Απόσπασμα (σσ. 107-115) από το βιβλίο της Razika Adnani, Να απαλλαγούμε από τον ισλαμισμό Εναλλακτικές Εκδόσεις, μετάφραση Χριστίνα Σταματοπούλου).
Η Χαντιτζά πέθανε το 619. Δεν γνώρισε την αλλαγή καθεστώτος των γυναικών της Αραβίας στη νέα μουσουλμανική κοινωνία που ιδρύθηκε στη Μεδίνα το 622, ούτε το Κοράνι της Μεδίνας, καθώς όλοι οι στίχοι που περιέχουν κανόνες που υποβιβάζουν τις γυναίκες σε κατώτερο καθεστώς ανήκουν σε αυτή την περίοδο της Μεδίνας. Ούτε γνώρισε τις κοινωνίες των πρώτων αιώνων του ισλάμ, που είδαν να εμφανίζεται το Δίκαιο βασισμένο στη θρησκεία, το οποίο θεσπίστηκε από τους άνδρες για να οργανώσουν την κοινωνία τους.
Η ανάλυση της «κορανικής σαρία» και των νομικών βιβλίων μας επιτρέπει να συναγάγουμε ότι οι νομομαθείς της νέας μουσουλμανικής αυτοκρατορίας, όπως και όλοι οι νομομαθείς, θέσπισαν νόμους σύμφωνα με όσα θεωρούσαν απαραίτητα για τη διαφύλαξη της συνοχής και των συμφερόντων της κοινωνίας και σύμφωνα με τη νοοτροπία και τον πολιτισμό τους. Οι κανόνες που θεσμοθέτησαν και η επιλογή των κορανικών συστάσεων που συμπεριέλαβαν στα νομικά τους βιβλία αποδεικνύουν ότι θέσπισαν κανόνες όχι επειδή συνιστώνταν από το Κοράνι, αλλά επειδή τους ήταν απαραίτητοι ή επειδή ανταποκρίνονταν στην κοινωνική τους θεώρηση και στην αντίληψή τους για το καλό και το κακό. Απόδειξη αυτού είναι το γεγονός ότι δεν υιοθέτησαν όλους τους κανόνες του Κορανίου αλλά, αντίθετα, πολλούς από αυτούς τους αγνόησαν, όπως θα δούμε παρακάτω.
Οι νομομαθείς ήταν άνδρες
Όσον αφορά τους κανόνες που καθορίζουν τη σχέση μεταξύ ανδρών και γυναικών, οι μουσουλμάνοι νομομαθείς, που ήταν όλοι άνδρες, υιοθέτησαν όλους τους κανόνες του Κορανίου που πιστοποιούν την ανωτερότητα του άνδρα έναντι της γυναίκας και διατηρούν την τελευταία σε κατάσταση κατωτερότητας. Έτσι, ενέταξαν στα νομικά τους βιβλία τις ανισότητες στην κληρονομιά, την πολυγαμία, την αποπομπή της συζύγου, την ανδρική εξουσία, το δικαίωμα του άνδρα να χτυπά τη γυναίκα του, τη μαρτυρία της γυναίκας που ισοδυναμεί με το μισό της μαρτυρίας ενός άνδρα και άλλους κανόνες. Πρόσθεσαν ακόμη και άλλους που δεν υπάρχουν στο Κοράνι και που παγίωσαν τα προνόμια των ανδρών. Επέβαλαν στις γυναίκες να καλύπτουν τα μαλλιά και το πρόσωπό τους, τη φωνή τους, ακόμη και ολόκληρο το σώμα τους, ενώ κανένα κείμενο του Κορανίου δεν αναφέρει ότι η γυναίκα πρέπει να καλύπτει τα μαλλιά, το πρόσωπο, τα χέρια ή τη φωνή της, έστω και αν βρίσκουν στο Κοράνι κάποια σημεία που μπορούν να το δικαιολογήσουν. Καθιέρωσαν ένα σύστημα εγκλεισμού των γυναικών, απαγορεύοντάς τους την πρόσβαση στον δημόσιο χώρο, παρά μόνο στις απολύτως απαραίτητες περιπτώσεις, χρησιμοποιώντας τον στίχο 33 της σούρας 33, Οι Συνασπισμένες Φυλές (Μεδίνα): «Μείνετε στα σπίτια σας και μην επιδεικνύεστε όπως οι γυναίκες (της περιόδου) της Τζαχιλίγια (άγνοιας)», ο οποίος όμως απευθύνεται μόνο στις γυναίκες του Προφήτη, όπως αποδεικνύεται από τον προηγούμενο στίχο.
Το σύστημα εγκλεισμού των γυναικών εγκαταστάθηκε σταδιακά, μέχρι που απαγορεύτηκε η παρουσία τους στον δημόσιο χώρο, ήδη από την εφηβεία, επομένως και στον χώρο της γνώσης και του πολιτισμού, της εργασίας και του ελεύθερου χρόνου. Για όσους ήθελαν να επιβάλουν αυτό το σύστημα, έπρεπε να αποτρέψουν την ανάμειξη των φύλων και ο μόνος τρόπος για να το επιτύχουν ήταν να αποκλείσουν όχι τους άνδρες αλλά τις γυναίκες. Για τον σκοπό αυτό χρησιμοποίησαν τον στίχο 53 της ίδιας σούρας, Οι Συνασπισμένες Φυλές, από την περίοδο της Μεδίνας. Ο στίχος αυτός υποδεικνύει να υπάρχει ένα παραπέτασμα ή ένα διαχωριστικό ανάμεσα στις γυναίκες του Προφήτη και τους συντρόφους του: «Αν έρχεστε να τους ζητήσετε ένα εργαλείο, κάντε το πίσω από ένα παραπέτασμα (χιτζάμπ)». Ωστόσο, αυτή η σύσταση αφορά μόνο τις συζύγους του Προφήτη, όπως δείχνει η ανάγνωση του στίχου στο σύνολό του: «Ω εσείς που πιστεύετε, μην εισέρχεστε στις κατοικίες του Προφήτη, εκτός αν σας επιτραπεί για ένα γεύμα, μην είστε αδιάκριτοι, εισέρχεστε όταν σας προσκαλούν, αποχωρείτε αμέσως χωρίς να ξεκινάτε μακροσκελείς συζητήσεις, διότι αυτό ενοχλεί τον Προφήτη, ο οποίος θα ντρέπεται να σας το πει, αλλά ο Θεός δεν ντρέπεται να πει την αλήθεια. Αν ζητήσετε κάποιο εργαλείο από τις γυναίκες του Προφήτη, κάντε το πίσω από ένα παραπέταμα (χιτζάμπ), γιατί αυτό είναι πιο αγνό για τις προθέσεις της καρδιάς σας και της καρδιάς τους. Είναι άσκοπο να προσβάλλετε τον Προφήτη, όπως επίσης δεν πρέπει ποτέ να παντρευτείτε τις γυναίκες του μετά από αυτόν, γιατί αυτό θα έχει εξαιρετικά δυσάρεστες συνέπειες από τον Θεό».
Ο στόχος του εγκλεισμού των γυναικών ήταν να τις εξαφανίσει από το βλέμμα του άλλου και συγκεκριμένα του άνδρα και της κοινωνίας. Για αιώνες, οι γυναίκες, και ειδικά οι γυναίκες των πόλεων, έβγαιναν από τα σπίτια τους μόνο όταν ήταν απαραίτητο. Για να μετακινηθούν από το ένα μέρος στο άλλο, τους επιβλήθηκε η χρήση της πλήρους κάλυψης της κεφαλής, η οποία αποτελεί τη συνέχεια του περιορισμού τους στον δημόσιο χώρο. Η σαρία, αυτή των νομικών βιβλίων, που έχουν δημιουργήσει οι μουσουλμάνοι, χαρακτηρίζεται από μια ισχυρή φαλλοκρατία. Έτσι αποφάσισαν οι άνδρες.
Σύμφωνα με τους σχολιαστές, ο στίχος που, μεταξύ των γυναικών του Προφήτη και των συντρόφων του, θεσπίζει ένα χιτζάμπ, που σημαίνει κουρτίνα ή διαχωριστικό, αποκαλύφθηκε επειδή ο Προφήτης ζήλευε τους συντρόφους του που ερωτοτροπούσαν με τις συζύγους του, και ιδίως με τη νεότερη, την Αϊσά. Γι’ αυτό και ο στίχος απαγόρευε στους συντρόφους του Προφήτη να παντρευτούν τις γυναίκες του μετά τον θάνατό του. Αυτό μας δίνει μια εικόνα της κοινωνικής ζωής στην εποχή του Προφήτη και της πραγματικότητας της ζωής του Προφήτη με τις συζύγους και τους συντρόφους του. Δείχνει άνδρες και γυναίκες να ζουν μαζί χωρίς να τους χωρίζει κανένα διαχωριστικό. Ο στίχος 33 της σούρας 33, Οι Συνασπισμένες Φυλές (Μεδίνα), που διατάζει τις γυναίκες του Προφήτη να μένουν στο σπίτι τους, μας επιτρέπει επίσης να συμπεράνουμε ότι, προηγουμένως, οι γυναίκες δεν ήταν περιορισμένες στο σπίτι και ότι ο δημόσιος χώρος δεν τους ήταν απαγορευμένος. Αν οι γυναίκες ήταν κλεισμένες στο σπίτι και οι άνδρες και οι γυναίκες διαχωρισμένοι, αυτοί οι δύο στίχοι, που αναφέρονται άμεσα στη ζωή του Προφήτη και των συζύγων του, δεν θα είχαν λόγο ύπαρξης. Αυτοί οι στίχοι προστίθενται στα λίγα βιογραφικά στοιχεία που υπάρχουν για ορισμένες γυναίκες της Αραβικής Χερσονήσου, στη ζωή της Χαντιτζά και σε ορισμένες αρχαιολογικές ανακαλύψεις, που μας επιτρέπουν να διαπιστώσουμε ότι οι γυναίκες της Αραβικής Χερσονήσου είχαν πολύ περισσότερα δικαιώματα και ήταν πιο ελεύθερες πριν από την καθιέρωση των νέων κανόνων του ισλάμ, που ονομάστηκαν σαρία.
Η μουσουλμανική θρησκεία ευθυγραμμίστηκε με τις δύο άλλες μονοθεϊστικές θρησκείες που προηγήθηκαν, και ιδίως με τον ιουδαϊσμό, ο οποίος είναι επίσης μια θρησκεία του Νόμου, νόμους τους οποίους το ισλάμ υιοθέτησε σε μεγάλο βαθμό. Έτσι, οι γυναίκες της Αραβίας έχασαν πολλά από τα δικαιώματά τους με την έλευση του ισλάμ, δηλαδή με τους κανόνες που συνέστησε το Κοράνι και εκείνους που θέσπισαν οι νομομαθείς χρησιμοποιώντας το Κοράνι για να τους δικαιολογήσουν, ή με λόγια που αποδίδονταν στον Προφήτη όταν δεν έβρισκαν επιχειρήματα στο Κοράνι.
Ωστόσο, η αλλαγή δεν έγινε αμέσως. Είναι στη φύση των ανθρώπινων κοινωνιών να αλλάζουν σταδιακά, πολλώ μάλλον που υπήρχε αντίσταση από τις γυναίκες απέναντι στους νέους κανόνες που τις αδικούσαν, όπως αναφέρουν οι σχολιαστές του Κορανίου. Οι γυναίκες είδαν τα δικαιώματά τους και τον κόσμο τους να συρρικνώνονται σταδιακά με την εφαρμογή του μουσουλμανικού δικαίου, στο οποίο κυριαρχούσε μια ριζοσπαστική και μισογυνική οπτική, και το οποίο προστατευόταν από κάθε κριτική με θεωρίες και έννοιες που έδιναν προτεραιότητα στην αποκάλυψη σε βάρος της νόησης, και οι οποίες επικράτησαν από τον 11ο αιώνα και μετά.
Για αιώνες, ο κόσμος των γυναικών στις μουσουλμανικές κοινωνίες περιοριζόταν, σε γενικές γραμμές, στο σπίτι τους, όπου αφιερώνονταν στους συζύγους, τα παιδιά και τις οικιακές εργασίες τους. Οι γυναίκες δεν είχαν λοιπόν την ίδια πρόσβαση με τους άνδρες στα μέσα που θα τους επέτρεπαν να καλλιεργήσουν τις διανοητικές τους ικανότητες. Όποιος επιθυμεί να κυριαρχήσει στον άλλον, τον στερεί από ό,τι μπορεί να τον φέρει σε ισότιμη θέση μαζί του. Έχει ανάγκη να τον βλέπει κατώτερο και μειωμένο για να επιβεβαιώνει την ανωτερότητά του και να ενισχύει την εξουσία του. Ο εγκλεισμός των γυναικών έχει επηρεάσει βαθιά κοινωνικά, πολιτισμικά, σωματικά και διανοητικά τις γυναίκες και τις μουσουλμανικές κοινωνίες. Είναι ο κανόνας που έχει βλάψει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο τις γυναίκες και, εκ των πραγμάτων, τις μουσουλμανικές κοινωνίες.
Το τέμενος και το νεκροταφείο
Ένας άλλος κανόνας της σαρία στα βιβλία του Δικαίου, που είναι πολύ δυσμενής για τις γυναίκες και που επίσης δεν υπάρχει στο Κοράνι, είναι αυτός που τους απαγορεύει την πρόσβαση στην αίθουσα προσευχής του τζαμιού. Σύμφωνα με τα λόγια που αποδίδονται στον Προφήτη σχετικά με το ζήτημα αυτό, συμπεραίνουμε ότι οι γυναίκες προσεύχονταν στο τζαμί και ότι ορισμένοι ήθελαν να τις εμποδίσουν. Η συζήτηση συνεχίστηκε μετά τον θάνατό του και η γραμματεία της εποχής εκείνης καταδεικνύει ότι η συντριπτική πλειοψηφία των μουσουλμάνων υποστήριζε ότι το ισλάμ δεν απαγόρευε στις γυναίκες να προσεύχονται στο τζαμί. Ωστόσο, οι όροι που απαιτούνταν από αυτές για να μπορούν να προσεύχονται στο τζαμί δεν τους επέτρεπαν να το κάνουν. Εξάλλου, κατέληγαν λέγοντας ότι «είναι καλύτερο για αυτές να προσεύχονται στο σπίτι», κάτι που προδίδει την πραγματική τους πρόθεση. Ο αποκλεισμός των γυναικών από την αίθουσα προσευχής του τζαμιού εφαρμόστηκε σταδιακά και έγινε γενικός κανόνας σε όλες τις μουσουλμανικές χώρες. Αν οι γυναίκες έχουν το δικαίωμα να πηγαίνουν στο τζαμί, δεν είναι για να προσεύχονται στην αίθουσα προσευχής. Γι’ αυτές υπάρχουν ειδικές αίθουσες.
Έτσι, στον μουσουλμανικό κόσμο, σε αντίθεση με τους άνδρες, οι γυναίκες στερήθηκαν την πνευματικότητα που είναι το ζητούμενο κάθε πιστού που επισκέπτεται έναν χώρο λατρείας. Δεν μπορούσαν να βυθιστούν πλήρως στην ατμόσφαιρα της αίθουσας προσευχής και σε ό,τι αυτός ο χώρος μπορεί να προσφέρει σε έναν πιστό ή μια πιστή, όπως η εσωτερική γαλήνη. Μία από τις μεγαλύτερες διακρίσεις εις βάρος των γυναικών ασκείται στο εσωτερικό του τζαμιού.
Σύμφωνα με τη θρησκευτική διδασκαλία, οι γυναίκες αποτελούν πηγή «πειρασμού» για τους άνδρες και η παρουσία τους διαταράσσει την κατάνυξη της προσευχής. Με άλλα λόγια, ο άνδρας είναι εκείνος που δεν μπορεί να συγκεντρωθεί στην προσευχή του αλλά η γυναίκα είναι εκείνη που στερείται την πρόσβαση σε αυτόν τον χώρο. Ο άνδρας είναι εκείνος που παρουσιάζεται ως ανίκανος να αξίζει έναν χώρο πνευματικότητας, αλλά είναι η γυναίκα που τιμωρείται στερούμενη την πνευματικότητα που αναζητά.
Οι άνδρες μουσουλμάνοι έχουν επίσης αποκλείσει, στο όνομα της θρησκείας, τις γυναίκες από τα νεκροταφεία κατά τη διάρκεια των κηδειών, ενώ κανένας στίχος του Κορανίου δεν αναφέρει ότι οι γυναίκες δεν πρέπει να συνοδεύουν τους συγγενείς τους στην τελευταία τους κατοικία. Πρόκειται για άλλη μία μορφή διάκρισης που υφίστανται οι γυναίκες στις μουσουλμανικές κοινωνίες και για την οποία δεν γίνεται λόγος. Πρόκειται για μια απαγόρευση που εντάσσεται στην ίδια βούληση των ανδρών να αποκλείουν τις γυναίκες από τον δημόσιο χώρο, έχοντας αποφασίσει ότι ο εξωτερικός κόσμος είναι αποκλειστικά ανδρικός και οι γυναίκες πρέπει να απουσιάζουν από αυτόν. Έτσι, όσο περισσότερο οι άνδρες οικειοποιούνται τους χώρους, τόσο περισσότερο εδραιώνουν την κυριαρχία τους επί των γυναικών.
Το Δίκαιο της νεωτερικότητας
Η πλειοψηφία των κανόνων της σαρία, που βασίζονται στην αρχή της ανισότητας, υιοθετούνται από τους νομοθέτες σε όλες σχεδόν τις μουσουλμανικές χώρες για τη ρύθμιση των οικογενειακών υποθέσεων και των σχέσεων μεταξύ ανδρών και γυναικών, ακόμη και όταν το Σύνταγμά τους διατείνεται ότι εγγυάται την ισότητα.
Αυτό ισχύει για την Αλγερία από το 1963 και το Μαρόκο από το 2011, που, στο Σύνταγμά τους, εγγυώνται την ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών, χωρίς όμως ποτέ να την τηρούν.
Η υπέροχη περίοδος της νάχντα επέτρεψε σίγουρα στις γυναίκες να αποκτήσουν έκτακτα δικαιώματα σε διάστημα λίγων ετών, όπως το δικαίωμα να βγαίνουν από το σπίτι χωρίς συνοδό, να μορφώνονται και να εργάζονται. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, με εξαίρεση την Τουρκία, διατηρήθηκαν η πολυγαμία, οι ανισότητες στην κληρονομιά, η ανδρική εξουσία και άλλοι κανόνες που εισάγουν διακρίσεις εις βάρος των γυναικών. Στην Τυνησία, ο Μπουργκίμπα (1903-2000) κατάργησε ορισμένους κανόνες που εισήγαν διακρίσεις εις βάρος των γυναικών, όπως η πολυγαμία, αλλά συνέχισε να επιβάλλει στις γυναίκες τους νόμους της σαρία που ασκούν διακρίσεις εις βάρος τους.
Το σύστημα εγκλεισμού των γυναικών εξακολουθεί να ισχύει στις μουσουλμανικές κοινωνίες, παρόλο που οι γυναίκες δεν έχουν ποτέ, εδώ και αιώνες, καταλάβει τόσο πολύ τον δημόσιο χώρο. Αν και δεν επιβάλλεται από τον νόμο, με εξαίρεση το Αφγανιστάν, είναι ριζωμένο στις κοινωνικές συνήθειες πολλών μουσουλμανικών κοινωνιών και είναι κάτι που υπενθυμίζουν συνεχώς οι ισλαμιστές και οι συντηρητικοί. Έτσι, μεγάλο μέρος των γυναικών χρησιμοποιεί τον δημόσιο χώρο μόνο ως απαραίτητο πέρασμα για να μεταβεί στο πανεπιστήμιο, στη δουλειά ή στην αγορά, ακόμη και στη Δύση. Εκτός από αυτές τις περιπτώσεις, δεν τις βλέπουμε ή τις βλέπουμε πολύ σπάνια. Στο Μαγκρέμπ και σε άλλες μουσουλμανικές κοινωνίες, είναι αδύνατο για μια γυναίκα να περπατήσει μόνη της έξω χωρίς να υποστεί λεκτική ή σωματική βία από άνδρες, που συμπεριφέρονται λες και τους ανήκουν ο ουρανός, η θάλασσα και τα βουνά και εξακολουθούν να πιστεύουν ότι οι γυναίκες πρέπει να μένουν στο σπίτι, αλλιώς αξίζουν να υποστούν βία και να καταπατηθεί η αξιοπρέπειά τους.
Η εξάπλωση των ισλαμιστικών ρευμάτων στις μουσουλμανικές κοινωνίες και η ενίσχυση του συντηρητισμού δεν επιτρέπουν στις γυναίκες να αποκτήσουν περισσότερα δικαιώματα και απειλούν ακόμη και αυτά που κέρδισαν κατά την περίοδο της νάχντα. Σήμερα, για τη μεγάλη πλειονότητα των μουσουλμάνων, οι ανισότητες μεταξύ γυναικών και ανδρών δεν μπορούν να αμφισβητηθούν και γι’ αυτό τον λόγο προβάλλεται πάντα το επιχείρημα του Κορανίου: οι νόμοι της σαρία είναι ιερές θεϊκές εντολές, εγγεγραμμένες στο Κοράνι, επομένως δεν εμπίπτουν στο πεδίο της λογικής, και οι μουσουλμάνες γυναίκες, ως πιστές, πρέπει να τις αποδεχθούν με απόλυτη υποταγή στον Θεό, και αυτό το αποδέχεται η πλειοψηφία των γυναικών.
