Οι μακροχρόνιες συνέχειες και η καταγωγή της ελληνικής εθνότητας

1,6K

Η Αθηνά πολεμά τους Γίγαντες, Αρχαιολογικό Μουσείο Κωνσταντινούπολης. Πηγή εικόνας: Google images

του Colin Renfrew*   

* Από την εισαγωγή στην ελληνική έκδοση του βιβλίου του Κόλιν Ρένφριου, Η ανάδυση του πολιτισμού. Οι Κυκλάδες και το Αιγαίο στην Τρίτη χιλιετία π. Χ., (ΜΙΕΤ, Αθήνα 2009) Μετάφραση: Ελένη Οικονόμου.

Στὴν ᾿Ανάδυση τοῦ πολιτισμοῦ ἑστίασα φυσικὰ στὸ Αἰγαῖο κατὰ τὴν Πρώιμη Χαλκοκρατία, μολονότι ἀσχολήθηκα καὶ μὲ τὶς κοινωνίες τῆς περιοχῆς αὐτῆς κατὰ τὴν Ὕστερη Χαλκοκρατία. Ὅπως ἀνέφερα προηγουμένως, ἕνα θέμα ἦταν ἡ ἐπιβεβαίωση τῆς συνέχειας ἀπὸ τὴν προγενέστερη Νεολιθικὴ περίοδο καὶ ἡ διατύπωση μιᾶς ἑρμηνείας γιὰ τοὺς μετασχηματισμοὺς ποὺ σημειώθηκαν στὸ πλαίσιο ἐνδογενῶν διεργασιῶν, δηλαδὴ διεργασιῶν ποὺ ἔλαβαν χώρα ἐντὸς τοῦ Αἰγαίου. Ἡ ἑρμηνεία μπορεῖ νὰ εἶναι ἀτελής, ἀλλὰ ὁ στόχος ἐξακολουθεῖ νὰ ἰσχύει. Ἐπιπλέον,τὰ νέα δεδομένα ποὺ προέκυψαν κατὰ τὴ διάρκεια τῶν τελευταίων 30 χρόνων δὲν ὁδηγοῦν, κατὰ τὴ γνώμη μου, σὲ κάποια ἄλλη ἄποψη. ᾿Αντίθετα, φαίνεται ὅτι ὑποδεικνύουν πὼς μιὰ τέτοια ἑρμηνεία μπορεῖ κάλλιστα νὰ ἰσχύει, ἀκόμη κι ἂν ἐνδέχεται νὰ εἶναι πιὸ σύνθετη ἀπὸ ἐκείνη ποὺ σκιαγράφησα, καὶ μὲ ἔμφαση σὲ διαφορετικὰ σημεῖα.

Θὰ ἤθελα τώρα νὰ προχωρήσω κι ἄλλο καὶ νὰ διατυπώσω τὸν πιὸ τολμηρὸ ἴσως ἰσχυρισμό, ὅτι ἡ μετάβαση ἀπὸ τὴ Χαλκοκρατία στὴν Ἐποχὴ τοῦ Σιδήρου μπορεῖ νὰ ἐξεταστεῖ μέσα ἀπὸ τὸ ἴδιο πρίσμα καὶ πὼς οὐσιαστικὰ μιλᾶμε γιὰ συνέχειες, τὶς ὁποῖες μποροῦμε νὰ ἀνιχνεύσουμε ἀπὸ τὴ νεολιθικὴ ὡς τὴν κλασικὴ Ἑλλάδα τοῦ 5^ου αἰώνα π.Χ. Ας προσθέσω καὶ πάλι ὅτι δὲν τίθεται θέμα νὰ ἀμφισβητήσουμε τὴ σπουδαιότητα τῶν εὐρύτερων ἀλληλεπιδράσεων στὴ Μεσόγειο στὶς διάφορες περιόδους: ἁπλῶς τοὺς ἀρνούμαστε τὸν κυρίαρχο ρόλο στὶς συνολικές διεργασίες ἀλλαγῆς.

Φυσικά, τὸ ὅλο ζήτημα τῶν «Σκοτεινῶν Αἰώνων» καὶ τῆς μετάβασης ἀπὸ τὸν μυκηναϊκὸ κόσμο στὴν ἀρχαϊκὴ Ἑλλάδα εἶναι ἐξαιρετικὰ εὐρύ θέμα γιὰ νὰ τὸ συζητήσουμε διεξοδικὰ ἐδῶ. Πολλοὶ διακεκριμένοι συγγραφεῖς τὸ ἔπραξαν μὲ τρόπο ποὺ θαυμάζω, περιλαμβανομένων καὶ τοῦ συνεργάτη μου Ἄντονυ Σνόντγκρας καὶ τοῦ παλαιοῦ συνεργάτη μου Ἴαν Μόρρις^[1]. Ἡ εὐκαιρία νὰ ἐξοικειωθῶ μὲ τὶς μαρτυρίες τῆς Ὕστερης Χαλκοκρατίας μοῦ δόθηκε, ὅταν ἀνέλαβα νὰ μελετήσω τὸ ὑλικὸ ἀπὸ τὸ μυκηναϊκὸ ἱερὸ ποὺ κατὰ καλή μας τύχη ἀποκαλύφθηκε κατὰ τὶς ἀνασκαφές μας στὴ Φυλακωπὴ τῆς Μήλου^[2]. Τότε ἀντιλήφθηκα πῶς ἡ ἐξέλιξη τῆς αἰγαιακῆς θρησκείας στὴν Κρήτη, τὴν ἠπειρωτικὴ Ἑλλάδα καὶ στὶς Κυκλάδες θὰ μποροῦσε κάλλιστα νὰ θεωρηθεῖ ὡς σειρὰ μετασχηματισμῶν, καθένας ἀπὸ τοὺς ὁποίους βασιζόταν στὶς ἐμπειρίες τῆς προηγούμενης φάσης, ἀπὸ τὴ Νεολιθικὴ ὡς τὴ θρησκεία τῶν Ἑλλήνων τῆς Κλασικῆς περιόδου.

Σήμερα, πιστεύω, μιὰ τέτοια ἄποψη δὲν θὰ θεωροῦνταν ἐξωφρενικὴ ἀπὸ τοὺς περισσότερους προϊστορικοὺς καὶ κλασικοὺς ἀρχαιολόγους ποὺ ἀσχολοῦνται μὲ τὸ Αἰγαῖο, ἂν δὲν ὑπῆρχε ἡ συγκυρία τοῦ νὰ ἀποτελεῖ ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα μέλος τῆς ἰνδοευρωπαϊκῆς ὁμάδας γλωσσῶν. Τὸ γεγονὸς αὐτὸ θεωρεῖται ἐμπόδιο γιὰ τὴν ὑποστήριξη τῆς ἰδέας τῆς συνέχειας, δεδομένου ὅτι σχεδὸν ὅλοι ὑποθέτουν (ἂν καὶ χωρὶς πολλὲς ἁπτὲς μαρτυρίες) ὅτι ὑπῆρξε μιὰ μετανάστευση ἀνθρώπων ποὺ μιλοῦσαν ἑλληνικὰ ἢ κάποια ἰνδοευρωπαϊκὴ γλώσσα στὴν Ἑλλάδα κατὰ τὴ διάρκεια τῆς Χαλκοκρατίας. Λόγω αὐτῆς τῆς μετανάστευσης, ὑποστηρίζεται, ἔφθασαν τὰ ἑλληνικὰ (ἢ τουλάχιστον κάποια ἰνδοευρωπαϊκή γλώσσα) σὲ μιὰ περιοχή, ὅπου, κατὰ τὸ κλασικό πρότυπο τῆς θεωρίας περὶ ἰνδοευρωπαϊκῆς καταγωγῆς, οἱ ἄνθρωποι μιλοῦσαν μιὰ πολὺ διαφορετική γλώσσα κατὰ τὴ Νεολιθική, μιὰ γλώσσα ἡ ὁποία γενικὰ καὶ μὲ βεβαιότητα χαρακτηρίζεται «προελληνική». Πῶς λοιπὸν μπορεῖ κανεὶς νὰ κάνει μὲ ἐπιχειρήματα λόγο γιὰ συνέχεια, μπροστὰ σὲ μιὰ τέτοια αὐταπόδεικτη μετακίνηση πληθυσμῶν καὶ ἀντικατάσταση γλωσσῶν;

Ολοκληρώνοντας τὴν εἰσαγωγὴ στὴν ἑλληνικὴ ἔκδοση τοῦ βιβλίου, θὰ ἤθελα νὰ δώσω μιὰ ἀπάντηση σὲ αὐτὸ τὸ ἐρώτημα καὶ νὰ δείξω τοὺς λόγους γιὰ τοὺς ὁποίους νομίζω ὅτι ἡ ἄποψη περὶ μεταναστεύσεων ἔχει κακῶς διατυπωθεῖ. Ὅπως ἔχω ὑποστηρίξει ἀλλοῦ, εἶναι ἁπλούστερο καὶ οἰκονομικότερο νὰ θεωρήσουμε ὅτι οἱ πρῶτοι ἄνθρωποι ποὺ ἦρθαν στὴν Ἑλλάδα καὶ μιλοῦσαν κάποια ἰνδοευρωπαϊκή (ἢ πρωτο-ινδοευρωπαϊκή) γλώσσα ἦταν ἁπλῶς οἱ πρῶτοι γεωργοί, οἱ ὁποῖοι μὲ τὴν ἄφιξή τους ἐγκαινιάζουν τὴν αἰγαιακὴ Νεολιθική. Μιὰ τέτοια ἄποψη δίνει τὴ δυνατότητα μιᾶς πολὺ ὁμαλότερης ἀφήγησης καὶ μᾶς ἐπιτρέπει, μεταξύ ἄλλων, νὰ συζητήσουμε εὐθέως τὸ ἐπίμαχο ἐρώτημα «ποιοὶ ἦταν οἱ Ἕλληνες».

Κατ’ ἀρχὰς ὑπάρχουν λόγοι γιὰ νὰ εἴμαστε ἐπιφυλακτικοὶ σχετικὰ μὲ ἐκεῖνες τὶς μεταναστεύσεις νέων λαῶν, μὲ τὶς ὁποῖες διάφοροι συγγραφεῖς ἐπιχείρησαν νὰ φωτίσουν τὶς παρατηρούμενες μέσα ἀπὸ τὰ ἀρχαιολογικὰ τεκμήρια ἀλλαγές. Στὸ Κεφάλαιο 4 τῆς Ἀνάδυσης τοῦ πολιτισμοῦ συζήτησα διάφορες ὑποτιθέμενες μετακινήσεις στὸ προϊστορικό Αἰγαῖο, γιὰ τὶς ὁποῖες τόσο εὔγλωττα ἔγραψαν παλαιότερα οἱ Τζ.Λ. Κάσκυ καὶ Έμιλυ Βερμιούλ. Ἕνα ἀπὸ τὰ θέματα ποὺ ἀπασχόλησαν τὸν Κάσκυ καὶ τὸν Ρ.Α. Κρόσλαντ ἦταν τὸ ἐπίμαχο ζήτημα τῆς «ἔλευσης τῶν Ἑλλήνων», μιᾶς μετανάστευσης ποὺ ὁ Κάσκυ ἔτεινε νὰ τοποθετήσει στὸ τέλος τῆς Πρωτοελλαδικῆς ΙΙ, ἐντυπωσιασμένος ἀπὸ τὶς ἀλλαγὲς ποὺ παρατηρούνταν σὲ αὐτὴ τὴν περίοδο στὴ σημαντικὴ ἀνασκαφὴ τοῦ στὴ Λέρνα^[3]. Οἱ προτάσεις αὐτὲς δὲν μὲ ἔπεισαν καὶ ἡ ὅλη προσέγγιση τῶν ὀπαδῶν τῆς μεταναστευτικῆς θεωρίας στὸ θέμα τῆς καταγωγῆς τῶν ἰνδοευρωπαϊκὼν γλωσσῶν (μία ἀπό τὶς ὁποῖες εἶναι φυσικά καὶ ἡ ἑλληνική) δὲν μοῦ φάνηκε ἱκανοποιητική.

Τὸ γεγονός αὐτό μὲ ὁδήγησε ἀρχικά νὰ ὑποστηρίξω^[4] ὅτι ἡ ἔλευση τῶν πρωτο-ινδοευρωπαϊκῶν γλωσσῶν στὴν Εὐρώπη θὰ μποροῦσε νὰ συσχετιστεῖ μὲ τὴν ἔλευση τὴς γεωργίας (ἀπὸ τὴ Μικρά Ἀσία). Ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα θὰ ἐξελίχθηκε, συνεπῶς, ἐντός τῆς περιοχῆς ποὺ καταλαμβάνει ἡ σημερινή Ἑλλάδα, μὲ ἀφετηρία ἐκείνη τὴν πρωτο-ινδοευρωπαϊκὴ πρόδρομό της. Ἡ πρόταση αὐτὴ δὲν ἔτυχε εὐρείας προσοχῆς, καὶ γιὰ μιὰ περίοδο ἐγκατέλειψα τὸ θέμα, ἀλλὰ μετά τὶς ἀνασκαφὲς στὴ Φυλακωπή τῆς Μήλου, ὅπου εἴχαμε τὴν τύχη νὰ ἀποκαλυφθεῖ ἕνα μυκηναϊκό ἱερό^[5], ὅπως ἤδη ἔχω πεῖ, χρειάστηκε νὰ μελετήσω τὴν ἐξέλιξη τῆς θρησκείας στὸ Αἰγαῖο. Οἱ πιθανές συνέχειες στὴ θρησκεία, τὶς ὁποῖες ἔμπαινε κανείς στὸν πειρασμό νὰ ὑποστηρίξει, θὰ μποροῦσαν νὰ σημαίνουν καὶ γλωσσική συνέχεια. Σχημάτισα τὴν ἐντύπωση ὅτι στὴ διάρκεια τῶν χιλιετιῶν ἔλαβε χώρα μία σειρά μετασχηματισμῶν, κατὰ τοὺς ὁποῖους κάθε στάδιο ἤ φάση τῆς λατρευτικῆς πρακτικῆς καὶ δοξασίας βασιζόταν στὸ προηγούμενο. Αὐτοὶ οἱ μετασχηματισμοί εἶναι δυσεξήγητοι, ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ τοὺς ἀποδώσουμε σὲ ἐξωγενεῖς ἐπιδράσεις καὶ μάλιστα μεγάλης κλίμακας, καὶ, ἀκόμη λιγότερο, δὲν χρειάζεται νὰ τοὺς ἀποδώσουμε στὴν ἄφιξη νέων λαῶν.

Ὡστόσο, ὅταν ὑποστήριξα, σὲ ἕνα σεμινάριο στὴν Ὀξφόρδη, ὅτι οἱ αἰγαιακὲς θρησκεῖες τῆς Ὕστερης Χαλκοκρατίας θεμελιώθηκαν στὶς θρησκεῖες τῆς Πρώιμης Χαλκοκρατίας καὶ ἐκεῖνες στὶς λατρευτικὲς πρακτικὲς τῆς Νεολιθικῆς, ὁ ἐξαιρετος ἐπιστήμονας, ἀείμνηστος καθηγητὴς Κρίστοφερ Χὼκς μὲ ἐγκάλεσε μὲ αὐστηρότητα. Ὅλοι, εἶπε, ἤξεραν ὅτι ἡ ἑλληνικὴ θρησκεία ἦταν μιὰ ἰνδοευρωπαϊκή θρησκεία – παράδειγμα ὁ παντοδύναμος Δίας – καὶ τὸ ἴδιο πρέπει νὰ ἦταν καὶ ἡ μυκηναϊκὴ θρησκεία. Πῶς, ἑπομένως, μποροῦσε νὰ ἕλκει τὴν καταγωγή της ἀπὸ νεολιθικές προδρομικές λατρεῖες, δηλαδὴ ἀπὸ μιὰ περίοδο πολὺ πρὶν ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τῆς ἄφιξης τῶν Ἰνδοευρωπαίων σὲ αὐτὲς τὶς περιοχές;

Σὲ αὐτὸ τὸ σημεῖο ἀποφάσισα νὰ ἐπιχειρήσω νὰ πραγματευθῶ τὸ ἰνδοευρωπαϊκὸ ζήτημα. Τὸ ἀποτέλεσμα ἦταν τὸ βιβλίο μου Archaeology and Language^[6], ὅπου ἀνέπτυξα περαιτέρω τὴν ἄποψη ὅτι ἡ πρωτο-ινδοευρωπαϊκὴ γλώσσα ἔφθασε στὴν Εὐρώπη μαζὶ μὲ τὴν καλλιέργεια τῆς γῆς καὶ τὴν κτηνοτροφία, ἀπὸ τὴν ὑποτιθέμενη πατρίδα της στὴ Μικρὰ ᾿Ασία. Τὸ θέμα ἀποδείχθηκε ἀμφιλεγόμενο, καὶ ἡ ἀρχική διατύπωση εἶχε ἀρκετὰ μειονεκτήματα, τὰ ὁποῖα προσπάθησα ἔκτοτε νὰ διορθώσω^[7].

Νέες κυκλοφορίες από τις Εναλλακτικές Εκδόσεις

Μιὰ προφανὴς ἀντίρρηση βασίζεται στὸ μεγάλο ποσοστὸ λέξεων τῆς ἑλληνικῆς, οἱ ὁποῖες δὲν ἔχουν ἑλληνικὴ οὔτε καὶ πρόδηλη ἰνδοευρωπαϊκὴ προέλευση. Γιὰ τὸ λόγο αὐτὸ θεωρήθηκαν γενικὰ «προελληνικές», καὶ ἡ ἀφθονία τους χρησιμοποιήθηκε γιὰ νὰ στηρίξει τὴν ἄποψη ὅτι ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα πρέπει νὰ ἔφθασε σχετικὰ ἀργὰ στὶς περιοχές ὅπου μιλιέται σήμερα. ᾿Αντιπρότεινα^[8] ὅτι πολλὰ τέτοια λεξιλογικὰ λήμματα δὲν εἶναι καθόλου «προελληνικά». Ὁρισμένα –ὅπως ἀσάμινθος ἢ λαβύρινθος, καθὼς καὶ ὅροι ποὺ περιγράφουν ὅπλα (π.χ. ξίφος) καὶ πανοπλίες (θώραξ), καθὼς καὶ μουσικὰ ὄργανα– ὑποδηλώνουν ἕνα περιβάλλον τόσο περίπλοκο, ὥστε ἀκούγονται πιὸ οἰκεῖα στὸ περιβάλλον τῶν ἀνακτορικῶν κοινωνιῶν τῆς ἀνεπτυγμένης Χαλκοκρατίας. Φαίνεται πολύ πιθανό πολλὰ ἀπὸ αὐτὰ νὰ εἶναι στὴν πραγματικότητα δάνειες λέξεις, τὶς ὁποῖες υἱοθέτησε ἡ ἑλληνικὴ ἀπὸ τὴ γλώσσα τῆς μινωικῆς Κρήτης, ὅπως εἶχε διαβλέψει μιὰ παλαιότερη γενιά μελετητῶν. Ἡ ἔννοια  μιᾶς «προελληνικῆς» γλώσσας, ποὺ μιλιόταν στὴν Ἑλλάδα πρὶν ἀπὸ τὴν ἄφιξη τῶν Ἑλλήνων καὶ ἡ ὁποία πρέπει νὰ ἀναγνωριστεῖ μὲ βάση αὐτὲς τὶς λέξεις καὶ τὰ περίφημα τοπωνύμια, γιὰ τὰ ὁποῖα ἔγραψαν οἱ Χέιλυ καὶ Μπλέγκεν, φαίνεται τώρα πολὺ ἀμφίβολη.

Αὐτὲς οἱ γλωσσολογικὲς ὑποθέσεις καὶ οἱ μαρτυρίες ἀπὸ τὸ ἱερὸ στὴ Φυλακωπὴ γιὰ τὴν ὕπαρξη συνέχειας ἐνισχύουν τὴν ἄποψη ὅτι στὴν πραγματικότητα πρόκειται γιὰ μακροχρόνιες συνέχειες. Υποστηρίζω ὅτι δὲν ὑπῆρξε ποτέ κανένα μεταναστευτικὸ ἐπεισόδιο στὴν ἠπειρωτικὴ Ἑλλάδα, τὸ ὁποῖο θὰ μπορούσαμε νὰ περιγράψουμε πειστικά ὡς «ἔλευση τῶν Ἑλλήνων». ᾿Αντίθετα, οἱ Ἕλληνες ὑπῆρξαν αὐτόχθονες.

Πράγματι, ὅταν ἐξετάζουμε τὴν ἐξέλιξη τῆς ἑλληνικῆς ἐθνότητας, τὴν ἴδια τὴν ἔννοια καὶ τὴν αὐτοσυνειδησία τοῦ «νὰ εἶσαι Ἕλληνας»^[9], διαπιστώνουμε ὅτι κάποιες ὄψεις της ἀναπτύσσονται πολὺ ἀργά, ὁρισμένα γνωρίσματά της μάλιστα κατὰ τὴν ἐποχὴ τῶν Περσικῶν Πολέμων. Τὰ θεμέλια τῆς ἑλληνικῆς ἐθνότητας ἀνάγονται, πράγματι, στὴ Μυκηναϊκὴ περίοδο, καὶ ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα (ὑποστηρίζω) σχηματίστηκε μέσα στὰ ἐδαφικὰ ὅρια τῆς σύγχρονης Ἑλλάδας πολύ νωρίτερα, κατὰ τὴ διάρκεια τῆς Νεότερης Νεολιθικῆς καὶ στὴν Πρώιμη Χαλκοκρατία. Ἡ σημασία, ὅμως, τοῦ νὰ εἶναι κάποιος Ἕλληνας καὶ ἡ εὐρεία χρήση τοῦ ὅρου «Ἕλληνες» καὶ «Ἑλλὰς» ἐμφανίζονται πολύ ἀργότερα.

Τὸ θέμα «ποιοὶ ἦταν οἱ Ἕλληνες» εἶναι τεράστιο γιὰ νὰ τὸ πραγματευθῶ ἐδῶ. Μιὰ σύντομη ἀπάντηση, ὡστόσο, εἶναι ὅτι πολλὰ χαρακτηριστικὰ ποὺ ἀποδίδουμε στοὺς Ἕλληνες, συμπεριλαμβανόμενης τῆς ἑλληνικῆς γλώσας, ἔχουν ρίζες ποὺ μπορεῖ νὰ ἀνιχνευθοῦν στὴ Νεολιθική περίοδο. Οἱ Μυκηναῖοι πιθανῶς δὲν ἀντιλαμβάνονταν τὸν ἑαυτό τους ὡς «Ἕλληνες» κυρίως· ἀντίθετα, θὰ αἰσθάνονταν ἰσχυροὺς τοὺς δεσμούς τους μὲ τὰ κρατίδια τῆς Ὕστερης Χαλκοκρατίας ποὺ εἶχαν ὡς κέντρο τους τὰ ἀνάκτορα. ᾿Ακόμη καὶ κατὰ τὴ Γεωμετρικὴ περίοδο στὴν Ἑλλάδα, μὲ τὴν πρώιμη ἐμφάνιση τῶν πόλεων-κρατῶν, οἱ δεσμοὶ ἦταν μὲ τὴν πόλη-κράτος μᾶλλον, παρὰ μὲ κάποια εὐρύτερη «ἐθνικὴ» ταυτότητα.

Αὐτὸ συνέβη πολὺ ἀργότερα καὶ ἔγινε σαφὲς καὶ συνειδητοποιήθηκε κατὰ τὴ διάρκεια τῶν Περσικῶν Πολέμων^[10].Ὅλα αὐτὰ εἶναι σημαντικὰ ἐρωτήματα καὶ τοὺς ἁρμόζει ἀναλυτικότερη πραγμάτευση ἀλλοῦ. Ωστόσο, ἀξίζει νὰ τὰ ἀναφέρουμε ἐδῶ στὸ βαθμὸ ποὺ τὰ γεγονότα καὶ οἱ διεργασίες τῆς 3^ης χιλιετίας π.Χ., ποὺ βρίσκονται στὸ κέντρο τοῦ ἐνδιαφέροντός μας, ἔχουν μεγάλη σημασία καὶ γι’ αὐτὲς τὶς περιόδους. Τὰ θεμέλια τῶν μεταγενέστερων κοινωνιῶν τοῦ Αἰγαίου, τῆς Ἐποχῆς τοῦ Σιδήρου, ἀλλὰ καὶ τῆς  Ὕστερης Χαλκοκρατίας, τέθηκαν ἤδη πολύ νωρίτερα, κατὰ τὴν Πρώιμη Χαλκοκρατία τῆς 3^ης χιλιετίας π.Χ. Γιὰ νὰ κατανοήσουμε τὸ σύνολο τῶν διεργασιῶν, εἶναι ἀνάγκη νὰ συλλάβουμε πρῶτα αὐτὸ τὸ σημεῖο.

18 Σεπτεμβρίου 2000

A.C.R.

---

^[1] Morris I. (επιμ), Classical Greece: Ancient histories and modern archaeologies, Cambridge UP, Νέα Υόρκη, 1994.

^[2] Colin Renfrew, The Archaeology of Cult: the sanctuary at Phylakopi, Thames and Hudson, Λονδίνο 1985. [Τὸ μέγαρο, μοναδικὸ ἕως τώρα, παράδειγμα στὶς Κυκλάδες, οἰκοδομεῖται στὶς ἀρχές τοῦ 14^ου αι. π.Χ. (ΥΕ ΙΙΙ Α περίοδος). Τὸ ἱερό, σπάνιος γιὰ τὸ Αἰγαῖο ὀργανωμένος δημόσιος ἀστικός χῶρος λατρείας, ἱδρύεται στὶς ἀρχές τοῦ 14^ου αι. π.Χ. καὶ στεγάζει τὸ πήλινο λατρευτικό εἰδώλιο γυναικείας θεότητας, γνωστό ὡς «Κυρά τῆς Φυλακωπῆς». Μοναδικά, ἐπίσης, ἰδιότυπα ἀνδρικά εἰδώλια μὲ τονισμένα ἀνατομικὰ χαρακτηριστικά, ἀποδίδονται σὲ ἀνδρικές θεότητες, προμηνύοντας τὸ Δωδεκάθεο τῶν ἱστορικῶν χρόνων.. https://cyclades.culture.gov.gr/location/i-fylakopi-tis-milou/  Σ.τ.Ε.]

^[3] Ὁ οἰκισμός τῆς Λέρνας, στὴ δυτικὴ πλευρὰ τοῦ Ἀργολικοῦ Κόλπου, στὸ σημερινὸ χωριὸ τῶν Μύλων, ἀποτελεῖ μία ἀπὸ τὶς σημαντικότερες θέσεις τῶν προϊστορικῶν χρόνων στὴν Ἑλλάδα. Ἡ χρήση τοῦ χώρου γιὰ 5.000 χρόνια περίπου, ἀπὸ τὴ Νεολιθική μέχρι καὶ τὴ Μυκηναϊκὴ ἐποχὴ (6 η -1 η χιλιετία π.Χ.) σχημάτισε μὲ τὰ ἀλλεπάλληλα στρώματα κατοίκησης ἕνα χαμηλό τεχνητό λόφο. Ἡ μεγάλη ἀκμή τῆς Λέρνας συνδέεται μὲ τὴν Πρωτοελλαδικὴ ΙΙ φάση ( Λέρνα ΙΙΙ : 2700-2200 π.Χ.), ὁπότε ὁ οἰκισμός ἀπέκτησε ἰσχυρή ὀχύρωση μὲ πύλη καὶ δύο πύργους στὰ νότια. Στὰ βαθύτερα στρώματα ἐρευνήθηκαν οἰκίες τῆς Πρώιμης καὶ Μέσης Νεολιθικῆς ἐποχῆς  (Λέρνα Ι και ΙΙ : 6 ^η -5 ^η χιλιετία π.Χ.). https://www.argolisculture.gr/el/lista-mnimeion/arhaiologikos-horos-lernas-oikia-keramon-ohyromatikos-peribolos/. (Σ.τ.Ε.)

^[4] C. Renfrew, «Problems in the general correlation of archaeological and linguistic strata in prehistoric Greece; the model of autochthonous origin» στο R.A. Crossland-A. Birchall, Bronze age migrations in the Aegean, Duckworth, Λονδίνο, 1973.

^[5] C. Renfrew, The Archaeology of Cult, ό.π.

^[6] C. Renfrew, Archaeology and language: The puzzle of Indo-European origins, Cambridge UP, Νέα Υόρκη 1987.

^[7] C. Renfrew, Τhe roots of ethnicity : archaeology, genetics and the origins of Europe, Unione internazionale degli istituti di archeologia, storia e storia dell arte in Roma, Ρώμη 1993. C. Renfrew, «Time depth, convergence theory, and innovation in Proto-Indo-European: ‘Old Europe’ as a PIE linguistic area», Journal of Indo-European Studies 27, 1999.

^[8] C. Renfrew, «Word of Minos: the Minoan Contribution to Mycenaean Greek and the Linguistic Geography of the Bronze Age Aegean», Cambridge Archaeological Journal, τόμ. 8 τχ. 2, 1998. C. Renfrew, «The loom of language and the Versailles effect», στο P.L. Betancourt (επιμ.), Meletemata: Studies in Aegean Archaeology Presented to Malcolm H. Wiener, Λιέγη 1999.

^[9] C. Renfrew, «Who were the Greeks? A problem of ethnicity» στο G.B. Peterson, The Tanner Lectures on Human Values 15, Univ. of Utah Press, 1994. C. Renfrew, «”Ever in process of becoming”: the autochthony of the Greeks» στο J.A. Koumoulides, The Good Idea: Democracy and Ancient Greece, Caratzas, 1995.

^[10] C. Renfrew, «Ever in process of…», ό.π.

Κυκλοφορεί το νέο διπλό τεύχος του Άρδην (τ. 134-135)