του Μιλτιάδη Περδικάκη από το Άρδην τ. 137, που κυκλοφορεί στα περίπτερα
Η Κρήτη, κατά τα επτακόσια χρόνια της κατοχής της από ξένες δυνάμεις, συνταρασσόταν αδιάκοπα από επαναστάσεις με σκοπό την απελευθέρωση, άλλοτε πλησιάζοντάς την και άλλοτε χάνοντάς τη σαν άπιαστο όνειρο. Στους αγώνες αυτούς χάθηκαν αναρίθμητοι αγωνιστές και, φυσικά, άμαχοι. Γνωστό κρητικό ριζίτικο θρηνεί τους θανόντες μαχητές: «Παιδιά κι ήντα γινήκανε του κόσμου οι αντρειωμένοι/Μουδέ στσι μέσες φαίνουνται μουδέ στσ’ αναμεσάδες…». Η ελπίδα όμως δεν έσβησε.
Τέκνο της Κρήτης, από οικογένεια που θυσίασε πολλά στους αγώνες, και ευτύχησε να αγωνιστεί και να δει την πατρίδα του ελεύθερη και ενωμένη με την Ελλάδα, υπήρξε ο Γεώργιος Μυλωνογιάννης (1866-1933). Υιός του οπλαρχηγού καπετάν Μαθιού Μυλωνογιάννη (1828-1901), γεννήθηκε στον Κεφαλά Αποκορώνου, στα Χανιά, λίγο προτού ξεσπάσει η επανάσταση του 1866. Τρία χρόνια αργότερα η οικογένειά του μετοίκησε στην Αθήνα λόγω του διωγμού που εξαπέλυσαν οι Τούρκοι ύστερα από την ατελέσφορη επανάσταση. Ο Γεώργιος σπούδασε ιατρική στην Αθήνα με υποτροφία που του παρείχε ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ (1845-1913), χάριν της προσφοράς του πατέρα του.
Με το πέρας των σπουδών του, η εφημερίδα Λευκά Όρη των Χανίων δημοσίευε: «Άσμενοι αναγγέλομεν ότι ο υιός του φίλου ημών Αρχηγού και Βουλευτού Αποκορώνου Ματθαίου Μυλωνογιάννη, Γ.Μ. Μυλωνογιαννάκης, ανηγορεύθη διδάκτωρ της ιατρικής μετά του επιζήλου βαθμού Λίαν καλώς». Ο ίδιος μετέβη στην Κρήτη διακατεχόμενος από την άσβεστη θέληση να προσφέρει τις υπηρεσίες του στην απελευθέρωσή της. Τόσο στο ιατρικό του επάγγελμα όσο και στην επαναστατική του δράση χαρακτηριζόταν από ανιδιοτέλεια. Όχι μόνο δεν συνήθιζε να λαμβάνει αμοιβή από τους φτωχούς ασθενείς, αλλά τους άφηνε και το χρηματικό ποσό που χρειάζονταν για να αγοράσουν τα φάρμακά τους κάτω από το μαξιλάρι τους καθώς έφευγε. Κατά την περίοδο 1890-1895, οι βιαιοπραγίες των Τούρκων έφτασαν σε ανεπανάληπτα επίπεδα. Ο Μυλωνογιάννης διορίσθηκε επαρχιακός ιατρός του Βάμου* από όπου απολύθηκε το 1891 με την αιτιολογία ότι: «Επέδειξε συμπεριφορά ασύμβατη με τα καθήκοντα δημόσιου υπαλλήλου», καθώς πράγματι είχε μετατρέψει το ιατρείο του σε τόπο συνάντησης νέων Κρητών που ήθελαν να δουν την πατρίδα τους ελεύθερη. Το 1893, ίδρυσε μια μυστική αδελφότητα η οποία εξελίχθηκε στη σπουδαία Μεταπολιτευτική Επιτροπή που κατόρθωσε επί χρόνια να βοηθήσει την Κρήτη με διπλωματικά και επαναστατικά μέσα.
Η Κυβέρνηση της Κρήτης το 1910. Όρθιοι από αριστερά: Βασίλειος Σκουλάς, Γεώργιος Μυλωνογιάννης, Πέτρος Μαρής, Καθιστός: Ελευθέριος Βενιζέλος (λίγο πριν προσχωρήσει στο ελλαδικό προσκήνιο)
Οι επαναστατικές δράσεις, με τον Μυλωνογιάννη μεταξύ των πρωτεργατών, κλιμακώθηκαν και η Κρήτη οδηγήθηκε στη μεγάλη επανάσταση του 1897, στο Ακρωτήρι. Εκεί οργανώθηκε το στρατόπεδο των Κρητών. Στη Μονή της Αγίας Τριάδας, ο Μυλωνογιάννης στέγασε ένα πρόχειρο νοσοκομείο για τους τραυματίες, μαζί με τον ξάδερφό του και επίσης ιατρό Εμμανουήλ Μουντάκη (1867-1953). Εκεί προσέφερε τις ιατρικές του υπηρεσίες με επιτυχία όπως αποδεικνύουν τα σχετικά στοιχεία και το καταπληκτικό: «Ουδείς εκ των εν τω Νοσοκομείω νοσηλευθέντων απέθανεν». Ο Μυλωνογιάννης ήταν επίσης μέλος της διοίκησης του στρατοπέδου στην οποία συμμετείχε και ο μελλοντικός πρωθυπουργός της Ελλάδας, Ελευθέριος Βενιζέλος (1864-1936). Οι Κρήτες πολεμούσαν με στόχο την απελευθέρωσή τους και την ένωση με την Ελλάδα. Εξαιτίας όμως της εχθρικής προς αυτούς στάσης που διατηρούσαν οι Μεγάλες Δυνάμεις, του ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897 και των γεγονότων στο Ηράκλειο, τον Αύγουστο του 1898, υποχρεώθηκαν να αποδεχτούν την αυτονομία του νησιού υπό ύπατο αρμοστή. Επίσης, συνέστησαν μια εκτελεστική επιτροπή που θα διοικούσε την Κρήτη έως την άφιξή του. Ο Γεώργιος Μυλωνογιάννης και ο Ελευθέριος Βενιζέλος ήταν δύο από τα έξι μέλη της.
Έχει καταγραφεί ένα γεγονός κατά τη διάρκεια της επανάστασης αποκαλυπτικό για τη δράση του Μυλωνογιάννη. Ο συμπολεμιστής του και δικηγόρος Ιωσήφ Λεκανίδης (1863-1950) περιγράφει τις ενέργειές του στην «πεζοναυμαχία» της Αλμυρίδας* (30/6 έως 4/7/1896): «Εφελκύει την προσοχή μου ο σύντροφός μας Γεώργιος Μυλωνογιάννης, όστις με το όπλο εις την μία χείρα και τους επιδέσμους εις την άλλην, περιφρονών τον υπερβολικόν καύσωνα, όστις καθίσταται έτι ανυπόφορος εκ του πυρός των όπλων, του αγώνος και τον εκ των σφαιρών των εχθρών κίνδυνον, σπεύδει όπως παράσχει την συνδρομήν του ως ιατρός εις τους τραυματιζομένους, μη παραλείπων να μάχηται και διά του όπλου του, όπου ευρίσκει ανάγκην». Δεν ήταν εύκολη αποστολή για τον νέο ιατρό να θεραπεύει τους τραυματισμένους αγωνιστές. Πραγματικά, ήταν πολλές φορές υπεύθυνος για ακρωτηριασμούς χωρίς τα απαραίτητα ιατρικά εργαλεία, οπότε χρησιμοποιούσε αντικείμενα του πεδίου της μάχης.
Το 1898, ο πρίγκιπας Γεώργιος (1869-1957), υιός του βασιλιά της Ελλάδας, έφτασε στην Κρήτη ως ύπατος αρμοστής, οπότε εγκαινιάστηκε η περίοδος της Κρητικής Πολιτείας. Ο Μυλωνογιάννης ακολούθως υπηρέτησε σε πλήθος πολιτικών θέσεων και παρήγαγε σημαντικό έργο, ως νομάρχης Λασιθίου, σύμβουλος του Πρίγκιπα για τα εσωτερικά και Νομάρχης Χανίων. Εξελέγη, έπειτα, το 1910, στην κρητική Βουλή, μετά από σύγκρουση με τον Βενιζέλο. Έγινε μέλος του τριμελούς συμβουλίου που διοικούσε την Κρήτη και θήτευσε στις θέσεις του υπουργού των Εσωτερικών και Πολιτικής Προστασίας και του υπουργού Δικαιοσύνης. Η ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα έλαβε τελικά χώρα το 1913 και πιθανώς ήταν η σπουδαιότερη στιγμή στην κρητική Ιστορία.
Τα επόμενα χρόνια, ο Μυλωνογιάννης συμμετείχε ως αρχηγός ενός επίλεκτου ενόπλου σώματος Κρητών στους Βαλκανικούς Πολέμους. Έλαβε μέρος σε πλήθος μαχών στην Ήπειρο, με τη διττή του ιδιότητα, όπου επέτυχε περήφανες νίκες κατά των Τούρκων. Για τις υπηρεσίες του αυτές του απονεμήθηκε ο Αργυρούς και κατόπιν ο Χρυσούς Σταυρός από τον βασιλιά Γεώργιο Α΄. Την επόμενη περίοδο εκλεγόταν βουλευτής Χανίων στην ελληνική Βουλή από το 1915 έως το 1922. Ο εθνικός διχασμός ήταν μια ακόμη ευκαιρία να εκφραστεί η φιλοπατρία του, καθώς ήταν ένας από τους πρώτους που βοήθησαν τον Βενιζέλο οργανώνοντας ένοπλα σώματα από την Κρήτη που στέλνονταν στη Θεσσαλονίκη για να συνεισφέρουν στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Έχει ενδιαφέρον να λάβουμε υπόψιν αυτά που ο ίδιος ο Μυλωνογιάννης έγραψε στην εφημερίδα Κρήτη, το 1912, εν είδει απολογισμού της έως τότε ζωής του: «Ως ιατρός, καθ’ όλον το τριετές διάστημα της επαναστάσεως, παρέσχον προς πάντας τας υπηρεσίας μου δωρεάν και εξ ιδίων δαπανών. Επισκοπήσας ακόμη το παρελθόν μου ματαίως ανεζήτησα να ανεύρω, εάν ποτέ συνέλεξα εράνους για την Πατρίδα και δεν απέδωσα τα συλλεγέντα χρήματα, ή αν μοι ενεπιστεύθησαν φάρμακα και άλλα είδη διά τους τραυματίας και εκράτησα ταύτα προς ίδιον όφελος… Εν μόνον ανεκάλυψα, ότι πολλάκις μέχρι σήμερον ανήλθον εις τα ανώτατα αξιώματα της πολιτείας πτωχός και πτωχότερος κατέλιπον ταύτα».
Ο Γεώργιος Μυλωνογιάννης απεβίωσε στις 27 του Δεκεμβρίου του 1933 εν εσχάτη πενία, σχεδόν ξεχασμένος, στο σπίτι του ανιψιού του, στον Βάμο. Οι κρητικές εφημερίδες πένθησαν για τον θάνατό του και εξήραν της αξίες του πατριώτη αυτού. Ενδεικτικά αναφέρθηκε: «Αφοσιούμενος εις τας γενικάς υποθέσεις δεν εφρόντισεν ούτε οικογένειαν να δημιουργήσει ούτε ατομικήν περιουσίαν και μη είπη τις ότι δεν παρουσιάσθησαν εις αυτόν ευκαιρίαι τοιαύται και δεν απελάκτησεν αυτάς μετά περιφρονήσεως!» Θάφτηκε με μεγάλες τιμές στο χωριό του τον Κεφαλά στην Κρήτη.
