Σκοπός… τῆς ἀποκτήσεως τῆς ἐξουσίας εἶναι ἡ ἱκανοποίησις τοῦ ἐγωκεντρισμοῦ ἑκάστου ἀνθρώπου… καὶ ἴσως, ἴσως κατὰ βάθος ἡ ἀπαλλαγὴ ἀπὸ τὸν φόβον τὸν ὁποῖον ἐμπνέουσιν οἱ ἄλλοι, ἡ δυσπιστία πρὸς πάντα ἄλλον πλὴν ἑαυτοῦ.
Ἰ. Μεταξᾶς, Ἡμερολόγιον, τ. 2, σ. 540
Ο Ιωάννης Μεταξάς (1871-1941), ως νεαρός αξιωματικός και μέλος της Εθνικής Εταιρείας, διαπνεόταν από αντιλήψεις διαμετρικά αντίθετες από εκείνες της ωριμότητάς του: Το 1896 υποστήριζε πως η θρησκεία έχει αντικατασταθεί από τις ιδέες του διαφωτισμού: «Ἡ χριστιανικὴ θρησκεία, … σβύνει καὶ σβύνει διὰ πάντα…». Τάσσεται δε ενάντια στη στρατοκρατία, ακόμα και στο εσωτερικό της Εθνικής Εταιρείας:«Παρατηρῶ ὅμως μία τάση: τὸ νὰ διευθύνει ὁ στρατὸς ὅλα…. Αὐτὸ θὰ μᾶς φέρῃ στὸν αὐταρχισμό… Θὰ μπάσω πολίτας πολλοὺς…, οἱ ὁποῖοι νὰ ἐξουδετερώσουν τὶς ἀπολυταρχικὲς ἰδέες τῶν συναδέλφων μου».
Ως προς την Κρήτη, στις αρχές του 1897, συντάσσεται με τους πιο ρηξικέλευθους ριζοσπάστες: «… ἡ ἕνωσις (τῆς Κρήτης) μόνον δι’ ἀπηλπισμένου ἀγῶνος δύναται νὰ κατορθωθῇ. Ἀλλὰ ὁ… Βασιλεὺς εἶναι ψοφοδεής… ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἄνους, δειλὴ καὶ διεφθαρμένη. … δὲν μένει παρὰ νὰ (την) ρίψωμεν… διὰ ἐξεγέρσεως τοῦ λαοῦ… Ἐὰν πρόκειται νὰ χάσωμεν τὴν Κρήτην τότε ἂς χαθῶμεν καὶ ἡμεῖς καὶ ἂς παρασύρωμεν τὴν Εὐρώπη εἰς πόλεμον…».
Αυτός ο φανατικός φιλογερμανός θα χαρακτηρίζει τότε τον Κάιζερ «Δον Κιχῶτο», και τους Γερμανούς φανατικότερους εχθρούς των Ελλήνων: «… Οἱ δὲ Γερμανοί; Ὕβρεις ἐπὶ ὕβρεων ἐναντίον μας νὰ μᾶς συντρίψουν.., νὰ μᾶς ἐξαλείψουν ἀπὸ τὸ πρόσωπον τῆς γῆς. Ὁ Αὐτοκράτωρ των προτείνει τὸν βομβαρδισμὸν τοῦ Πειραιῶς… ὁ ἀπαίσιος Δὸν Κιχῶτος».
Όμως, οι απόψεις του διακρίνονταν από τόσο μεγάλη σταθερότητα(!) ώστε δύο μήνες μετά, θα αρκέσει η είσοδός του στο Επιτελείο και στο περιβάλλον του Διαδόχου για να μεταστραφεί ριζικά και τελεσίδικα:
«Ὁ πρίγκηψ Κωνσταντῖνος... Πόσο διαφορετικὸν τὸν ἐφανταζόμῃν! Καὶ ὁποία τύψις δι’ ἐμὲ νὰ ἀφεθῶ ἄλλοτε νὰ παρασυρθῶ ἀπὸ τὰς ἀδολεσχίας τοῦ κόσμου…. Δυστυχῶς, ἡ ἐπιρροὴ τοῦ πατρός του… ἔσχε τρεῖς κακὰς συνεπείας: δὲν δείχνει πολὺ σθένος πρὸς τὰ πρόσωπα, δὲν ἔχει πρωτοβουλίαν, δὲν ἐργάζεται πολύ· ἰδίως ὅμως ἡ ἔλλειψίς του εἶναι ἡ τῆς πρωτοβουλίας».
Λίγο πριν αναχωρήσει για τη Γερμανία, απεσταλμένος του Διαδόχου, μαζί με τον Παπαβασιλείου και τον Στρατηγό θα επισκεφθούν τα Ανάκτορα και ο Κωνσταντίνος, για πρώτη φορά, θα τους αποκαλύψει τις μύχιες σκέψεις του:
«Ἀπεστρέφετο τὴν Γαλλίαν διὰ τὰς ἰδέας τῆς ἰσότητος…“Δυστυχῶς ἐδῶ δὲν ἔχομεν Κυβέρνησιν”. Καὶ ἤρχισε φιλιππικὸν κατὰ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ καθεστῶτος … ἐγώ, ὅστις οὐδέποτε συγκινοῦμαι ἀπὸ λόγους, ἐξῆλθον βαθύτατα συγκινημένος. Ὁ μέλλων βασιλεὺς μᾶς… ἐξεμυστηρεύθη σχεδὸν τὰ ἀπόκρυφα τῆς καρδίας του».
Ο πόλεμος του 1897 αποτέλεσε ισχυρό πλήγμα για τα μέλη της Εθνικής Εταιρείας. Οι πλέον δραστήριοι αξιωματικοί . που θεωρούσαν τον Διάδοχο κατεξοχήν υπεύθυνο για την ήττα, θα στραφούν προς τον Μακεδονικό Αγώνα – Παύλος Μελάς, Αθανάσιος Σουλιώτης-Νικολαΐδης κ.ά– όπου δεν θα συμμετάσχει κανείς από τη «μικρή Αυλή» του Διαδόχου. Ο Μεταξάς θα εγκαταλείψει τους «νεανικούς τους ενθουσιασμούς»: « Πρὸ τεσσάρων ἐτῶν ἐκυμαινόμῃν εἰσέτι τῇδε κἀκεῖσε. Ὁ πόλεμος ὅμως μὲ ἔφερεν εἰς τὴν θέσιν μου…».
Η μοναρχική εμμονή
Όταν η κυβέρνηση Θεοτόκη, τον Μάρτιο του 1900, έφερε στη Βουλή Στρατιωτικό Νομοσχέδιο το οποίο παρέδιδε το στράτευμα κυριολεκτικώς στα χέρια του Διαδόχου, συνάντησε ισχυρή αντίδραση και οι αντιδράσεις δεν περιορίστηκαν στα έδρανα της Βουλής. όπως σημειώνει ο Μεταξάς: «Ἀλλά … ἡ ἀντίδρασις… ἐξηπλώθη καὶ εἰς τὸν Στρατόν». Οι «προελθόντες ἐκ τοῦ ’21 καὶ ἐντεῦθεν … θεωροῦσιν (τὸν βασιλικὸν θεσμὸν) ὡς ξένον θεσμόν, … προσπαθοῦντες νὰ μειώσωσι πᾶσαν τὴν ἰσχύν του». Ωστόσο: «… Τὸ μοναρχικὸν κόμμα (δὲν) εὑρίσκεται ἐν τῇ Βουλῇ… εἶναι ἔξω τῆς Βουλῆς, εἶναι δὲ οὗτος αὐτὸς ὁ Διάδοχος…».Και ακολουθεί μια διακήρυξη αφοσίωσης που υπερβαίνει κάθε μέτρο.
«…καθώρισα ἤδη τὸν δρόμον μου, πρὸ πολλοῦ. Εἶμαι στρατιώτης καὶ εὐγενής (sic) … . Μοῦ εἶναι ἀδιάφορον ἐὰν ὁ Βασιλεὺς εἶναι καλὸς ἢ κακός, ἐπιβλαβὴς ἢ ὠφέλιμος· δὲν ἐξετάζω ἐὰν αἱ πράξεις του προκαλοῦν καλὸν ἢ κακὸν εἰς τὸ Ἔθνος· τὸν ἀκολουθῶ τυφλῶς εἰς ὅ,τι θέλει».
Έκτοτε θα παραμένει στον στενό γερμανόφιλο κύκλο του Διαδόχου και, παρόλο που θα εκδιωχθεί με την Επανάσταση του 1909 από το Επιτελείο, ο Βενιζέλος όχι μόνο θα επαναφέρει τον Κωνσταντίνο ως αρχηγό του στρατού αλλά και θα διορίσει ως υπασπιστή του τον Ιωάννη Μεταξά.
Στις 4 Ιανουαρίου 1941, 24 ημέρες πριν τον θάνατό του, θα επιστρέψει στο μοιραίο 1915, αναγνωρίζοντας την αποφασιστική σημασία της παρέμβασής του στην καθοριστικότερη στιγμή της επαναστατικής περιόδου 1909-1922: «Θὰ μᾶς συγχωρήσῃ ὁ Θεός τὸ [«ἔγκλημα τοῦ» – δύο λέξεις διαγραμμένες] 1915; Φταῖμε ὅλοι! Καὶ ὁ Βενιζέλος ἀκόμα! – Τώρα αἰσθάνομαι πόσο ἔφταιξα!»
Περισσότερα για τον Ιωάννη Μεταξά και τον ρόλο του για τον Εθνικό Διχασμό μπορείτε να διαβάσετε στο βιβλίο του Γιώργου Καραμπελιά:
