του Γιώργου Καραμπελιά, από την Καθημερινή της Κυριακής (25/10/2026)
Βλέποντας το σημερινό Παρίσι να καίγεται, στη μνήμη μου συνωστίζονται οι σκηνές των οδοφραγμάτων σε ένα άλλο Παρίσι, εκείνο του Μάη του ’68. Τότε ξεκίνησαν όλα. Τότε θα καταρρεύσει με πάταγο ο καπιταλισμός της συσσώρευσης και της εργασιακής και κοινωνικής πειθάρχησης και θα ανοίξει ο δρόμος για τον καπιταλισμό της κατανάλωσης, της απόλαυσης και της επιτρεπτικότητας. (jouir sans entraves – απόλαυσε χωρίς περισπασμούς).
Τότε ήταν άνοιξη, μια εκτυφλωτική άνοιξη. Τώρα είναι φθινόπωρο, ένα θλιβερό φθινόπωρο, 58 χρόνια μετά – και ο επιτρεπτικός καπιταλισμός ζει ένα παρατεταμένο σούρουπο. Τότε, στα οδοφράγματα και τις συνελεύσεις της Σορβόννης, διαμορφώνονταν τα σχέδια μιας νέας κοινωνίας (έστω και ουτοπικά)· σήμερα, στις σπασμένες βιτρίνες και το πλιάτσικο, σπαρταράει το διαψευσμένο όνειρο μιας χωρίς όρια μηδενιστικής απόλαυσης.
Ποτέ άλλοτε ο δυτικός κόσμος δεν βρισκόταν τόσο κοντά σε μια σαρωτική παρακμή. Μια πλημμυρίδα την κατακλύζει από όλες τις πλευρές του ορίζοντα, και ξεσπά προπαντός στο εσωτερικό της. Μέσα, έχει χάσει σχεδόν όλα όσα έδιναν νόημα στη ζωή των ανθρώπων και των εθνών της – θρησκεία και ιδεολογίες. Έξω, μια πλημμυρίδα την κατακλύζει από όλες τις πλευρές των οριζόντων και απειλεί να την πνίξει· το φοβερότερο είναι πως κινδυνεύει να εξοντωθεί από τα ίδια τα μηχανικά και ψηφιακά τέρατα που δημιούργησε.
Δεν πρόκειται πια για το λυκόφως των θεών, αλλά για το λυκόφως του δυτικού ανθρώπου. Η εικόνα μοιάζει ζοφερή και η ατμόσφαιρα αποπνικτική. Στην παγκόσμια σκακιέρα, η Δύση απειλείται από την Κίνα και την Ασία στο οικονομικό και τεχνολογικό επίπεδο· από το ισλάμ στο ιδεολογικό· από την επεκτατική νεο-αυτοκρατορική Ρωσία στο εδαφικό. Η Κίνα έχει αφαιρέσει ήδη την οικονομική πρωτοκαθεδρία από την Αμερική και την Ευρώπη, ενώ το ισλάμ παραμένει η μόνη οικουμενική ιδεολογία σε έναν κόσμο “χωρίς ιδεολογίες”. Τι πιο χαρακτηριστικό από την ήττα του Τραμπ από τους μουλάδες του Ιράν και την τρομοκρατία που ασκούν οι φανατικοί σιίτες Χούθι στην πετρελαϊκή και στρατιωτική υπερδύναμη της Σαουδικής Αραβίας. Γι’ αυτό εξάλλου και η Τουρκία έχει εγκολπωθεί τον ισλαμισμό ως όχημα της ιμπεριαλιστικής της επέκτασης.
Εντούτοις, μέσα σε αυτές τις συνθήκες του τέλους των μεγάλων αφηγήσεων στην Ευρώπη, μία και μόνη εξακολουθεί να παραμένει ζωντανή, και μάλιστα συχνά μοιάζει να ανασταίνεται από τις στάχτες της, έστω και αν έρχεται σε σύγκρουση με εδραιωμένες μετα-ιδεολογικές και μεταπολιτικές πραγματικότητες, ο εθνισμός. Αυτός που τον βλέπουμε να εμπνέει την υπέροχη αντίσταση των Ουκρανών και να διαπερνά όλες τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης.
Στην Ελλάδα, η απώλεια ιδεολογιών και οραμάτων, που χαρακτηρίζει τον δυτικό κόσμο στον οποίο ανήκει, έρχεται σε σύγκρουση, στη συνείδηση και την πρακτική των Ελλήνων, με το εθνικό πρόβλημα το οποίο παραμένει ζωντανό και επίκαιρο. Στη δημοσκοπική καταγραφή των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι Έλληνες, τα εθνικά ζητήματα κατατάσσονται συνήθως στον «πυθμένα» των ανησυχιών τους, καθότι, ως «δυτικοί», θα πρέπει να έχουν ξεπεράσει τα έθνη και τα εθνικά προβλήματα! Εντούτοις, την ίδια στιγμή, ασχολούνται καθημερινά με τη νεοθωμανική απειλή, τους εξοπλισμούς, τα καλώδια, τη γαλάζια πατρίδα, το τουρκολυβικό μνημόνιο. Έτσι, έρχονται αντιμέτωποι με μια πραγματικότητα την οποία υποτίθεται έχουν «ξεπεράσει», μετά το «τέλος» των ιδεολογιών και των εθνών (προφανώς, βέβαια, των δυτικοευρωπαϊκών, μια και, στην Ανατολή ή την Αφρική και τη Λατινική Αμερική, αυτές παραμένουν ενεργές.)
Και πρόκειται για μια αντίφαση που δεν χαρακτηρίζει μόνο την Ελλάδα αλλά, έστω σε μικρότερο βαθμό, ακόμα και τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Διότι και στην Ευρώπη αναδύεται η απειλή της Ρωσίας, στα εξωτερικά σύνορα, του ισλαμισμού, μέσω της μετανάστευσης, στο εσωτερικό, και πολύ σύντομα της Τουρκίας και των κρατών της Βόρειας Αφρικής, στο εξωτερικό. Για να μην αναφερθούμε στις μεγάλες προκλήσεις που συνιστούν η Κίνα και οι ΗΠΑ του Τραμπ. Αυτή νέα συνθήκη υποχρεώνει την Ευρώπη να ξαναθυμηθεί τόσο την εθνική όσο και την ευρωπαϊκή, ιδιαίτερη, ταυτότητά της.
Και όσο οι θεσμικές ελίτ παραμένουν προσκολλημένες στην, χωρίς νόημα πλέον, παλιά τους ιδεολογία, ο εθνισμός προσλαμβάνει συχνά την πολιτική όψη του εθνικισμού, κάποτε του πλέον αποτρόπαιου, όπως συμβαίνει στη Γερμανία με το AfD. Καθόλου τυχαία, στην Ιταλία, έχει ήδη επικρατήσει η Μελόνι, ενώ στη Γαλλία προελαύνει καλπάζοντας η Λεπέν. Παράλληλα, από την αντίθετη πλευρά, η Αριστερά, στη συντριπτική της πλειοψηφία, εξακολουθεί να αποτελεί τον έσχατο θιασώτη του καταναλωτικού α-εθνικού μοντέλου –ελλείψει πλέον κάποιας θεωρίας κοινωνικής ανατροπής, όπως συμβαίνει με τον Μελανσόν στη Γαλλία. Ο δε Μακρόν και το Κέντρο παραπαίουν αναποφάσιστοι, ανάμεσα σε αυτά τα δύο κύματα που συγκρούονται, γι’ αυτό και συρρικνώνονται.
Συναφώς, σήμερα, η Ελλάδα, όσο και η Ευρώπη, είναι σχισμένη ανάμεσα στις δύο ταυτότητές της, μια α-εθνική και απο-ιδεολογικοποιημένη και μια αναδυόμενη, νέα εθνική και εδαφικοποιημένη ταυτότητα, έστω αμυντικά πλέον.
Γιατί αν, μέχρι το 1922, στην Ελλάδα, το εθνικό ζήτημα με τη Μεγάλη Ιδέα αφορούσε την εθνική ολοκλήρωση, σήμερα, τόσο για την Ευρώπη όσο και κατ’ εξοχήν για την Ελλάδα, αυτό αφορά την επιβίωσή τους ως ανεξάρτητων οντοτήτων.
