της Δήμητρας Χαλικιά*, απόσπασμα από ευρύτερο κείμενο από το Άρδην τ. 137, που κυκλοφορεί σε περίπτερα και βιβλιοπωλεία.
Σε μια κοινωνία καταρρακωμένη από συνεχή νομικά και ηθικά σκάνδαλα, όπου η εμπιστοσύνη στους θεσμούς έχει διαβρωθεί και η ανάγκη για κάθαρση γίνεται κραυγή, αναζητείται απεγνωσμένα ένας σωτήρας· ένας «εκκαθαριστής» που θα αποκαταστήσει το δίκαιο και θα επαναφέρει την ηθική τάξη. Μέσα σε αυτό το κλίμα κοινωνικής ασφυξίας, δεν είναι δύσκολο ο πρώτος που θα σηκώσει τη σημαία της κάθαρσης να παρουσιαστεί ως ήρωας. Και μέσα στην γενική «ανάταση» κανείς δεν σκέφτεται ότι ο «εκκαθαριστής» αυτός μπορεί να είναι ένα ακόμη τέκνο του ίδιου σάπιου συστήματος που έχει δηλητηριάσει τη δημόσια ζωή. Κάποιοι φροντίζουν έντεχνα να τον εξυψώσουν και να τον ενδύσουν με τον μανδύα του αδιάφθορου. Είτε από πολιτική ή δημοσιογραφική αφέλεια, είτε γιατί εκπροσωπούν κάποιους μηχανισμούς που χρόνια τώρα εξωραΐζουν το ψέμα, αποσιωπούν την αλήθεια και μετατρέπουν τους συνεργούς σκανδάλων σε τιμητές της ηθικής.
Τον τελευταίο χρόνο, η ελληνική κοινωνία βομβαρδίζεται από το «Σκάνδαλο ΟΠΕΚΕΠΕ». Τον οργανισμό-κλειδί για την επιβίωση και την ανάπτυξη της αγροτικής οικονομίας. Διαχειρίζεται πληρωμές επιδοτήσεων και ενισχύσεων, επενδυτικών προγραμμάτων μικρής και μεσαίας κλίμακας, αλλά και πληρωμές δημόσιων έργων στην ύπαιθρο. Είναι, δηλαδή, ο μηχανισμός μέσω του οποίου κινείται το οξυγόνο της υπαίθρου – και ακριβώς για αυτόν τον λόγο θα έπρεπε να απολαμβάνει αυστηρού ελέγχου, πλήρους διαφάνειας και απαραβίαστης λογοδοσίας.
Αντ’ αυτού, από τη σύστασή του σχεδόν, μετατράπηκε σε εργαλείο «διευκόλυνσης» της πολιτικής πελατείας. Διοικήθηκε διαχρονικά από πρόσωπα που είτε κατείχαν γνώση, αλλά εξυπηρετούσαν προσωπικές ή πολιτικές επιδιώξεις ξένες προς μια σοβαρή στρατηγική για την αγροτική ανάπτυξη, είτε από ανθρώπους παντελώς άσχετους, τοποθετημένους για να ξεχρεωθούν κομματικά γραμμάτια. Το όφελος μπορεί και να είχε τη μορφή κάποιας απολαβής — άμεσης ή έμμεσης. Μπορεί όμως και να μεταφραζόταν σε διοικητική ανέλιξη: την κατάληψη θέσεων ευθύνης από πρόσωπα που δεν διέθεταν ούτε τα προσόντα ούτε την εμπειρία που απαιτούνταν, αλλά διέθεταν ένα άλλο «προσόν»: Ήταν διατεθειμένοι — ή διατεθειμένες, να διεκπεραιώνουν εντολές που συχνά ακροβατούσαν στο όριο της νομιμότητας και κάποιες φορές το ξεπερνούσαν χωρίς ενδοιασμό. Δεν επρόκειτο για τεχνοκρατική επάρκεια· επρόκειτο για απόλυτη υπακοή. Και αυτή η υπακοή, σε ένα στρεβλό διοικητικό σύστημα, αποδείχθηκε ισχυρότερο εχέγγυο ανέλιξης από κάθε τίτλο σπουδών, από κάθε αξιολόγηση, από κάθε θεσμική εγγύηση.
Κι έτσι, μια δημόσια δομή κομβικής σημασίας για τη χώρα κατέληξε, συχνά, να λειτουργεί ως προεκλογικό εργαλείο, ως πεδίο εξυπηρετήσεων, ως μικρόκοσμος της παθολογίας που διατρέχει τη σχέση κράτους και πολιτικής.
Ανακύκλωση προσώπων, εταιρικών συμφερόντων και θεσμική κατάρρευση στον αγροτικό τομέα
Ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο στον αγροτικό διοικητικό μηχανισμό της χώρας είναι η ανακύκλωση προσώπων και συμφερόντων. Το φαινόμενο ξεκινά από την ΑΓΡΟΓΗ, συνεχίζεται μέσω θέσεων στον ΟΠΕΚΕΠΕ, επεκτείνεται σε πολιτικές τοποθετήσεις σε θέσεις γενικών γραμματέων και καταλήγει στη στελέχωση νεοϊδρυθέντων φορέων και εταιρειών από τα ίδια πρόσωπα που διετέλεσαν διοικητικά στον ΟΠΕΚΕΠΕ ή σε πολιτικές θέσεις του ΥΠΑΑΤ.
«Εμβληματικά» παραδείγματα αυτού του μηχανισμού αποτελούν:
Α) Η «σύμπραξη» επί τρία χρόνια, της ΠΑΣΕΓΕΣ με τεχνική εταιρεία η οποία ήταν ταυτόχρονα και τεχνικός σύμβουλος του ΟΠΕΚΕΠΕ, με χρηματοδότηση του Ελληνικού Δημοσίου, για να υποστηριχθούν οι αγρότες στην υποβολή των δηλώσεων ΟΣΔΕ, κατά παράβαση των κανόνων των κρατικών ενισχύσεων
Β) Η ίδρυση, το 2014, της εταιρείας ΓΑΙΑ Επιχειρείν, η οποία συγκροτείται από τον τότε τεχνικό σύμβουλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, την Τράπεζα Πειραιώς και την ΠΑΣΕΓΕΣ. Στελεχώνεται, μεταξύ άλλων, από πρώην αντιπρόεδρο του ΟΠΕΚΕΠΕ και στελέχη της ΑΓΡΟΓΗΣ. Η εταιρεία αποκτά με τον καιρό καίριες αρμοδιότητες, όπως τον ρόλο του συντονιστή των ΚΥΔ (Κέντρα Υποδοχής Δηλώσεων ΟΣΔΕ), αποκτώντας καθοριστική θέση στη διαχείριση των δηλώσεων και της τεχνικής υποστήριξης.
Η διοικητική εξάρτηση από τον τεχνικό σύμβουλο διατηρείται χωρίς ουσιαστικό διαγωνιστικό ανταγωνισμό, με ασαφή όρια μεταξύ δημοσίου και ιδιωτικού συμφέροντος. Η κυριότητα των κρίσιμων πληροφοριακών συστημάτων παραμένει στην ιδιωτική εταιρεία και όχι στον ΟΠΕΚΕΠΕ, γεγονός που εγκυμονεί θεσμικούς και δημοσιονομικούς κινδύνους.
Γ) Η ίδρυση το 2020 της εταιρείας Cognitera ΑΕ από στελέχη που αποχώρησαν από τη ΓΑΙΑ Επιχειρείν, μεταξύ των οποίων και πρώην αντιπρόεδρος του ΟΠΕΚΕΠΕ και πρώην γενικός γραμματέας του ΥΠΑΑΤ. Την ίδια χρονιά, ιδρύεται η ΕΘΕΑΣ, που διεκδικεί τον ρόλο διαδόχου της ΠΑΣΕΓΕΣ, όπου βρίσκουν θέσεις πρώην πολιτικά πρόσωπα.
Και οι δύο εταιρείες στελεχώνονται από προέδρους συνεταιρισμών, εκ των οποίων αρκετοί υπήρξαν μέλη του ΔΣ του ΟΠΕΚΕΠΕ. Το πλέγμα σχέσεων και ρόλων γεννά σοβαρά ερωτήματα διαφάνειας, λογοδοσίας και χρηστής διαχείρισης των κοινοτικών πόρων.
Η συζήτηση για τον ΟΠΕΚΕΠΕ παρουσιάζεται τους τελευταίους μήνες ως μια «ιστορία κάθαρσης». Εισαγγελικές έρευνες, δικογραφίες, δημόσιες αντιπαραθέσεις, τηλεοπτικές αποκαλύψεις. Μια εικόνα κινητικότητας, σχεδόν εξυγίανσης. Μόνο που αυτή η εικόνα δεν αντέχει σε σοβαρή εξέταση. Γιατί το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι αν υπάρχουν έρευνες. Είναι τι ακριβώς δεν αγγίζουν.
Για να καταλάβει κανείς τι συμβαίνει σήμερα, πρέπει να γυρίσει πίσω στο 2010. Τότε που η Ελλάδα τιμωρήθηκε με πρόστιμο περίπου 670 εκατομμυρίων ευρώ λόγω σοβαρών ελλείψεων στο σύστημα αναγνώρισης αγροτεμαχίων και στις επιλεξιμότητες των βοσκήσιμων γαιών. Εκείνη η απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δεν ήταν μια «τεχνική διόρθωση». Ήταν μια θεσμική καταδίκη: το σύστημα πληρωμών της χώρας δεν ήταν αξιόπιστο.
Από εκείνη τη στιγμή και μετά, αντί να υπάρξει ριζική αναδιοργάνωση, το σύστημα προσαρμόστηκε για να επιβιώσει. Όχι για να διορθωθεί. Και αυτή είναι η ρίζα του σημερινού προβλήματος.
Η ιστορία του ΟΠΕΚΕΠΕ δεν είναι μια σειρά μεμονωμένων λαθών. Είναι μια συνεχής γραμμή όπου τα ίδια πρόσωπα και οι ίδιες δομές μετακινούνται, επανατοποθετούνται και επανεμφανίζονται σε διαφορετικούς ρόλους.
Από την Αγρότη, στον ΟΠΕΚΕΠΕ, στο υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και, στη συνέχεια, σε νέους φορείς και εταιρικά σχήματα, συγκροτείται ένα κλειστό κύκλωμα εξουσίας. Ένα σύστημα στο οποίο ο ίδιος άνθρωπος μπορεί διαχρονικά να είναι:
σχεδιαστής πολιτικής,
διαχειριστής συστήματος,
τεχνικός σύμβουλος,
και αργότερα «ελεγκτής» του ίδιου αντικειμένου.
Δεν πρόκειται για κινητικότητα στελεχών. Πρόκειται για κατάργηση της έννοιας της σύγκρουσης ρόλων. Για ένα διαρκές revolving door που μετατρέπει τη διοίκηση σε εσωτερικό κύκλο.
Και αυτό έχει συνέπειες. Γιατί, όταν οι ίδιοι άνθρωποι που συμμετείχαν σε ένα αποτυχημένο σύστημα αναλαμβάνουν να το διορθώσουν, η αποτυχία δεν διορθώνεται. Αναπαράγεται.
Η πιο καθαρή αποτύπωση της παθογένειας βρίσκεται στις σχέσεις μεταξύ:
τεχνικών συμβούλων,
αγροτικών συνεταιριστικών σχημάτων,
εταιρειών πληροφορικής,
και Κέντρων Υποδοχής Δηλώσεων (ΚΥΔ) που ανήκουν σε εταιρεία η οποία, από το 2022, είναι τεχνικός σύμβουλος του ΟΠΕΚΕΠΕ
Στην πράξη, δημιουργήθηκε ένα πλέγμα όπου οι ίδιοι φορείς:
συμμετέχουν στην υποβολή αιτήσεων των παραγωγών,
εμπλέκονται στον σχεδιασμό των πληροφοριακών συστημάτων,
λαμβάνουν αναθέσεις έργων,
και επηρεάζουν τους ελέγχους.
Αυτό δεν είναι απλώς σύγκρουση συμφερόντων. Είναι πλήρης σύμπτωση συμφερόντων.
Όταν ο ίδιος μηχανισμός υποβάλλει δεδομένα, σχεδιάζει τους κανόνες και συμμετέχει στην υλοποίηση των ελέγχων, το αποτέλεσμα δεν είναι αντικειμενικό. Είναι προδιαγεγραμμένο.
Το 2020 καταγράφεται ένα γεγονός που θα έπρεπε να έχει προκαλέσει θεσμικό σεισμό: η αντιγραφή και εξαγωγή δεδομένων πληρωμών από το πληροφοριακό σύστημα του ΟΠΕΚΕΠΕ και η διατήρησή τους εκτός οργανισμού. Μιλάμε για δεδομένα εκατοντάδων χιλιάδων δικαιούχων επιδοτήσεων.
Η σημασία αυτού του περιστατικού δεν είναι μόνο νομική. Είναι θεσμική. Διότι στον πυρήνα του συστήματος IACS υπάρχει μια βασική αρχή: τα δεδομένα πληρωμών είναι δημόσια περιουσία και παραμένουν εντός του οργανισμού.
Όταν τα δεδομένα αυτά εξέρχονται από το σύστημα, καταρρέει η έννοια του οργανισμού πληρωμών. Με απλά λόγια: το κράτος παύει να ελέγχει τα ίδια του τα δεδομένα.
*Δασολόγος, πρώην Αντιπρόεδρος του ΟΠΕΚΕΠΕ
