του Yves Bomati
06/03/2026
Le Figaro
Όπως αναλύει ο ιστορικός*, δεν είναι μόνο οι στρατιωτικές επιθέσεις ή η οικονομική κρίση που κλονίζουν την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν: είναι κυρίως η εξάντληση του δικού της αφηγήματος και η διάβρωση της πίστης που στήριζε το καθεστώς.
Ο θάνατος του Αλί Χαμενεΐ ανοίγει μια περίοδο αβεβαιότητας για την Ισλαμική Δημοκρατία. Για πρώτη φορά εδώ και δεκαετίες, η φαινομενική σταθερότητα του ιρανικού καθεστώτος φαίνεται να κλονίζεται. Πίσω από αυτή τη θεσμική συνέχεια, ίσως διαφαίνεται ένα βαθύτερο φαινόμενο: η εξάντληση ενός συστήματος που στηρίζεται σε μια ιδεολογική επαγγελία.
Η ιρανική εξουσία έχει σίγουρα υποστεί σημαντικές απώλειες, ανθρώπινες, στρατιωτικές και συμβολικές. Ωστόσο, η ιστορική εμπειρία διδάσκει ότι τα ιδεοκρατικά συστήματα, θεμελιωμένα σε μια απόλυτη επαγγελία –θρησκευτική ή επαναστατική–, αντλούν από τη λογική της επιβίωσής τους μια έσχατη δυναμικότητα όταν βρίσκονται σε αδιέξοδο και αρνούνται να διαλυθούν. Ο βιαστικός ορισμός διαδόχων, με παράκαμψη των διαδικασιών, δεν αποκαλύπτει τόσο τη συνέχεια του κράτους όσο μια δομική νευρικότητα. Όταν ο κανόνας αναστέλλεται στο όνομα της σωτηρίας του καθεστώτος, αυτό σημαίνει ότι το καθεστώς έχει πάψει να είναι αυτονόητο. Η εξουσία, σκληραίνοντας τη στάση της, αποκαλύπτει την ευθραυστότητα που προσπαθεί να αποκρύψει.
Αυτού του είδους η κατάσταση δεν είναι πρωτόγνωρη στην ιστορία. Έχει ήδη παρατηρηθεί στο τέλος της Σοβιετικής Ένωσης. Η σύγκριση δεν είναι μια μηχανική αναλογία, αλλά μια ιστορική αντιστοιχία. Και στις δύο περιπτώσεις, ένα οικοδόμημα θεμελιωμένο σε μια σχεδόν εσχατολογική υπόσχεση –η αταξική κοινωνία από τη μία, η πολιτεία των πιστών από την άλλη– προσκρούει στην εξάντληση του ίδιου του αφηγήματός του. Δεν είναι μόνο οι στρατιωτικές ήττες ή οι οικονομικές κρίσεις που καταστρέφουν αυτά τα συστήματα, αλλά κυρίως η διάβρωση της πίστης που τα κρατούσε όρθια.
Όταν, στο Ιράν, η πλειοψηφία της κοινωνίας δεν βλέπει πλέον στην εξουσία παρά ένα μηχανισμό διατήρησης προνομίων, η ιδεολογία παύει να αποτελεί ορίζοντα και μετατρέπεται σε μέσο καταναγκασμού. Παγιώνεται σε ένα αμυντικό δόγμα, επαναλαμβάνοντας τις βεβαιότητές της σαν μια τελετή εξορκισμού.
Η Ισλαμική Δημοκρατία, όπως και η Σοβιετική Ένωση στη δύση της, βρίσκεται παγιδευμένη σε αυτή τη μέγγενη: δεν μπορεί να επιβιώσει παρά μόνο αν γίνει αυτό που ισχυριζόταν ότι θα καταργούσε – ένα καθεστώς σχεδόν καθαρά τυραννικής εξουσίας. Ο πνευματικός πυλώνας που τη νομιμοποιούσε μετατράπηκε σταδιακά σε έναν αδιαφανή οικονομικό μηχανισμό όπου συγχέονται τα συμφέροντα των Πασνταράν, των θρησκευτικών ιδρυμάτων και μιας αρπακτικής ολιγαρχίας. Τη θέση της επαναστατικής θεολογίας πήρε μια οικονομία της αρπαγής, και τη θέση του διακηρυγμένου ασκητισμού, ένας περισσότερο ή λιγότερο κρυφός πλουτισμός.
Η ρητορική της, που επαναλαμβάνεται ως ξόρκι, γίνεται μια νεκρή γλώσσα που πείθει μόνο τον εαυτό της. Παραμένει ανίκανη να αγκαλιάσει μια νεολαία συνδεδεμένη με τον κόσμο που έχει συνειδητοποιήσει το χάσμα ανάμεσα στον επίσημο λόγο και την πραγματικότητα που βιώνει.
Αν κατέρρεε η θεοκρατία, το Ιράν θα μπορούσε να εισέλθει σε αυτή τη φάση που γνωρίζουν όλα τα τέλη των αυτοκρατοριών: μια περίοδο ακραίας ρευστότητας όπου συνυπάρχουν η δημοκρατική επιθυμία, ο κίνδυνος μιας στρατιωτικής δικτατορίας και η πίεση των εξωτερικών δυνάμεων. Ωστόσο, ο ιρανικός εθνισμός, ριζωμένος σε μια ιστορία χιλιετιών, καθιστά απίθανο να μεταβληθεί για καιρό σε μια μορφή προτεκτοράτου ξένων δυνάμεων.
Αλλά ακόμη και στην περίπτωση που το καθεστώς επιβιώσει, αυτό δεν θα ήταν παρά μια πρόσκαιρη αναστολή. Τα συστήματα που στερούνται λαϊκής υποστήριξης έχουν περιορισμένο χρόνο ζωής: παρατείνουν την ύπαρξή τους με την επιτήρηση, τον φόβο και τη βία – ποτέ με την πειθώ.
Ωστόσο, η τύφλωση δεν χαρακτηρίζει μόνο τα καθεστώτα που βρίσκονται στο τέλος τους· αφορά και εκείνους που, από απόσταση, συνεχίζουν να προβάλλουν σε αυτά τις δικές τους ελπίδες. Γιατί τόσοι πολλοί συμπολίτες μας δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τα διδάγματα της ιστορίας των επαναστάσεων, που δείχνουν ότι η χαρισματική φάση τους σχεδόν πάντα δίνει τη θέση της σε μια θεσμική φάση όπου η εξουσία σκληραίνει;
Είναι η άρνηση να παραδεχτούμε αυτή τη μεταμόρφωση; Ή η ανθεκτικότητα ενός διανοητικού σχήματος κληρονομημένου από τον ψυχρό πόλεμο, σύμφωνα με το οποίο κάθε αντίθεση σε μια Δύση που θεωρείται αρπακτική θα πρέπει αναγκαστικά να ενσαρκώνει μια απελευθερωτική αντίσταση;
Εδώ συναντάμε την ηχώ μιας έννοιας που διαμορφώθηκε στο Ιράν κατά τη δεκαετία του 1940: η «gharbzadegi», που θα μπορούσε να μεταφραστεί ως «δυτικίαση» ή «δυτικοπάθεια»». Ο νεολογισμός αυτός, που έγινε δημοφιλής από τον Τζαλάλ Αλ-ε Αχμάντ, αναφερόταν στην υποτιθέμενη παρακμή μιας κουλτούρας που γοητευόταν από τη δυτική νεωτερικότητα που θεωρούνταν ιμπεριαλιστική και διαβρωτική.
Ο παραλληλισμός είναι διδακτικός. Τα ιδεολογικά συστήματα που βρίσκονται σε κρίση προτιμούν να αποδίδουν την αποδυνάμωσή τους σε έναν αποδιοπομπαίο τράγο, αντί να αναζητήσουν τις εσωτερικές αιτίες. Ο εχθρός μεταβάλλεται σε ερμηνεία, η κριτική σε προδοσία.Ως εκ τούτου, το ζήτημα υπερβαίνει την περίπτωση του Ιράν. Αυτό που θα μπορούσε να ξεπεραστεί σήμερα στις κοινωνίες μας, ίσως δεν είναι μόνο μια πνευματική ψευδαίσθηση που κληρονομήσαμε από τον 20ό αιώνα, αλλά μια συγκεκριμένη σχέση με την πραγματικότητα: αυτή του ιδεολόγου για τον οποίο ο κόσμος πρέπει να επιβεβαιώσει το σύστημα που έχει συλλάβει στο μυαλό του.
Το να αναγνωρίσουμε την αποτυχία μιας επανάστασης που σχεδιάστηκε ως ο μόνος δρόμος προς ένα καλύτερο μέλλον, σημαίνει ότι κλονίζουμε την κυριαρχία της σκέψης πάνω στην πραγματικότητα. Διότι η ιστορία δεν υπακούει στις δογματικές αρχιτεκτονικές: τις δοκιμάζει, τις διορθώνει και ενίοτε τις ανατρέπει. Μας υπενθυμίζει ότι οι κοινωνίες δεν ζουν από έννοιες, αλλά από συγκεκριμένες ελευθερίες, από κοινή ευημερία και από πολιτική νομιμοποίηση. Χωρίς αυτά τα θεμέλια, καμία μεσσιανική επαγγελία, όσο ισχυρή και αν είναι, δεν μπορεί να αντικαταστήσει επ’ αόριστον τη δοκιμασία του πραγματικού.
Μήπως, λοιπόν, θα πρέπει να συμπεράνουμε ότι οι πιο μεσσιανικές ιδεολογίες φέρουν μέσα τους, από τη γέννησή τους, το χάος που τελικά θα τις καταστρέψει; Η ιστορία μας υποδεικνύει κάποιες φορές αυτή την τραγική ειρωνεία. Όποιος κοιτάζει τον ήλιο για πολύ ώρα, βλέπει μια σκοτεινή κηλίδα να εμφανίζεται στην κόρη του ματιού του. Αντίθετα, όμως, στο βάθος του σκοταδιού εμφανίζεται μερικές φορές μια απροσδόκητη λάμψη, όπως στο σκοτεινό κέντρο ενός ζαφειριού. Έτσι εξελίσσεται συχνά η ιστορία: ανάμεσα στις υποσχέσεις που τυφλώνουν και στην πραγματικότητα που τελικά τις διαψεύδει.
*Διδάκτωρ φιλολογίας και ανθρωπιστικών επιστημών, ειδικός στην ιστορία του Ιράν.
**Στηρίξτε το Άρδην και τις Εναλλακτικές Εκδόσεις κάνοντας μια προσφορά ΕΔΩ.
