικάρης αποτελεί το πρότυπο μιας μορφής Νεοέλληνα διανοουμένου, λογίου και πολιτικού, που κατά βάθος τρέφει βαθύτατη περιφρόνηση προς τους συμπατριώτες του, τους θεωρεί ανίκανους να αυτοκυβερνώνται, ως μια εκφυλισμένη εκδοχή των αρχαίων Ελλήνων, και γι’ αυτό προκρίνει μάλλον την υπαγωγή τους υπό την οθωμανική κυριαρχία –δεδομένου μάλιστα ότι οι Οθωμανοί Τούρκοι δεν είναι παρά Έλληνες– ή αργότερα στις νεώτερες μετενσαρκώσεις του υπό την αγγλική, τη γαλλική, την αμερικανική, κ.λπ. Ο Περδικάρης σφραγίζεται από μια πεσιμιστική αντίληψη της ιστορίας, ως προς το ελληνικό έθνος που ακολουθεί μια καθοδική πορεία, και γι’ αυτό στρέφεται με τόση βιαιότητα εναντίον του Ρήγα, που το παρασύρει σε περιπέτειες. Το δίδαγμα είναι απλό και σαφές. Οι Έλληνες είναι ικανοί για παραγωγή πολιτισμικών αγαθών, αλλά είναι ανίκανοι για πολιτική δημιουργία και κατά συνέπεια πρέπει να υπόκεινται πολιτικά εις άλλους ικανότερους από τους ίδιους. Οι αυθεντικοί Έλληνες, δηλαδή οι αρχαίοι Έλληνες,
Ἠσθάνθησαν τὴν ὑπεροχὴν τῆς μαθήσεως κ’ ἔτρεξαν εἰς ὅλα τὰ μέρη παντοῦ νὰ συνάξωσιν ἀπ’ ὅλον τὸν κόσμον τάς ἐπιστήμας, αἱ ὁποῖαι τότε κατ’ ἀρχὰς εὑρίσκοντο ὡς ἀρχαὶ καὶ στοιχεῖα ἔνθα κακεῖσε εἰς διάφορα ἔθνη διεσπαρμέναι ἀτελεῖς καὶ ἀσύστατοι. Καὶ οὕτως ἀφοῦ τάς παρέλαβαν, τάς ἐξηκρίβωσαν μ’ ἐκείνην τὴν Ἑλληνικὴν τῶν ἀγχίνοιαν κ’ ἐστάθησαν ἀρκετοί να τάς φέρωσιν εἰς μίαν τοιαύτην τελειότητα, εἰς τὴν ὁποίαν δεν ἠμποροῦσεν ποτὲ, καθὼς δεν ἠμπόρεσε καὶ μετέπειτα μέχρι τῆς σήμερον, νὰ τὰ φέρῃ κανὲν ἄλλον ἔθνος τοῦ κόσμου. [ ]
Ἓν ὅμως τοῦτο ἐστάθη εἰς τὸ μέγα κ’ ἔνδοξον γένος αὐτὸ ὡς ἐλάττωμα, τὸ ὁποῖον ἠμαύρωσε τὴν δόξαν του καὶ τὸ ἐκρέμνισε πολλάκις εἰς παρακμήν, ἡ κατηραμένη διχόνοια… Οὕτω διεμάχοντο ἀνάμεσον των, κ’ εὑρέθησαν ἀδύνατοι ἐπὶ Ἀλεξάνδρου, καὶ ὑπετάχθησαν εἰς τὸ κράτος του· οὕτω διεμάχοντο καὶ μετὰ τὸν θάνατον τοῦ Ἀλεξάνδρου κ’ ἐδουλώθησαν εἰς τοὺς Ῥωμαίους34.
Ένας συντηρητικός διανοούμενος όπως ο Περδικάρης συμμερίζεται την άποψη του Κοραή περί της «υποταγής» των Ελλήνων στους Μακεδόνες και μετέπειτα στους Ρωμαίους, κατά συνέπεια και τους Βυζαντινούς. Ωστόσο, η πολιτισμική ανωτερότητα των Ελλήνων είχε ως συνέπεια να κυριαρχήσουν διά της παιδείας πάνω στους ίδιους τους κατακτητές τους. Εντέλει, η θεία πρόνοια τους υπέβαλε σε μια ακόμα δοκιμασία, «νὰ ἐπιβεβαιώσωσι καὶ ὑποκάτω εἰς μίαν ἀλλογενῆ καὶ ἐτερόθρησκον βασιλείαν αἰχμάλωτοι τὴν φιλόκαλὸν των ἐπιμονὴν καὶ ἀδιάσειστον καρτερίαν». Δηλαδή, πίσω από τη λυσσαλέα επίθεση του Περδικάρη κατά του Ρήγα κρύβεται μια φιλοσοφία της ιστορίας και μια ολοκληρωμένη πολιτική αντίληψη, που θεωρεί τους Έλληνες ικανούς για πολιτισμική ηγεμονία και μόνο, και ανίκανους για μια αυτεξούσια πολιτειακή πορεία. Και ναι μεν η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μετεξελίχθηκε σε βυζαντινή, ωστόσο αυτό συνέβη διότι οι Έλληνες «παρέλαβαν ἀπ’ αὐτοὺς (τοὺς Ῥωμαίους) καὶ μίαν βασιλείαν ὡς ἕρμαιον»35. Κάτι ανάλογο φαίνεται να προσδοκά και πάλι ο Περδικάρης, την παράδοση της βασιλείας των Οθωμανών στους Έλληνες «ὡς ἕρμαιον». Γι’ αυτό και η επιμονή του για την ενίσχυση της παιδείας των Ελλήνων, που επαναλαμβάνεται αδιάκοπα σε όλα τα έργα του, ως οχήματος για την πολιτισμική ηγεμόνευση των Ελλήνων στο εσωτερικό της Αυτοκρατορίας. Εξ ου και οι λυσσαλέες επιθέσεις κατά του Ρήγα, τα εγχειρήματα του οποίου έθεταν σε κίνδυνο αυτή τη φαναριώτικη «νεο-οθωμανική» στρατηγική. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως, λιγότερο απροκάλυπτα ή εξίσου ανοικτά, ανάλογη στρατηγική είχαν πολλοί Φαναριώτες ιεράρχες και λόγιοι του υπόδουλου ελληνισμού, ενώ οι περισσότεροι θα αντιταχθούν μέχρι το τέλος στην κήρυξη της Επανάστασης του ’21. Έστω και αν εκ των υστέρων θα συμμετάσχουν και κάποτε θα μαρτυρήσουν γι’ αυτήν. Η ιδιαιτερότητα και η σημασία του Περδικάρη είναι η απροκάλυπτη διακήρυξη της εθελοδουλείας και οι ανοικτές επιθέσεις ενάντια στον Ρήγα, που ως ήρωα και μάρτυρα του γένους, ακόμα και όσοι στρέφονταν εναντίον του, δεν τολμούσαν να εκστομίσουν δημοσίως.
Εξάλλου, ο Περδικάρης είχε γνωρίσει τον Ρήγα και ίσως υπήρχαν και πολύ περισσότερες σχέσεις, τουλάχιστον με τον κύκλο, ή ακόμα και την «εταιρεία» του Ρήγα, ώστε να έχει άμεση γνώση των σχεδίων και των ενεργειών του. Αυτό συνάγεται από πληθώρα έμμεσων στοιχείων, που αφορούν πρωτίστως τη σχέση του με τον Γεώργιο Σακελλάριο. Κατ’ αρχάς με τον συντοπίτη του Σακελλάριο βρίσκονται μαζί στο Βουκουρέστι όπου γνωρίζονται με τον Καταρτζή, τον Ρήγα και άλλους οπαδούς του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης.
Οι δύο αδερφικοί φίλοι36 φεύγουν την ίδια περίπου περίοδο από το Βουκουρέστι για να σπουδάσουν ιατρική –ίσως ο Περδικάρης να προηγείται επ’ ολίγον. Ο Σακελλάριος στη Βιέννη όχι μόνο πραγματοποιεί τις εκδόσεις που προαναφέραμε, αλλά μαζί με άλλους γιατρούς ή φοιτητές ιατρικής συμμετέχουν στην επαναστατική δραστηριότητα. Δύο απ’ αυτούς θα συλληφθούν και θα οδηγηθούν στον θάνατο, ο Δημήτριος Νικολίδης και ο Ιωάννης Εμανουήλ, ενώ ο Σακελλάριος, ο Πολύζος και ο Καρακάσης θα διασωθούν. Ο Σακελλάριος θα καταφύγει στο Αυτοκρατορικό Νοσοκομείο και, υπό την προστασία του Πέτρου Φρανκ, αρχίατρου της αυτοκρατορικής αυλής, θα διαφύγει τη σύλληψη και τον θάνατο, παρότι ο σύντροφος του Ρήγα από τη Σιάτιστα, Θεοχάρης Τουρούντζιας, στην κατάθεσή του, «ομολογεί ότι έλαβε προς αντιγραφήν παρά του (Γεωργίου) Σακελλαρίου το στασιαστικόν άσμα “Ως πότε παλληκάρια”, ότι έψαλε τούτο μετ’ αυτού και των ενταύθα ευρισκομένων φοιτητών της ιατρικής Καρακάση και Παναγιώτου»37. Ο Φρανκ ήταν φίλος του Ρήγα και είχε εξετάσει κατόπιν παρακλήσεώς του και τον Περραιβό. Όμως ο Περδικάρης, στον Ερμήλο του, αναφέρει τον Φρανκ το 1795 στην Παβία ως υπερασπιστή του «καὶ τότε ὁ Φρανκ ἐξέστη, ἐκεῖνος ὁ κλεινὸς»38. Είναι προφανές λοιπόν πως ο Περδικάρης κινείται σε κύκλους παραπλήσιους με εκείνους όπου κινούνταν ο Ρήγας, παρότι είναι άγνωστη η θέση που είχε πάρει. Μπορούμε να κάνουμε πλήθος υποθέσεις. Σημασία έχουν τα πολιτικά συμπεράσματα που συνάγει και πολύ περισσότερο, για μας, οι δύο αντίθετοι δρόμοι που επέλεξαν δύο λόγιοι Έλληνες, ο Ρήγας, εκείνον της επανάστασης, ο Περδικάρης, της εθελοδουλίας, η οποία και θα τον καταδικάσει στην αφάνεια.
Παραπομπές
1. Το χειρόγραφο του λιβέλου κατά του Ρήγα εξέδωσε για πρώτη φορά ο Λ. Βρανούσης. [Βλέπε Μιχαήλ Περδικάρης, «Ρήγας ή κατά ψευδοφιλελλήνων», επιμέλεια Λέανδρος Βρανούσης, Επετηρίς του Μεσαιωνικού Αρχείου, τόμος 11(1961), Αθήνα 1997.]
2. Δημ. Καραμπερόπουλος , «Η άδικη κρίση του Ιωαν. Φιλήμονος για τον επαναστάτη Ρήγα Βελεστινλή», περιοδ. Θεσσαλικό Ημερολόγιο, Λάρισα 2000, σσ. 257-272, ανάτυπο Αθήνα 2000.
3. Το έμμετρο, Ερμήλος ή Δημοκριθηράκλειτος, είναι το γνωστότερο έργο του και αποτελεί μια σκληρή σάτιρα των ηθών της ανώτερης τάξης και των Φαναριωτών της εποχής, στις ηγεμονίες και την Κωνσταντινούπολη.
4. Μιχαήλ Περδικάρης, Προδιοίκησις εις τον Ερμήλον ή Δημοκριθαράκλειτον, 1817.
5. Μιχαήλ Περδικάρης, «Ρήγας ή κατά ψευδοφιλελλήνων», ό.π., σ. 68.
6. Αγγελική Αγγελομάτη-Τσουγκαράκη, «Οι οικογένειες Λικινίου και Περδικάρη», Μεσαιωνικά και Νέα ελληνικά, τόμ. 5ος , Μνήμη Λ. Βρανούση, Ακαδημία Αθηνών, ΚΕΜΝΕ, Αθήνα 1996, σσ. 347-348.
7. Βλέπε, Τρόπαιον εκ της ελλαδικής πανοπλίας κατά των οπαδών του Κοπερνίκου, εν τρισί διαλόγοις, φιλοπονηθέν παρά του διδασκάλου των επιστημών της εν Κωνσταντινουπόλει πατριαρχικής σχολής, Σεργίου Μακραίου, ενεσίη δεσποτική του μακαριωτάτου, θειοτάτου, σοφωτάτου και αγιωτάτου πατριάρχου της αγίας πόλεως Ιερουσαλήμ και πάσης Παλαιστίνης, κυρίου Ανθίμου, Βιέννη 1797. Ο Μακραίος χρημάτισε και σχολάρχηςτης Μεγάλης του Γένους Σχολής
8. Μιχαήλ Περδικάρης, Ερμήλος ή Δημοκριθηράκλειτος, Βιέννη 1817, σσ. 64-66.
9. Κ. Κούμας, Ιστορία των ανθρωπίνων πράξεων, ό.π.,τόμ. ΙΒ΄, σσ. 571, 574.
10. Ο Φιλόλαος ο Κροτωνιάτης (500 π.Χ.), από τον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας, ήταν μαθητής του Πυθαγόρα. Σύμφωνα με τον δοξογράφο Αέτιο, ο Φιλόλαος ήταν ο πρώτος που τόλμησε να υποστηρίξει ότι η Γη δεν βρίσκεται στο κέντρο του κόσμου.
11. Μιχαήλ Περδικάρης, «Ρήγας ή κατά ψευδοφιλελλήνων», ό.π., σ. 50.
12. Μιχαήλ Περδικάρης, «Ρήγας ή…», ό.π., σ. 45.
13. Μιχαήλ Περδικάρης, Ερμήλος…, ό.π, σσ. 64-65.
14. Μιχαήλ Περδικάρης, Ερμήλος…, ό.π, σσ. 64-65.
15. Μιχαήλ Περδικάρης, «Ρήγας ή…», ό.π., σσ. 67-68.
16. Μιχαήλ Περδικάρης, Ερμήλος…, ό.π, σ. 39.
17. Μιχαήλ Περδικάρης, «Ρήγας ή…», ό.π., σσ. 67-68.
18. Μιχαήλ Περδικάρης, «Ρήγας ή…», ό.π., σ. 68.
19. Μιχαήλ Περδικάρης, «Ρήγας ή…», ό.π., σ. 68.
20. Μιχαήλ Περδικάρης, «Ρήγας ή…», ό.π., σ. 22.
21. Μιχαήλ Περδικάρης, «Ρήγας ή…», ό.π., σ. 22.
22. Μιχαήλ Περδικάρης, «Ρήγας ή…», ό.π., σσ. 88, 89.
23. Μιχαήλ Περδικάρης, «Ρήγας ή…», ό.π., σ. 92.
24. Αγγελική Αγγελομάτη-Τσουγκαράκη, «Οι οικογένειες Λικινίου…», ό.π., σ. 345.
25. Μιχαήλ Περδικάρης, «Ρήγας ή…», ό.π., σσ. 94-95.
26. Μιχαήλ Περδικάρης, «Ρήγας ή…», ό.π., σσ. 72-75.
27. Μιχαήλ Περδικάρης, «Ρήγας ή…», ό.π., σ. 75.
28. Εκτενή αποσπάσματα από τον Ρήγα
29. Κωνσταντίνος Οικονόμος Γραμματικών ή εγκυκλίων παιδευμάτων βιβλία τέσσερα – Βιέννη 1817, σ. κθ΄.
30. Λουκάς Αξελός, Ρήγας Βελεστινλής, Σταθμοί και όρια στην διαμόρφωση της εθνικής και κοινωνικής συνείδησης στην Ελλάδα, Στοχαστής, Αθήνα 2004.
31. Ελένης Σταμπουλίδου, «Ὁ “Ἑρμῆλος”…», ό.π., σ. 403. Διονύσιος Α. Ζακυθηνός Μεταβυζαντινή και Νεωτέρα Ελληνική Ιστοριογραφία [Από τα Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών, 1974].
Βλέπε και Δημ. Καραμπερόπουλος, «Η συνωμοτική δράση του Ρήγα Βελεστινλή. Το σχέδιο μιάς απραγματοποίητης επανάστασης»,
Ιστορικά Θέματα, τεύχ. 41 Ιούνιος 2005, σσ. 65-73.
32. Ερμής ο Λόγιος, ό.π., τόμ. Α΄, 1811, σ. 389.
33.-34. Αγγελική Αγγελομάτη-Τσουγκαράκη, «Οι οικογένειες …», ό.π., σ. 347.
35. Μιχαήλ Περδικάρης, Προδιοίκησις εις τον Ερμήλον…, ό.π., σσ. 4-8.
36. Μιχαήλ Περδικάρης, Προδιοίκησις εις τον Ερμήλον…ό.π., σ. 12.
37. Ο Γεώργιος Σακελλάριος, στην επιστολή-ποίημά του της 4ης Δεκεμβρίου του 1800 από την Τσαριτσάνη, απαντά στον Περδικάρη ως εξής «ἡ ἐπιστολὴ τοῦ ἀδελφοῦ καὶ φίλου / Ἀσκληπιαδου Μιχαήλ, τὴν τέχνην συναμίλλου», και προφανώς η φιλία τους συνεχίστηκε, δεδομένου ότι ο Σακελλάριος εξέδωκε τα ποίηματά του, ανάμεσά τους και τις επιστολές του Περδικάρη, το 1817, στη Βιέννη, ταυτόχρονα με την έκδοση του Ερμήλου.
38. Βλ. Αιμ. Λεγράνδ-Σπ. Λάμπρου, Ανέκδοτα έγγραφα περί Ρήγα Βελεστινλή και των συν αυτώ μαρτυρησάντων εκ των εν Βιέννη Αρχείων εξαχθέντα, Αθήνησιν 1891, Β΄ επανέκδοση, Επ. Ετ. Μελ. Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα, Αθήνα 2000, σελ. 19.
39. Μιχαήλ Περδικάρης, Ερμήλος…, ό.π, σ. 17. [Για τις σχετικές πληροφορίες βλέπε αναλυτικά, Λέανδρος Βρανούσης, Εφημερίς, η αρχαιότερη ελληνική εφημερίδα που έχει διασωθή, Βιέννη 1791-1797. Προλεγόμενα έτος έβδομον 1797, Ακαδημία Αθηνών, Κέντρον Ερεύνης Μεσαιωνικού και Νέου Ελληνισμού, τόμ. 5, Αθήνα 1995, σσ. 312-317 και 651-662.]