Απόσπασμα από το υπό έκδοση βιβλίο του Γιώργου Καραμπελιά Καποδίστριας – Μαυροκορδάτος: Η σύγκρουση. (Δύο ανταγωνιστικές εκδοχές του εκσυγχρονισμού)
Εάν ο ιστορικός Χρήστος Λούκος διατυπώνει ισχυρές υποψίες για τη συμμετοχή στη δολοφονία του Καποδίστρια τόσο των προκρίτων, όσο και Γάλλων στρατιωτικών, ο επίσης ιστορικός Βασίλης Κρεμμυδάς στην εκτενή μελέτη του δεν διατηρεί καμία αμφιβολία για την ύπαρξη ευρύτερης συνωμοσίας και για τον πρωταγωνιστικό ρόλο των Γάλλων[1].
Ο Κρεμμυδάς μελετώντας τους φακέλους των ανακρίσεων διαπιστώνει πως οι περισσότεροι επίσημοι φάκελοι είναι απελπιστικά ελλιπείς και «ή σημαντικότερη συλλογή καταθέσεων [ ] βρίσκεται σέ ιδιωτικά χέρια». Επειδή ο πληρέστερος φάκελος φέρει την ένδειξη: «Ministère de la Justice· Α sa Majesté le Roi, pour la Régence», το πιθανότερο είναι πως η ίδια η Αντιβασιλεία (Υπουργός Δικαιοσύνης ήταν o Βαυαρός Μάουρερ) υπεξαίρεσε αυτή τη δικογραφία[2].
Δεν αποκλείεται με το σχέδιο αυτό να σχετίζεται και η πληροφορία, του Σπηλιάδη, σύμφωνα με την οποία ο στρατηγός Ζεράρ με ημερήσια διαταγή της 26 Σεπτεμβρίου είχε ορίσει επίσημη επιθεώρηση της φρουράς με μεγάλη στολή για τις 6.30′ το πρωί της Κυριακής 27 Σεπτεμβρίου, έξω από το φρούριο «με τους λύκους έχοντας αντί πυριτόλιθων τεμάχια από ξύλον»[3]. Αν η πληροφορία αυτή είναι ακριβής, μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο Ζεράρ ήθελε να κρατήσει τη φρουρά ουσιαστικά αφοπλισμένη και ανίκανη να επέμβει τη στιγμή της δολοφονίας. Άλλωστε, και μόνο το γεγονός ότι διέταξε επιθεώρηση ημέρα Κυριακή και μάλιστα στις 6.30′ το πρωί δημιουργεί υποψίες[4].
Ο Ζεράρ το πρωί της 27 Σεπτεμβρίου, ζήτησε από τους τρεις αντιπρεσβευτές καθώς και από τη Γερουσία να του αναθέσουν τη διοίκηση του Ναυπλίου και όλου του στρατού, ώστε να είναι σε θέση να τηρήσει την τάξη[5], αλλά ήδη ο αφοσιωμένος στον Κυβερνήτη Πορτογάλος φρούραρχος Αλμέιδα είχε λάβει τα απαραίτητα μέτρα για την τήρηση της τάξης.
Όπως σημειώνει ο Κρεμμυδάς «… στην κυβέρνηση δεν έμενε καμιά αμφιβολία για την αδιαμφισβήτητη ένοχη και την ενεργό συμμετοχή του στρατηγού Gérard στην οργάνωση της δολοφονίας. Γι’ αυτό ή κυβέρνηση τον απέλυσε, αλλά το ζήτημα δεν έλαβε καμιά δημοσιότητα. επειδή η αποδεδειγμένη συμμετοχή του στην οργάνωση της δολοφονίας δημιουργούσε επικίνδυνα προβλήματα στις έλληνογαλλικές σχέσεις»[6].
Ο Αντώνης Καλαμογδάρτης λίγες ημέρες πριν από τη δολοφονία, διατυμπάνιζε πώς, αν δεν βρισκόταν άλλος να δολοφονήσει τον Καποδίστρια, θα το έκανε ό ίδιος. Μάλιστα μετά τη δολοφονία περιφερόταν στους δρόμους του Ναυπλίου μαζί με το Ζεράρ, του οποίου ήταν υπασπιστής, διατρανώνοντας προκλητικά την ικανοποίηση του για τη δολοφονία του Κυβερνήτη· τόσο ώστε το πλήθος πού είχε συγκεντρωθεί αγανάκτησε και τον κακοποίησε[7].
Σύμφωνα με τον Κρεμμυδά «η συμμετοχή του Ανδρέα Καλαμογδάρτη στη συνωμοσία, σε συνδυασμό μάλιστα με τη συμμετοχή του γιου του, καθώς και της κόρης του Καλλιόπης Παπαλεξοπούλου, έχει εξαιρετική σημασία, επειδή μας δείχνει, ως ένα σημαντικό βαθμό, την κοινωνική προέλευση της συνωμοσίας»[8].
Ο ρόλος των Γάλλων
Η αποστολή του γαλλικού στρατού στην Πελοπόννησο για την απομάκρυνση του αιγυπτιακού στρατού, όπως είδαμε, απέβλεπε κατ’ εξοχήν στην ενίσχυση των γαλλικών συμφερόντων έναντι της Ρωσίας, μετά τον ρωσοτουρκικό πόλεμο, με τον παράλληλο έλεγχο του τακτικού στρατού. Τελικώς, ο γαλλικός στρατός δημιούργησε εξαιρετικά ισχυρά ερείσματα ανάμεσα στους Έλληνες πολιτικούς παράγοντες και έπαιξε σημαίνοντα ρόλο στην ισχυροποίηση της αντιπολίτευσης. Παρατηρεί ο Γενναίος Κολοκοτρώνης: «Οἱ Γάλλοι… ἀφοῦ ἔγινεν ἡ μεταβολὴ εἰς τὴν Γαλλίαν, ἄρχισαν νὰ εἶναι φανερὰ ἐνάντιοι … καὶ ἐκεῖνοι ἐρέθισαν καὶ ἐπαρακινοϋσαν μᾶλλον τους Μανιάτας… καὶ ἐπροσκαλοῦσαν τοὺς Γάλλους καὶ ὡς ἐκ τούτου ἦλθαν οἱ Γάλλοι καὶ ἐκάθεξαν τὰς Καλάμας… . κιὶ ἐφόνευσαν τὶς 27 Σεπτεμβρίου τὸν Κυβερνήτην…, ὅπου ὡς λέγουν καὶ συνεννοημένοι ὅλοι οἱ Γάλλοι καὶ ἡ πρεσβεία καὶ ὁ ἀρχηγὸς ὅλων τῶν τακτικῶν στρατευμάτων…»[9]
Ισχυρίζονταν μάλιστα οι Μαυρομιχαλαίοι ότι με τη δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια οι Γάλλοι θα αναλάμβαναν τη διακυβέρνηση καταλαμβάνοντας το Ν α ύ π λ ι ο. [10] Η αναμενόμενη στρατιωτική επέμβαση των Γάλλων, με πρόσχημα την επιβολή της τάξης θα είχε για στόχο την κατάληψη τής εξουσίας για ένα διάστημα από τους ίδιους,– ώστε να ικανοποιήσει και τον… Κοραή(sic). Σ’ αυτόν ακριβώς, τον ρόλο των Γάλλων, ίσως να οφείλεται και ή κυβερνητική προσπάθεια να επιβληθεί σιωπή σχετικά με την έκταση της συνωμοσίας.[11]
Πιθανώς, συνεχίζει ο Κρεμμυδάς, οι Γάλλοι αξιωματικοί του εκστρατευτικού σώματος να ήταν εκείνοι που «οργάνωσαν και τη συνωμοσία ανάμεσα σε «Έλληνες αντικαποδιστριακούς» ενώ είχαν αναλάβει και «τη σύνδεση της αποκλεισμένης Ύδρας με τους αντικαποδιστριακούς της Πελοποννήσου». Όσο για τους Άγγλους, μια πιθανή απομάκρυνση του Ι. Καποδίστρια από την εξουσία προφανώς και εξυπηρετούσε τα αγγλικά συμφέροντα στην Ελλάδα[12].
Βάσει προδιαγεγραμμένου σχεδίου;
Πάντως, με τον ένα ή άλλο τρόπο, είναι βέβαιο πως η αντιπολίτευση, σε συνεργασία με τους Άγγλους, και τουλάχιστον τους Γάλλους στρατιωτικούς, ιδιαίτερα μετά την Ιουλιανή Επανάσταση του 1830, προετοίμαζε συστηματικά την ανατροπή του Καποδίστρια με όλα τα δυνατά μέσα, ακόμα και με τη δολοφονία του. Ένα ιδιαίτερα αποκαλυπτικό ανυπόγραφο κείμενο που βρίσκεται στο αρχείο του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου, και έχει γραφεί τον Απρίλιο του 1831, –πιθανότατα στο Ναύπλιο, όπως προσφυώς συμπεραίνει ο Χρήστος Λούκος–, μοιάζει να αποτελεί το οργανωμένο προσχέδιο της επερχόμενης ανταρσίας. Στο έγγραφο, το κυβερνητικό σύστημα χαρακτηρίζεται ολέθριο για τα συμφέροντα του έθνους – δεν είναι δυνατός ειλικρινής συμβιβασμός με τον Καποδίστρια, «ἢ αὐτὸς ἢ ἐμεῖς». Και συνεχίζει: [Μετά την παραίτηση του Λεοπόλδου, την άνοιξη του 1830]: είναι πιθανό η συνεχιζόμενη Διάσκεψη του Λονδίνου να στηρίξει και πάλι τον Καποδίστρια εάν δεν μπορέσει να προτείνει νέον ηγεμόνα για την Ελλάδα. Συναφώς, απαιτείται άμεση κινητοποίηση. Και υπάρχουν δύο τρόποι δράσης.
Α. Τα γεγονότα της Σπάρτης (δηλαδή οι κινήσεις των Μανιατών) μόνον «βοηθητικὸν αντιπερισπασμὸν» μπορούν να προσφέρουν αλλά στην «ὁπλισμένη» Στερεά υπάρχει «ὕλη πολὺ καὶ ἐπιτηδεία» για να ανατρέψει την υπάρχουσα κατάσταση· όσο για τους Υδραίους, θα οδηγηθούν στα άκρα και θα ξεσηκώσουν τα νησιά του Αιγαίου. Όλα αυτά χρειάζονται οργάνωση, σχέδια, πρωταγωνιστές και κυρίως χρήματα. Και επειδή οι αντιπολιτευόμενοι πρόκριτοι του Ναυπλίου διαθέτουν αποκλειστικά κτηματική περιουσία και καθόλου ρευστό, μόνο οι Υδραίοι μπορούν να τα προμηθεύσουν. «Δὲν εἶναι κρῖμα διὰ 8, 10 ἢ 15 χιλ. τάλληρα νὰ χάσωμεν τ’ αὐγὰ μὲ τὸ καλάθι;»
Β. Ωστόσο «δεύτερος τρόπος, πλέον σύντομος, εὔκολος καὶ πλησιέστερος τῆς περὶ ἐπιτυχίας τοῦ σκοποῦ βεβαιότητος, εἶναι τὸ κατὰ τοῦ προσώπου αἰφνίδιον καὶ ὀλιγόχειρον κίνημα· ἀλλὰ καὶ τοῦτο χρειάζεται κάτι τί, δηλαδὴ σκέψιν, προσχεδίασμα, μυστικότητα καὶ ὀλίγα χρήματα· ἢ τὸ ἐν ἢ τὸ ἄλλο· σκεφθεῖτε, ἐξηγηθεῖτε· συγκοινωνήσατέ μας ἀσφαλῶς τὰς περὶ τοῦ πρακτέου ἰδέας σας».[13]
Και όλα μοιάζουν να εκτυλίχθηκαν όπως προδιέγραφε το ανυπόγραφο σχέδιο. Αρχικώς θα δοκιμαστούν οι εξεγέρσεις στη Μάνη, τη Στερεά, την Ύδρα και το Αιγαίο, για να ακολουθήσει ως έσχατη λύση, «τὸ κατὰ τοῦ προσώπου αἰφνίδιον καὶ ὀλιγόχειρον κίνημα». Συνεπώς, παρότι αγνοούμε αν οι Μαυρομιχαλαίοι κινήθηκαν βάσει του σχεδίου της Αντιπολίτευσης, αφού πρώτα είχαν δοκιμαστεί όλα τα άλλα μέσα, ή με την προτροπή του Gérard και του Καλαμογδάρτη, ή εξοργισμένοι από τη συμπεριφορά του Κυβερνήτη απέναντι στον Πετρόμπεη, ή από όλα αυτά μαζί – το βέβαιο είναι πως κινούνταν σε ένα κλίμα ανταρσίας, σχεδίων ανατροπής και εξωθεσμικών λύσεων, που μπορούσε ανά πάσα στιγμή να καταλήξει σε ένα δολοφονικό κτύπημα.
Το άρθρο»-λίβελλος της εφημερίδας Ο Ταχυδρόμος (The Courier) που δημοσιεύτηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 1831 (22 Αυγούστου με το ελληνικό, ιουλιανό ημερολόγιο) γραμμένο αμέσως μετά τα γεγονότα του Πόρου και της Μάνης, και τόσο εξόργισε τον Καποδίστρια, αναπαρήχθη από τον Απόλλωνα, σε ελληνική μετάφραση στις 30 Σεπτεμβρίου. Διαβάζουμε στο εισαγωγικό σημείωμα του Απόλλωνα: «Ἰδοὺ σήμερον μία ἐπίσημος Ἀγγλικὴ Ἐφημερίς, ο Ταχυδρόμος, ἐκφράζουσα ὡς εἶναι γνωστὸν εἰς πάντας, τὰ φρονήματα τοῦ Ἀγγλικοῦ Ὑπουργείου, μᾶς παρουσιάζεται ἄγγελος χαρμόσυνος χρηστῶν ἐλπίδων περὶ τῆς μελλούσης τύχης μας· τὸ ἀκόλουθον ἄρθρον… μᾶς βεβαιώνει… ὅτι ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις γνωρίζει ἐκ πηγῶν βεβαίων καὶ ἀκριβῶς τὰ καθ’ ἡμᾶς…»[14]
Ανάμεσα στα άλλα, το άρθρο του Ταχυδρόμου διατείνεται πως από τότε που έφθασε στην Ελλάδα ο «Ρώσος ανθύπατος Κάπο ντ’΄Ιστρια», ο «δεσποτισμὸς φέρων χαρακτῆρα ὅλως διόλου ἀνώμαλον καὶ ἀντεθνικὸν ἐσυστήθη εἰς Ἑλλάδα»: Με φυλακίσεις στελεχών της Αντιπολίτευσης, τα όποια και αναφέρει ονομαστικά, με την κατάργηση της ελευθεροτυπίας, τη διόγκωση της φορολογίας, την οικονομική συρρίκνωση, την κατασπατάληση των πόρων κ.λπ.[15]
Το γεγονός ότι αυτό το άρθρο δημοσιεύτηκε στο φύλλο της 30ης Σεπτεμβρίου 1831 του Απόλλωνα, ως «ἄγγελος χαρμόσυνος χρηστῶν ἐλπίδων» μαζί με την εξίσου «χαρμόσυνη είδηση» της δολοφονίας του «Κάπο ντ’ Ίστρια», δεν είναι βέβαια καθόλου τυχαίο, καθώς η Αντιπολίτευση αποζητά την αγγλική στήριξη. Γι’ αυτό και το άρθρο του Ταχυδρόμου θα δημοσιευτεί εκτάκτως, ως παράρτημα του φύλλου της 30ης Σεπτεμβρίου. Από το άκρως συκοφαντικό περιεχόμενό του άρθρου της Αγγλικής εφημερίδας και τις ευθείες αναφορές στους Μαυρομιχαλαίους και τον Πετρόμπεη, μπορούμε να κατανοήσουμε ίσως, την μοιραία, πιθανώς, άρνηση του Κυβερνήτη να συναντηθεί με τον Μπέη της Μάνης.
Συναφώς, η είδηση της δολοφονίας του Καποδίστρια χαιρετίστηκε πανηγυρικά από την αντιπολίτευση στην Ύδρα και ο Πολυζωίδης στον Απόλλωνα, στο ίδιο φύλο της 30ης Σεπτεμβρίου, έγραφε: Οι δύο Μαυρομιχάληδες έλαβαν «τὴν ὑψηλὴν ἀπόφασιν τοῦ νὰ γενώσι μιμηταὶ τῶν Ἁρμοδίων καὶ Ἀριστογειτόνων, τῶν Βρούτων καὶ τῶν Κασσίων, διὰ νὰ ἀπαλλάξουν τὸ ἔθνος ἀπὸ τὸ τέρας τῆς τυραννίας…»[16]. Ο δε Αλέξανδρος Σούτσος, στο ίδιο φύλλο, θα χαιρετίσει τη δολοφονία ως τυραννοκτονία:
Τρέμε τύραννε!… Ἡ ὥρα τοῦ θανάτου σου σημαίνει /
Ἡ ὀργή του ἔθνους ὅλου, ἡ ὀργή μου σὲ προσμένει/
Στὸν ναὸν ποὺ θὰ μολύνῃς τρέχω νὰ παραμονεύσω…/
Τρέχω, τρέχω στοῦ Ὑψίστου τὸν βωμὸν νὰ σὲ φονεύσω/
………………………………………………………………………..
Μιμητὴς τοῦ Ἁρμοδίου καὶ Ἀριστογείτων νέος, /
Σκέπασε, Μαυρομιχάλη, τὸ σπαθί σου μὲ μυρσίνη /
Τὸν προδότη τῆς πατρίδος κτύπα… Κτύπα καὶ γενναίως /
Πέθανε καθώς ἐκεῖνοι.[17].
Κλείνοντας εδώ την αναφορά στον Ιωάννη Καποδίστρια, δεν μπορούμε παρά να αναλογιστούμε για μια ακόμα φορά τον ανολοκλήρωτο χαρακτήρα της συγκρότησης του ελληνισμού, τον «καημό της ρωμιοσύνης», τις «καρβουνοσακούλες» που, σύμφωνα με τον Γιώργο Σεφέρη, σκεπάζουν τον ουρανό του[18]. Ο μόνος άνθρωπος που είχε τη δυνατότητα να ενώσει τα διεστώτα μέλη του ελληνικού κόσμου κατά την Επανάσταση, ο μόνος που ήταν αναγνωρισμένος ανεπιφύλακτα από όλες τις πτέρυγες του και θα είχε ίσως τη δυνατότητα να σιγάσει τους δαίμονες του εμφυλίου, ήταν τραγικά απών στο μεγαλύτερο μέρος του αγώνα και θα έλθει μόνο στο τέλος του για να διασώσει την ξέπνοη επανάσταση, έργο ακόμα και τότε καθοριστικό, παρότι έμελλε να πέσει θύμα του εμφυλίου στον οποίο πρωτοστατούσαν οι ολιγαρχικοί και υποδαύλιζε η Αλβιών. Γι’ αυτό και οι Έλληνες, στη συντριπτική πλειοψηφία τους, τρέφουν τέτοια αγάπη γι’ αυτόν: παρότι άφησε το έργο του ανολοκλήρωτο, υπήρξε ο θεμελιωτής του νέου ελληνικού κράτους.
Και όμως, όπως εξομολογήθηκε ο Τρικούπης στον Δραγούμη, ακόμα και ο Αberdeen[19] του ανέφερε αργότερα σχετικά με τον Καποδίστρια: «ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι ἠγάπα ἀληθῶς τὴν Ἑλλάδα, ὅτι οὐδέποτε συνέλαβε τὴν ἰδέα νὰ θυσιάσῃ αὐτὴν εἰς τὴν Ρωσσίαν καὶ ὅτι καταδιώξασα αὐτὸν ἡ Ἀγγλία καὶ τὸν ἄνδρα ἠδίκησε καὶ τὴν ὑμετέραν πατρίδα ἐζημίωσε»[20].
Ο αντιπρέσβεις και οι ναύαρχοι Αγγλίας και Γαλλίας «… ἐμίσουν τὸν κυβερνήτη οὐχὶ νομίζοντες φρονοῦντα τὰ τῶν Ρώσσων, ἀλλ’ ὡς ἐπιδιώκοντα τὴν ἐντελῆ ἀνεξαρτησία τῆς χώρας καὶ τὴν ἐπέκταση τῶν ὁρίων ἅ, μετὰ τὴν πτώση των Οὐίγων ἠξίουν νὰ στήσωσιν οἱ Τόρεις κατὰ τὸν Ἰσθμὸν τῆς Κορίνθου… Ἔκλινε δὲ πρὸς τὴν δύναμη τῆς Ἄρκτου τόσον μόνον… ὅσον ὑπέθετε συντελεστικῶν εἰς τὰ συμφέροντα τῇ πατρίδι…»[21].
[1] Βλ. Βασίλης Κρεμμυδάς, «Η δολοφονία του Κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια», Ο Ερανιστής 14 (1977).
[2] Κρεμμυδάς, σσ. 221-222
[3] Σπηλιάδης Απομνημονεύματα, τ. 4, σ. 718.
[4] Κρεμμυδάς, σ. 246
[5] Σπηλιάδης, Απομνημονεύματα, τ. 4, σσ. 720-721.
[6] Κρεμμυδάς, σ. 248.
[7] Κρεμμυδάς, σ. 251
[8] Κρεμμυδάς, σσ. 253-254.
[9] Γ. Θ. Κολοκοτρώνης, Απομνημονεύματα, επιμ. Εμμ Πρωτοψάλτης, Αθήνα 1955, σ. 211 .
[10] Κρεμμυδάς, σσ. 264.
[11] Κρεμμυδάς, σσ. 277-278.
[12] Κρεμμυδάς, σσ. 268-273.
[13] Αρχείο Μαυροκορδάτου φάκελος17, αριθμός 4.881-4.882· Λούκος Αντιπολίτευση σσ. 239 240.
[14] Βλ. Απόλλων, τχ 59, 30 Σεπτεμβρίου σ. 246.
[15] Βλ. Απόλλων, τχ 59, 30 Σεπτεμβρίου σ. 246 και «παράρτημα».
[16] Βλ. Απόλλων, τχ 59, 30 Σεπτεμβρίου σ. 243.
[17] Βλ. Απόλλων, τχ 59, 30 Σεπτεμβρίου σ. 248.
[18] Γιώργος Σεφέρης, Δοκιμές, Α΄ (1936-1947), Ίκαρος, Αθήνα 1974, σ. 210.
[19] Υπουργός πολέμου, εξωτερικών και πρωθυπουργός της Μεγάλης Βρετανίας.
[20] Νικόλαος Δραγούμης, Ιστορικαί αναμνήσεις, Α΄, σ. 127.
[21] Νικόλαος Δραγούμης, Ιστορικαί αναμνήσεις, Α΄, σ. 176.
