Ήδη από τις αρχές του 1914, πριν ακόμη ξεσπάσει ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, είχαν τεθεί σε εφαρμογή πολιτικές και πρακτικές που στόχευαν στη βίαιη εκδίωξη και εξόντωση των χριστιανικών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η βία εκείνης της περιόδου δεν υπήρξε αποσπασματική, αλλά εντάχθηκε σε ένα ευρύτερο σχέδιο εθνικής «ομογενοποίησης», το οποίο υιοθέτησε το καθεστώς των Νεοτούρκων μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους.
Την άνοιξη του 1914, σε ένα ήδη τεταμένο περιβάλλον λόγω της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης για τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, ξεκίνησε η συστηματική εκστρατεία εκτοπισμών και διώξεων των ελληνικών πληθυσμών της Δυτικής Μικράς Ασίας. Περιοχές όπως η Πέργαμος, το Δικελί, οι Φώκαιες, καθώς και οι ελληνικοί οικισμοί του Αδραμμυτινού Κόλπου και των Δαρδανελλίων, αλλά καί ολόκληρη η Ερυθραία (Αλάτσατα κ.λπ.) μέχρι την Μάκρη καί το Λιβίσι, βρέθηκαν στο επίκεντρο μιας οργανωμένης πολιτικής εκφοβισμού, λεηλασιών και βίαιων εκδιώξεων.
Η καταστροφή της Παλαιάς και της Νέας Φώκαιας, καθώς και των γύρω ελληνικών χωριών (Γκερένκιοϊ, Σουβουτζούκια, Βάρη, Μπάγαρας, Τσανταρλί, Τσακμακλί και άλλων), τον Ιούνιο του 1914, αποτελεί ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά και τραγικά επεισόδια αυτής της περιόδου. Μαζί με το «Μαύρο Πάσχα των Θρακών» τον Απρίλιο του ίδιου έτους, εντάσσεται σε μια αλληλουχία γεγονότων που προοιωνίζονται τη Γενοκτονία των Ελλήνων της καθ’ ημάς Ανατολής.
Σύμφωνα με τις μαρτυρίες της εποχής και τις αναφορές ξένων παρατηρητών, οι ελληνικοί πληθυσμοί υπέστησαν εκτεταμένες σφαγές, λεηλασίες, βιασμούς, διώξεις και βεβηλώσεις θρησκευτικών χώρων. Χιλιάδες κάτοικοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις πατρογονικές τους εστίες αναζητώντας καταφύγιο στα γύρω νησιά και στις ακτές της Ελλάδας.
Ο Γάλλος αρχαιολόγος και φιλέλληνας Φέλιξ Σαρτιώ, αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων, κατέγραψε με συγκλονιστικό τρόπο την καταστροφή της Φώκαιας, συμβάλλοντας καθοριστικά στη διάσωση της ιστορικής μνήμης. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στις καταγραφές του, μετά τα γεγονότα του Ιουνίου του 1914 οι Φώκαιες ουσιαστικά έπαψαν να υπάρχουν ως ακμαίο ελληνικό κέντρο της Ιωνίας.
Οι Φωκιανοί πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 αγωνίστηκαν να επιβιώσουν, να δημιουργήσουν νέες πατρίδες και να διατηρήσουν ζωντανή την ιστορική τους ταυτότητα. Στο πλαίσιο αυτό ίδρυσαν το 1956 στον Πειραιά την «Παμφωκαϊκή Ένωση», η οποία έκτοτε αποτελεί θεματοφύλακα της ιστορικής μνήμης και της πολιτιστικής κληρονομιάς των Φωκαέων.
Τιμούμε κάθε χρόνο, στις 12 Ιουνίου (29 Μαΐου με το παλαιό ημερολόγιο), τη μνήμη των τουλάχιστον 3.000 αθώων θυμάτων των Φωκαιών και των γύρω περιοχών, που έχασαν τη ζωή τους ή εκδιώχθηκαν βίαια από τις πατρογονικές τους εστίες κατά την περίοδο των διώξεων και της Γενοκτονίας των Ελλήνων της Ανατολής.
Από το 2023, με πρωτοβουλίες των τοπικών κοινωνιών της Παλαιάς Φώκαιας Αττικής και της Νέας Φώκαιας Χαλκιδικής, η 12η Ιουνίου τιμάται με εκδηλώσεις μνήμης, μεταξύ των οποίων:
- Τέλεση επιμνημόσυνης δέησης υπέρ των θυμάτων.
- Πένθιμη κωδωνοκρουσία στις 12:00 το μεσημέρι.
- Τήρηση ενός λεπτού σιγής στη μνήμη των θυμάτων.
- Εκπαιδευτικές και πολιτιστικές δράσεις για τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης.
Η διατήρηση της μνήμης δεν αποτελεί πράξη μισαλλοδοξίας ούτε εκδίκησης. Αποτελεί χρέος απέναντι στην ιστορική αλήθεια, στους προγόνους μας και στις επόμενες γενιές, ώστε παρόμοια εγκλήματα να μην επαναληφθούν ποτέ ξανά.
ΑΙΩΝΙΑ Η ΜΝΗΜΗ ΤΩΝ ΘΥΜΑΤΩΝ ΤΩΝ ΦΩΚΑΙΩΝ
*Γιάννης Κιουλέκας (Ιστορικός ερευνητής – Επιμελητής έκδοσης βιβλίου “Παλαιά Φώκαια Μ. Ασίας”(Ν. Χόρμπου))
*Αθανάσιος Παπουτσής (Πρώην Πρόεδρος Κοινότητας Π. Φώκαιας – Σαρωνικού Αττικής)
*Μιχάλης Αβραμίδης (Πρόεδρος Εμπόρων καί Επιτηδευματιών Π. Φώκαιας)
*Κομνηνός Καπετάνιος (Πρόεδρος Κοινότητας Ν. Φώκαιας – Κασσάνδρα Χαλκιδικής)
*Παύλος Παντζίκης (Αντιδήμαρχος περιβάλλοντος Δήμου Κασσάνδρας – Μέλος τής πολιτιστικής και λαογραφικής ομάδας Ν. Φώκαιας)
*Παρασκευάς Συριανόγλου (Πρόεδρος Συλλόγου Ρεθυμνίων Μικρασιατών)
*Στέλιος Σιμιτζής (Αντιπρόεδρος Συλλόγου Ρεθυμνίων Μικρασιατών)
*Γιώργος Λεκάκης (Συγγραφέας)
*Δημήτρης Παπαχρυσός (Πρόεδρος του Συλλόγου Μικρασιατών της Σκάλας Λουτρών Λέσβου)
