του Γιώργου Καραμπελιά*
Απόσπασμα από το υπό έκδοση βιβλίο του Γιώργου Καραμπελιά Καποδίστριας – Μαυροκορδάτος: Η σύγκρουση. (Δύο ανταγωνιστικές εκδοχές του εκσυγχρονισμού)
Οι σχέσεις του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου με τον Μπάιρον στο Μεσολόγγι, παρότι στενές, σκιάζονταν πάντοτε από μια κάποια αμφιθυμία και στηρίζονται κατ’ εξοχήν στο κοινό πολιτικό συμφέρον· παρατηρεί σχετικά ένας Άγγλος μελετητής για τις σχέσεις του «πρίγκιπα» με τους Βρετανούς ρομαντικούς:
Υπάρχουν πολύ λίγες θερμές περιγραφές του Μαυροκορδάτου, είτε από ξένους παρατηρητές είτε από Έλληνες. Ως Φαναριώτης, παρέμενε ξένος για πολλούς Δυτικοευρωπαίους, επειδή ήταν πολύ απροσπέλαστος, ως ανατολίτης, ενώ ταυτόχρονα παρέμενε ξένος και για πολλούς Έλληνες, διότι εμφανιζόταν υπερβολικά δυτικός…[1]
Σε επιστολή του από το Μεσολόγγι, στις 31 Ιανουάριου 1824, ο Λέστερ Στάνχοπ (Leicester Stanhope), απεσταλμένος της «Ελληνικής Επιτροπής» του Λονδίνου στην Ελλάδα, έγραφε στον γραμματέα της Επιτροπής, Τζων Μπόουρινγκ (John Bowring): «Ο Μαυροκορδάτος είναι ένας έξυπνος, επιδέξιος, ικανός, και συμπαθής άνθρωπος… αλλά ασκεί μια πολιτική καιροσκοπική, και δεν υπάρχει τίποτα μεγάλο ή βαθύ στο μυαλό του. Έχει τη φιλοδοξία, αλλά όχι την τόλμη ή την αυτοπεποίθηση που απαιτείται για να παίξει τον πρώτο ρόλο στο κράτος… Στόχος του είναι επομένως να εξασφαλίσει τον δεύτερο ρόλο…. Και τι, εξ άλλου, μπορείτε να περιμένετε από έναν Τούρκο ή έναν Έλληνα της Κωνσταντινούπολης»;[2]
Ο Τζέιμς Νάπιερ ο ιρλανδικής καταγωγής διοικητής της Κεφαλονιάς (1822-1830)[3], δεν διαπνεόταν από τον ανθελληνισμό του διοικητή του Μαίτλαντ, το αντίθετο μάλιστα. Σε ένα μνημόνιο του προς την ελληνική κυβέρνηση, την άνοιξη του 1823, δείχνει να πιστεύει προς στιγμήν πως ο Μαυροκορδάτος μπορούσε να αναλάβει αυτόν τον «πρώτο ρόλο» που αναζητούσε ο Στάνχοπ:
Η ελληνική κυβέρνηση δεν θα έπρεπε να ασχολείται με συντάγματα σε μία χώρα που δεν της ανήκει [ ] αν έστω ακόμα και ένας μόνο Τούρκος στρατιώτης παραμένει ένοπλος στο έδαφος της Ευρώπης. Ο πρίγκηψ Μαυροκορδάτος θα έπρεπε να γίνει δικτάτωρ· οι επιτυχίες του τού παρέχουν πλήρες δικαίωμα σε αυτό το υψηλό και τιμητικό αξίωμα[4].
Ο Νάπιερ είχε μάλλον και τη σύμφωνη γνώμη του Μπάιρον, που είχε προτείνει τον Άγγλο για τη θέση του αρχιστρατήγου του ελληνικού στρατού. Ο Μαυροκορδάτος θα έπρεπε να καταστεί και στρατιωτικός ηγέτης, έστω και με αγγλική συνδρομή, ώστε να μπορεί να αποβάλει τη συνταγματική λεοντή και να εφαρμόσει αυτός το περιβόητο «γκοβέρνο μιλιτάρε». Και ίσως, εάν δεν απεβίωνε αιφνιδίως ο λόρδος Βύρων, να είχε κατορθώσει –με το κύρος του τελευταίου– να επιτύχει περισσότερα, μια και οι Άγγλοι επιθυμούσαν διακαώς μια ενιαία διοίκηση φιλική προς αυτούς.
Όμως ο ποστέλνικος ερχόταν από τα «έξω», ήταν απόλεμος και η στρατιωτική ισχύς βρισκόταν στα χέρια των αντιπάλων του, οπλαρχηγών. Και ο μόνος τρόπος να ηττηθούν αυτοί ήταν προσώρας η «συνταγματική ολιγαρχία».
Έτσι θα υπονομευθεί και θα ηττηθεί η παράταξη των στρατιωτικών και της Φιλικής, που είχε επιτύχει τις πρώτες μεγάλες νίκες της Επανάστασης· ο Μαυροκορδάτος, με επιμονή και «παράστροφο φρόνημα», θα περιθωριοποιήσει ένα μεγάλο μέρος των Στερεοελλαδιτών αρματολών και θα θέσει τα θεμέλια του κράτους της «προστασίας» που θα επισφραγιστεί με τα δύο μεγάλα αγγλικά δάνεια.
Άλλωστε, ο έλεγχος αυτών των δανείων θα επιτρέψει στον Μαυροκορδάτο, τον Κωλέττη και τους Υδραίους εν συνεχεία να αγνοήσουν πλέον τους Μοραΐτες προεστούς. Θα υποτάξουν δια πυρός και σιδήρου τον Μοριά με όργανο τους μισθοφόρους του Γκούρα –και εδώ ο Κωλέττης θα βάλει τα γυαλιά στον Μαυροκορδάτο, διαθέτοντας και την αληπασαλήδικη προπαίδεια–, θα δολοφονήσουν τον Οδυσσέα και θα φυλακίσουν τον «γέρο», σχεδιάζοντας ακόμα και τον θάνατό του. Και μόνο επειδή η Επανάσταση κινδύνευσε από τον Ιμπραήμ θα υποχρεωθούν να αποδεχτούν και πάλι την επιστροφή του Κολοκοτρώνη[5].
Η πρίγκηψ χρησιμοποιούσε ως δικαιολογία –κάποτε πειστική και στηριγμένη σε πραγματικά δεδομένα– το γεγονός ότι οι αντίπαλοί του δεν είχαν μάθει να λειτουργούν μέσα σε ένα ενιαίο κράτος, ενώ η «προστασία» θα καταστεί αναγκαία λόγω των στρατιωτικών αποτυχιών της Επανάστασης και των εμφυλίων διαμαχών. Δυστυχώς όμως, αυτές τις αποτυχίες τις τροφοδοτούσε ο ίδιος συμμαχώντας με τους προεστούς και τους Υδραίους και καταδιώκοντας τους αρματολούς.
Στη μοιραία μάχη του Πέτα, το 1822, όπου θέλησε να στρατηγεύσει, θα χαθεί οριστικά, μαζί με το άνθος των φιλελλήνων, το Σούλι και η Ήπειρος, η δε Επανάσταση θα περιοριστεί οριστικά στη Νότια Ελλάδα και τα νησιά του Αρχιπελάγους. Στη συνέχεια, και πριν ακόμα ο Ιμπραήμ εγκατασταθεί σταθερά στην Πελοπόννησο, έχοντας φυλακίσει τον Κολοκοτρώνη σε συνεργασία με τους Κουντουριώτες, θα αναγορεύσει σε αρχιστράτηγο των χερσαίων δυνάμεων τον ναυτικό Κουντουριώτη, θα συμβάλει στην ήττα των ελληνικών δυνάμεων, καθιστώντας έτσι σωτήρια την προσφυγή στην αγγλική προστασία.
Οι εθνικές ήττες θα καθιστούν αναγκαίους τους μηχανισμούς της προστασίας. Και ο ρεαλισμός θα ταυτίζεται πολύ συχνά με την υποταγή, αφού πρώτα είχε υπονομευτεί οποιαδήποτε άλλη αξιόπιστη εναλλακτική πρόταση! Ο Μαυροκορδάτος, απεγνωσμένα, επεδίωκε να επιτύχει μια στρατιωτική νίκη στο Πέτα, που θα του επέτρεπε να καταστεί και στρατιωτικός ηγέτης: έτσι θα μπορούσε να ασκήσει αυτός το περιβόητο «γκοβέρνο μιλιτάρε» που είχε αρνηθεί, μαζί με τους κοτζαμπάσηδες, στον Κολοκοτρώνη και τον Δ. Υψηλάντη. Και ίσως, εάν δεν απεβίωνε αιφνιδίως ο λόρδος Βύρων, να είχε κατορθώσει, –με το κύρος και τα χρήματα του τελευταίου, ίσως και από κοινού μαζί του–, να το επιτύχει.
Ωστόσο μερικούς μήνες αργότερα ο Νάπιερ φαίνεται να εγκαταλείπει την επιλογή Μαυροκορδάτου και προσανατολίζεται μάλλον σε μια «ρομαντική» αγγλική… δικτατορία. Στις 21 Σεπτεμβρίου 1823, σε επιστολή του στον Βύρωνα, που βρισκόταν ακόμα στην Κεφαλονιά, του προτείνει έναν ρόλο κυβερνήτη/δικτάτορα της Ελλάδας:
Αν βρισκόμουν στη θέση σας θα χρησιμοποιούσα τα χρήματα μου και εκείνα της Επιτροπής για να μισθώσω τους 200 Γερμανούς που λέγεται ότι βρίσκονται στο Ναύπλιο (τους Φιλέλληνες, ΓΚ) καθώς και ένα σώμα ανδρών από την Αγγλία [ ] καθώς και Έλληνες που έχουν διαφύγει από τις βόρειες επαρχίες (της Ελλάδας)… Θα καταλάμβανα το Ναύπλιο και θα άνοιγα τις πύλες του σε όλο τον ελληνικό λαό αλλά θα απέκλεια τους οπλαρχηγούς. Θα καλούσα όλους τους πολιτικούς ηγέτες, αλλά θα κρατούσα το ξίφος και το πορτοφόλι ο ίδιος [ ] Λίγοι φωτισμένοι άνθρωποι όπως ο Τρικούπης και ο Μαυροκορδάτος θα φανούν αλληλέγγυοι και θα σας υποστηρίξουν. (Από) το απόρθητο φρούριο του Ναυπλίου και σε συμμαχία με την Ύδρα και Σία θα χρησιμοποιήσετε όλα τα μέσα για να τους συμβιβάσετε. [ ] Θα πρέπει να στείλετε στρατεύματα… με την εντολή να τσακίσουν όλους τους καπετάνιους. [ ] Παράλληλα να αφήσετε τον αρχηγό να διεξαγάγει τον πόλεμο εναντίον των Τούρκων όσο καλύτερα μπορεί… Πιστεύω ότι θα συγκεντρώσετε γύρω σας όλους τους φωτισμένους Έλληνες τους οποίους τα χρήματά σου θα συμφιλιώσουν και η σωματοφυλακή σου θα διατηρεί υπάκουους []. Αφού αφοπλίσεις ή καταστρέψεις τους οπλαρχηγούς και τις οικογένειες τους, η κυβέρνηση θα μπορέσει σταδιακά να σταθεροποιηθεί και να πάρει μια φιλελεύθερη μορφή.[6]
Ωστόσο ο θάνατός του Μπάιρον θα ακυρώσει τελεσίδικα όλους αυτούς τους σχεδιασμούς.
Για να στηρίξετε το Άρδην μπορείτε να κάνετε μια προσφορά ΕΔΩ.
[1] Stephen Minta, «Lord Byron and Mavrokordatos», Romanticism, Edinburg UP, τ. 12, τχ. 2, Ιούλιος 2006, σσ. 126-142. Βλ. του ιδίου, On a Voiceless Shore: Byron in Greece, Henry Holt and Company, Νέα Υόρκη 1998.
[2] Leicester Stanhope, Greece in 1823 and 1824: being a series of letters and other documents on the Greek revolution written during a visit to that country, to which is added the life of Mustapha Ali, Λονδίνο 1824, σσ. 100, 101.
[3] Ο Τζέιμς Νάπιερ (Sir Charles James Napier, 1782-1853), μετέπειτα γενικός διοικητής των Ινδιών, διορίστηκε το 1820 στα Επτάνησα, υπό τον Μαίτλαντ· περιηγήθηκε επί ένα χρόνο την ηπειρωτική Ελλάδα και αμέσως μετά ανέλαβε τη Διοίκηση της Κεφαλονιάς (1822-1824, 1825-1830) όπου και γνωρίστηκε με τον Λόρδο Βύρωνα. Ο Βύρωνας τον πρότεινε μάλιστα στην Ελληνική Επιτροπή για τη θέση του Αρχιστρατήγου του Ελληνικού στρατού (Βλ. Roderick Beaton, Ο πόλεμος Του Μπάιρον // Ρομαντική Εξέγερση, Ελληνική Επανάσταση, Πατάκης Αθήνα 2015, σ. 268.)
[4] Εμμ. Πρωτοψάλτης, ΙΑΜ, τχ. ΙΙΙ, Charles James Napier, «Memorandum to the Greek Government», Απρίλιος 1823, σ. 259.
[5] Και όταν ο Δημήτριος Υψηλάντης είχε μεμφθεί τον Κωλέττη για το ποιόν των φίλων του σύμφωνα με το Σπηλιάδη αυτός αποκρίθηκε χωρίς αισχύνη πώς «οι άνθρωποι αυτοί ό.τι κάμνουν δι εμέ [ ] τίμιος Άνθρωπος δεν θα το έκαμνε». Βλ. Γιώργος Καλπαδάκης «Υπέρ καποδιστριακής πολιτείας», προλεγόμενα στο Νικόλαος Σπηλιάδης, Αναιρέσις, // Απαντηση Ενος Ελληνα Στον Friedrich Thiersch, Ποταμός, Αθήνα 2019, σ. 63.
[6] Ρόντρικ Μπήτον, Ο πόλεμος Του Μπάιρον // Ρομαντική Εξέγερση, Ελληνική Επανάσταση, Πατάκης Αθήνα 2015, σ. 296· «Ο Νάπιερ στον Μπάιρον 21 Σεπτεμβρίου 1823» στο William Francis Patrick Napier, The life and opinions of General Sir Charles James Napier, G.C.B., 1857, τ. Ι σσ. 335 338· Χρήστος Λούκος, «Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος: ένας επαναστάτης στις αυλές του Μονάχου και του Βερολίνου (1834-1837)», Compendium der deutsch-griechischen Verflechtungenhttps://comdeg.eu›essay 10.11.20· Χρήστος Λούκος, «Οι ‘τύχες’ του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου στη νεοελληνική συνείδηση», Η Επανάσταση του 1821. Μελέτες στη Μνήμη της Δέσποινας Θεμελή-Κατηφόρη, Αθήνα, ΕΜΝΕ, 1994, σ. 93-106.
