Πρόταση για θεσμοθέτηση ειδικότητας ιστορικού στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση

424

του Δημητρίου Κουγιουμτζόγλου, εκπαιδευτικού ΠΕ 02 από την ιστοσελίδα esos.gr

Το σύγχρονο ρευστό διεθνές περιβάλλον και η θέση της χώρας μας σε αυτό επιβάλλον την ανάγκη να μορφώσουμε αυριανούς πολίτες με γνώση του απώτατου και πρόσφατου παρελθόντος ως βάση ερμηνείας των γεγονότων του παρόντος και ως στέρεη υποθήκη για ένα ευοίωνο μέλλον. Το μάθημα της ιστορίας εξασφαλίζει τη συνθήκη αυτή, παράλληλα με την προαγωγή της κριτικής σκέψης και του αναστοχασμού, την καλλιέργεια της ιστορικής και εθνικής συνείδησης, τη γνώση της ιστορίας άλλων λαών και πολιτισμών ως εχέγγυο για την αποδοχή τους και τον σεβασμό της δικής τους συνεισφοράς στο παγκόσμιο γίγνεσθαι. 

Αναγνωρίζοντας τη σπουδαιότητα αυτή του μαθήματος, η συντριπτική πλειονότητα των σύγχρονων, προηγμένων ευρωπαϊκών, και όχι μόνο, κρατών έχουν θεσμοθετήσει εδώ και δεκαετίες – πιθανότατα από την πρωταρχική οργάνωση του εκπαιδευτικού τους συστήματος – την ειδικότητα του ιστορικού στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, που αναλαμβάνει, με βάση το κύρος των συναφών σπουδών του και με επιστημονική επάρκεια, να καλύψει διδακτικά ένα τόσο απαιτητικό αντικείμενο, που περιλαμβάνει ανάμεσα στ’ άλλα  και την κριτική εξέταση των πηγών. Η χώρα μας, αντιθέτως, αποτελεί θλιβερή εξαίρεση του κανόνα. 

Για του λόγου το αληθές, η εξέταση της δομής του εκπαιδευτικού συστήματος άλλων χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ευρύτερα της Ευρώπης, αλλά και πέρα από αυτήν, αποκαλύπτει πως το μάθημα της ιστορίας το αναλαμβάνει κατεξοχήν εκπαιδευτικός με ειδικότητα ιστορικού, σε κάποιες περιπτώσεις μαζί με ένα ακόμη αντικείμενο, όπως για παράδειγμα γίνεται στη Γαλλία με την προσθήκη της Γεωγραφίας (Καθηγητής Histoire–Géographie). Ο πίνακας που ακολουθεί είναι αποκαλυπτικός:

Συμπερασματικά, μια πλειάδα αντιπροσωπευτικών και προηγμένων χωρών εντός και εκτός Ευρώπης, συνολικά 39, συμπεριλαμβανομένων όλων των γειτονικών χωρών της Ελλάδας, έχουν διακριτή και θεσμοθετημένη ειδίκευση ιστορικού στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, που διδάσκει κατά κύριο λόγο  – αν όχι αποκλειστικά – το μάθημα της ιστορίας ως αυτοτελές αντικείμενο. Καθίσταται σαφές πως η επιλογή αυτή αναβαθμίζει το μάθημα και την ποιότητα της παρεχόμενης εκπαίδευσης με το κύρος του εξειδικευμένου επιστήμονα που καλείται να το διδάξει και με αυξημένες ώρες διδασκαλίας σε σχέση πάντα με την πραγματικότητα της Ελλάδας. Επίσης, σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις, πλην των Η.Π.Α. και εν μέρει του Καναδά, για τη διδασκαλία της ιστορίας στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση απαιτείται κατά βάση η ολοκλήρωση σπουδών ιστορίας σε προπτυχιακό ή και μεταπτυχιακό επίπεδο μαζί με την παιδαγωγική επάρκεια. 

Αντιθέτως στην Ελλάδα – και από κοντά και στην Κύπρο –  το αντικείμενο της ιστορίας  δίνεται ως α΄ ανάθεση στον κλάδο των «γενικών καθηκόντων» ΠΕ02 φιλολόγων, όπως επίσης και στους καθηγητές ΠΕ33, με την πλειονότητα των ενεργών ΠΕ02 εκπαιδευτικών να είναι απόφοιτοι φιλολογικών τμημάτων κλασικών και νεοελληνικών σπουδών και λιγότεροι να είναι οι καθηγητές – απόφοιτοι τμημάτων Ιστορίας – Αρχαιολογίας, καθώς και οι απόφοιτοι φιλοσοφικών – παιδαγωγικών σχολών.  Δυστυχώς, ακόμη χειρότερα, εδώ και πολλά χρόνια το Υπουργείο Παιδείας έχει θεσμοθετήσει τη β΄ ανάθεση του μαθήματος της ιστορίας σε ειδικότητες με έλλειψη συνάφειας με το αντικείμενο, όπως οι καθηγητές ξένων γλωσσών γαλλικής (ΠΕ05), γερμανικής (ΠΕ07) και αγγλικής φιλολογίας (ΠΕ06), παραβλέποντας εντελώς το γνωστικό κριτήριο και προτάσσοντας τη λογική της «διαχείρισης προσωπικού» προς «συμπλήρωση ωραρίου» συχνά στο ίδιο σχολείο. Στις παραπάνω ειδικότητες για το Γυμνάσιο πρέπει να προσθέσουμε και τους καθηγητές κοινωνικών επιστημών ΠΕ78 (ως β΄ ανάθεση) καθώς και τους θεολόγους ΠΕΟ1 (με γ΄ ανάθεση, βλέπε το πιο πρόσφατο Φ.Ε.Κ. 4782/09.09.2025).

Στο Λύκειο πάλι, σύμφωνα με το τελευταίο ισχύον Φ.Ε.Κ. (Β΄ 2737/04.07.2020), πλην θεολόγων, ισχύουν οι ίδιες  ακριβώς αναθέσεις για την Α΄ Λυκείου καθώς και η διατήρηση μόνο των καθηγητών κοινωνικών επιστημών ως επιλέξιμη ειδικότητα για τη β΄ ανάθεση του μαθήματος ιστορίας γενικής παιδείας για την Β΄ και Γ΄ Λυκείου (όχι όμως για την ιστορία κατεύθυνσης, την οποία διδάσκουν αποκλειστικά οι φιλόλογοι ΠΕ 02). 

Ως αποτέλεσμα, ιδιαίτερα στα Γυμνάσια, στην πράξη γίνεται μια καταχρηστική β΄ και γ΄ ανάθεση του μαθήματος της ιστορίας στις παραπάνω ειδικότητες, φτάνει ο καθηγητής να συμπληρώνει το ωράριό του σε ένα σχολείο. Αυτό συνεπάγεται λιγότερο γραφειοκρατικό φόρτο και έγνοια για τις διευθύνσεις σχολείων και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, ωστόσο συχνά η ιστορία  βαίνει έτσι στο απόσπασμα… Μάλιστα η τάση αυτή ενισχύθηκε μετά και τη γενική αύξηση του ωραρίου διδασκαλίας των εκπαιδευτικών, τη μείωση των ωρών διδασκαλίας της δεύτερης ξένης γλώσσας στα Γυμνάσια (2005) και βέβαια τη μείωση των τμημάτων πανελληνίως εξαιτίας της υπογεννητικότητας. Όμως έτσι καταλήγουν να μη διδάσκουν ιστορία ακόμη και καθηγητές ΠΕ02 με δημοσιεύσεις, μονογραφίες, μεταπτυχιακά και διδακτορικά σε αυτήν, συνάδερφοι για τους οποίους γνωρίζω απόλυτα από τα 24 χρόνια πορείας μου στη μάχιμη διδασκαλία σε Γυμνάσια και Λύκεια πως δε θα είχαν κανένα πρόβλημα να πήγαιναν και σε δύο σχολεία, αν ήταν να διδάξουν αποκλειστικά το αντικείμενο των σπουδών τους και μεράκι τους. 

Την εικόνα της υποβάθμισης του μαθήματος της ιστορίας στη χώρα μας συμπληρώνει η κατάργηση της τοπικής ιστορίας που υπήρχε παλαιότερα στα Γυμνάσια, η αποτυχία της Πανελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων – παρ’ όλες τις φιλότιμες προσπάθειες, τις διαμαρτυρίες, συνέδρια  και άλλες ενέργειες – να υπερασπιστεί επαρκώς το μάθημα έναντι των παραπάνω πρακτικών και βέβαια οι συνήθως ανύπαρκτες αντιδράσεις της συντριπτικής πλειοψηφίας των συναδέρφων φιλολόγων ΠΕ 02 έναντι των β΄ και γ΄ αναθέσεων του αντικειμένου, ακόμα και αν αυτό σημαίνει στην πράξη τουλάχιστον απώλεια  λειτουργικών κενών και θέσεων αναπληρωτών για το κλάδο τους (2). Πέραν, όμως, αυτών, όπως αποδείχτηκε παραπάνω, η Ελλάδα, χώρα – μέλος της Ε.Ε., η χώρα με την πλουσιότερη ιστορία παγκοσμίως, βρίσκεται σε πλήρη αναντιστοιχία με τον ευρωπαϊκό και ευρύτερα διεθνή κανόνα, τον οποίο σαφώς και η πολιτεία δεν πρέπει να επικαλείται α λα καρτ.     

Για τους παραπάνω λόγους η πολιτεία διά του Υπουργείου Παιδείας οφείλει να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων, να συνταχθεί με την Ευρώπη και τα υπόλοιπα σύγχρονα κράτη και να θεραπεύσει αυτήν τη στρέβλωση που η ίδια έχει δημιουργήσει σε βάρος της ιστορικής παιδείας γενιών και γενιών μαθητών. Η ιστορία πρέπει να πάψει να αντιμετωπίζεται ως «ορφανό» μάθημα, με διδάσκοντα δίχως ταυτότητα, αλλά να γίνει επιτέλους ό,τι αποτελούν και τα υπόλοιπα μαθήματα, δηλαδή ένα αυτόνομο γνωστικό αντικείμενο. Κι αυτό μπορεί να γίνει μόνο με τη θεσμοθέτηση της ειδικότητας του ιστορικού, με τον διαχωρισμό του κλάδου των φιλολόγων ΠΕ02 σε «ΠΕ02.01 – φιλόλογοι» και «ΠΕΟ2.02 – ιστορικοί», κατά το πρότυπο της ταξινόμησης των ειδικοτήτων των φυσικών επιστημών ΠΕ04 (Ν.4521/2018).  Η νέα αυτή ειδικότητα θα συνεπάγεται φυσικά πως οι ιστορικοί θα έχουν αποκλειστικά ως α΄ ανάθεση το μάθημα της ιστορίας, με τους φιλολόγους να το διατηρούν ως β΄ ανάθεση. Κατ’ αντιστοιχία, ως β΄ ανάθεση οι ιστορικοί θα έχουν τα υπόλοιπα ή έστω μέρος των υπολοίπων φιλολογικών μαθημάτων.

Κυκλοφορεί: Ο Βυζαντινός Μέγας Αλέξανδρος του Δ. Κουγιουμτζόγλου

Όσον αφορά το πρόβλημα διαχείρισης προσωπικού αναφορικά με τους καθηγητές ξένων γλωσσών, έχοντας ως κριτήριο το περιεχόμενο των αντίστοιχων πανεπιστημιακών οδηγών σπουδών, αυτό μπορεί να λυθεί με τη α΄ ανάθεση σε αυτούς – μαζί με τους ΠΕ02.01 φιλολόγους – του μαθήματος της «ευρωπαϊκής / παγκόσμιας λογοτεχνίας», που μπορεί να εισαχθεί ως δίωρο εβδομαδιαίως μάθημα στη Β΄ Γυμνασίου και στην Α΄ Λυκείου. Το βιβλίο «Νεότερη Ευρωπαϊκή Λογοτεχνία» που υπήρχε παλαιότερα ως μάθημα επιλογής στη Β΄ Λυκείου θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση διαμόρφωσης του περιεχομένου των δύο προτεινόμενων μαθημάτων. Ούτως ή άλλως και στην υπάρχουσα ύλη του μαθήματος λογοτεχνίας όλων των τάξεων του Γυμνασίου και Λυκείου υπάρχουν δεκάδες κείμενα ευρωπαϊκής και παγκόσμιας λογοτεχνίας. Σε καμία περίπτωση, όμως, δεν πρέπει να συνεχιστεί η στρέβλωση με την ανάθεση στις ξενόγλωσσες ειδικότητες του μαθήματος της ιστορίας. Οι ειδικότητες των θεολόγων και των κοινωνικών  επιστημών θα μπορούν να έχουν το μάθημα της ιστορίας μόνο ως γ΄ ανάθεση στα Γυμνάσια και μόνο για τη βυζαντινή / μεσαιωνική ιστορία οι ΠΕ01  και μόνο για τη νεότερη / σύγχρονη ιστορία οι ΠΕ78 με την προϋπόθεση πως δε θα υπάρχει διαθέσιμος καθηγητής ΠΕ02.02 – ιστορικός ή ΠΕ.Ο2.01 φιλόλογος να τα διδάξει. 
Για να μπορέσει να υλοποιηθεί στην πράξη μια τόσο σημαντική μεταρρύθμιση θα πρέπει να υπάρξει μια περίοδος προσαρμογής ενός χρόνου, κατά τη διάρκεια του οποίου θα δοθεί η ευκαιρία στους εν ενεργεία καθηγητές ΠΕ02 – αποφοίτους τμημάτων ιστορίας – αρχαιολογίας να επιλέξουν αν τον επόμενο χρόνο θα θελήσουν να ενταχθούν στη νέα ειδίκευση «ΠΕ02.02 – ιστορικοί» ή στην «ΠΕ02.01 – φιλόλογοι». Καλό θα ήταν η επιλογή αυτή να δοθεί και σε όσους εν ενεργεία φιλολόγους – αποφοίτους φιλολογικών ή παιδαγωγικών / φιλοσοφικών πανεπιστημιακών τμημάτων το επιθυμούν, λόγω κατακτημένης, χρόνιας και επαρκούς διδακτικής εμπειρίας στο μάθημα της ιστορίας. Στη συνέχεια το κράτος θα υπολογίσει εκ νέου τις οργανικές θέσεις με βάση τη διαίρεση του κλάδου ΠΕ02 για διορισμούς μονίμων και αναπληρωτών με αντίστοιχη νέα σήμανση στους πίνακες διορισμών. Στην πράξη δε θα δημιουργηθεί κανένα απολύτως πρόβλημα, διότι, ακόμη κι αν σε πρώτη φάση δε θα υπάρξει ικανός αριθμός ΠΕ02.02 ιστορικών, το μάθημα θα συνεχίσει να καλύπτεται επαρκώς από τους ΠΕ02.01 φιλολόγους ως β΄ ανάθεση και αντίστοιχα οι ιστορικοί, όπου υπάρχει ανάγκη – απομονωμένα μέρη, νησιά – θα μπορούν να καλύψουν και τα φιλολογικά με τη β΄ ανάθεση. Σε κάθε περίπτωση, θα έχει μπει ο θεμέλιος λίθος για μια καίρια εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, που θα κατοχυρώσει την αυτονομία του μαθήματος της ιστορίας κατά τον διεθνή κανόνα και παράλληλα θα αντιμετωπίσει τις παραπάνω καταγεγραμμένες αδυναμίες του συστήματος. Αν πάλι σε ένα πρώτο στάδιο φαντάζουν δύσκολα να υλοποιηθούν τα παραπάνω άμεσα,  από το επόμενο σχολικό έτος 2026-2027 και στην επόμενη Υπουργική Απόφαση με τις αναθέσεις μαθημάτων θα πρέπει ρητά και ξεκάθαρα να ορίζεται πως «η ανάθεση του μαθήματος της ιστορίας σε Γυμνάσια και Λύκεια της χώρας γίνεται κατά απόλυτη προτεραιότητα σε καθηγητές κλάδου ΠΕ02 και ΠΕ33 αποφοίτους τμημάτων Ιστορίας /  Ιστορίας – Αρχαιολογίας». 

Οι ενδεχόμενες αντιδράσεις στην παραπάνω πρόταση δε θα πρέπει να κάμψουν την αποφασιστικότητα μιας ηγεσίας που θέλει να κάνει μια πραγματική τομή στην εκπαίδευση της χώρας, αφήνοντας μια παρακαταθήκη για όλες τις μελλοντικές γενιές μαθητών που θα βρεθούν στους κόλπους του ελληνικού σχολείου, εντάσσοντας τη χώρα μας στην ομάδα των κρατών που πρωτοπορούν στη διδακτική της ιστορίας με την αγάπη του αντικειμένου και τη γνώση των ειδικών. Μια παρακαταθήκη για την οποία κάθε υπουργός παιδείας θα ήταν περήφανος/-η και θα άφηνε πραγματικά το όνομά του/της στην… ιστορία.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ. 
(1) Στοιχεία μέσα από έρευνα με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης από πληθώρα πηγών. Ο πίνακας βασίζεται σε επίσημες πηγές (εθνική εκπαιδευτική νομοθεσία, κανονισμούς πιστοποίησης και πρόσληψης εκπαιδευτικών, κρατικούς και διεθνείς οργανισμούς), καθώς και σε συγκριτικές βάσεις δεδομένων και εκθέσεις ευρωπαϊκών και διεθνών φορέων, όπως το Eurydice, ο ΟΟΣΑ και το Observatory on History Teaching in Europe του Συμβουλίου της Ευρώπης. Περιλαμβάνονται μόνο χώρες όπου οι εκπαιδευτικοί προσλαμβάνονται και πιστοποιούνται θεσμικά ως καθηγητές Ιστορίας (αποκλειστικά ή σε σύζευξη με ένα συγγενές αντικείμενο). Παρατίθενται ενδεικτικά πηγές που αξιοποιήθηκαν από την τεχνητή νοημοσύνη: 
•    European Commission, EACEA, & Eurydice. (2023). Teachers’ qualifications and recruitment in Europe. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
•    OECD. (2023). Education at a Glance 2023: OECD Indicators. Paris: OECD Publishing.
•    UNESCO Institute for Statistics. (2012). International Standard Classification of Education (ISCED 2011). Montreal: UIS.
•    Council of Europe. (2021). Pandemic times: The impact of COVID-19 on history teaching in Europe. Observatory on History Teaching in Europe. Strasbourg.
•    Department for Education. (2022). Initial Teacher Training (ITT) criteria and subject specialism. London.
•    Ministère de l’Éducation nationale. (2022). Concours de recrutement des professeurs d’histoire-géographie (CAPES, Agrégation). Paris.
•    Australian Institute for Teaching and School Leadership (AITSL). (2021). Accreditation of Initial Teacher Education Programs. Melbourne.
•    McCulloch, G. (2011). The struggle for the history of education. London: Routledge.
•    Tutiaux-Guillon, N. (2018). History as a school subject in Europe. Journal of Curriculum Studies, 50(3), 1–15.

(2) Ως Σύνδεσμος Φιλολόγων Καβάλας κατά το σχολικό έτος 2017-2018 με έγγραφο που εστάλη τόσο στον τότε υπουργό παιδείας όσο και στο ΙΕΠ είχαμε καταθέσει την τεκμηριωμένη αντίδρασή μας στις β΄ αναθέσεις του μαθήματος της ιστορίας. Βλέπε https://sfkavala.blogspot.com/2017/11/blog-post_29.html