Του Arnaud Miranda δημοσιεύτηκε στο Άρδην τ. 137, που κυκλοφορεί στα περίπτερα.
Από την ορκωμοσία του Ντόναλντ Τραμπ και τις πολιτικές εξελίξεις που ακολούθησαν, έχει αναδυθεί το όνομα ενός διανοητικού ρεύματος που φέρεται να αποτελεί τη μυστική πηγή έμπνευσης της νέας κυβέρνησης: ο νεοαντιδραστισμός, γνωστός και ως «Σκοτεινός Διαφωτισμός» (Dark Enlightenment). Στην κεφαλή αυτού του ρεύματος βρίσκεται ο μπλόγκερ Κέρτις Γιάρβιν, στενός συνεργάτης του Πίτερ Τιλ και του Μαρκ Αντρέισεν (δισεκατομμυριούχου και άτυπου συμβούλου του προέδρου), καθώς και πολιτικών προσώπων όπως ο αντιπρόεδρος Τζ. Ντ. Βανς και κυβερνητικών αξιωματούχων όπως ο Μάικλ Άντον. Στον Γιάρβιν αποδίδεται επίσης η έμπνευση τόσο του DOGE του Ίλον Μασκ όσο και του Σχεδίου για τη Γάζα. Ο προσδιορισμός της ακριβούς επιρροής των νεοαντιδραστικών ιδεών στη νέα κυβέρνηση είναι δύσκολος χωρίς μια εις βάθος έρευνα πεδίου. Ωστόσο, μπορούμε ήδη να εξετάσουμε τη νεοαντιδραστική σκέψη καθαυτή: από πού προέρχεται; ποιες είναι οι κανονιστικές της προτάσεις; Με άλλα λόγια, ποια είναι η πολιτική θεωρία του νεοαντιδραστισμού;
Από πού προέρχεται ο νεοαντιδραστισμός;
Για να κατανοήσουμε πλήρως την ιδιαιτερότητα του νεοαντιδραστικού κινήματος, πρέπει να το προσεγγίσουμε σαν μια έκφραση αυθεντικής αντικουλτούρας. Ο νεοαντιδραστισμός αναδύεται στο διαδίκτυο, μέσα από ιστολόγια και φόρουμ, και μέσα από τη διαδικτυακή συνάντηση δύο καθοριστικών μορφών: του Κέρτις Γιάρβιν και του Νικ Λαντ. Μπορούμε να εντοπίσουμε δύο ιδρυτικές στιγμές στη συγκρότηση του νεοαντιδραστικού αστερισμού.
Τον Απρίλιο του 2007, ο Κέρτις Γιάρβιν, Αμερικανός σχεδιαστής συστημάτων και τεχνοκρατιστής, εγκαινίασε το ιστολόγιό του Unqualified Reservations υπό το ψευδώνυμο Mencius Moldbug. Η πρώτη του ανάρτηση, με τίτλο «A Formalist Manifesto», σκιαγραφεί με σαφήνεια το πολιτικό του εγχείρημα. Σε αυτήν, ο Γιάρβιν παρουσιάζεται ως ένας στρατευμένος, αλλά απογοητευμένος, ελευθεριακός. Η ελευθεριακότητά του, που επιδιώκει τον περιορισμό ή ακόμη και την κατάργηση του κράτους υπέρ ενός ανεξέλεγκτου φιλελευθερισμού, αποτελεί εδώ μια «εξαιρετικά προφανή ιδέα», η οποία «δεν έχει εφαρμοστεί ποτέ με επιτυχία». Το σφάλμα των ελευθεριακών, υποστηρίζει, είναι ότι θεωρούν την ιδεολογία τους «κορύφωση της δημοκρατίας», ενώ η δημοκρατία είναι εκ φύσεως «αναποτελεσματική και καταστροφική» (ο Γιάρβιν αναγνωρίζει ρητά το διανοητικό του χρέος προς τον Χανς-Χέρμαν Χόππε, μαθητή του Μάρεϊ Ρόθμπαρντ).
Μεταξύ 2007 και 2008, χάρη στο προκλητικό του ύφος και την εντυπωσιακή παραγωγικότητά του, ο Γιάρβιν δημιούργησε ένα κοινό αναγνωστών, κυρίως από τους ελευθεριακούς κύκλους των ΗΠΑ. Απορρίπτοντας κατηγορηματικά τον προοδευτισμό ως έναν από τους λόγους για τους οποίους αδυνατούμε να απαλλαγούμε από τη «δημοκρατική παραδοξότητα», αυτοπροσδιορίζεται ως αντιδραστικός –ή ακόμη ως νεο-, μετα- ή υπεραντιδραστικός. Ο όρος «νεοαντιδραστικός» θα καθιερωθεί γύρω στο 2010 για να περιγράψει τον νεοαντιδραστισμό ως ένα πλήρως διαμορφωμένο ιδεολογικό ρεύμα.
Η δεύτερη καθοριστική στιγμή είναι η «ανακάλυψη» του Γιάρβιν από τον Νικ Λαντ. Ο Λαντ είναι πρώην καθηγητής φιλοσοφίας του πανεπιστημίου του Γουόρικ και κεντρική μορφή της CCRU, μιας πρωτοποριακής συλλογικότητας διανοουμένων. Υιοθετώντας μια επιταχυντιστική οπτική, ο Λαντ ασκεί κριτική στον «μιζεραμπιλισμό» της Αριστεράς που επιχειρεί να συγκρατήσει τις επιβλαβείς συνέπειες του καπιταλισμού· αντιθέτως, υποστηρίζει ότι πρέπει να αγκαλιάσουμε και να εντείνουμε την κίνησή του. Αυτός ο άνευ όρων επιταχυντισμός τον οδηγεί σε φιλοκαπιταλιστικές θέσεις και τον στρέφει προς τη σκέψη του Γιάρβιν. Από τον Μάρτιο του 2012, στο ιστολόγιό του Urban Future (που έχει πλέον καταργηθεί), δημοσίευσε μια σειρά άρθρων με τίτλο «Σκοτεινός Διαφωτισμός [The Dark Enlightenment]». Η σειρά αυτή θα προσδώσει στον νεοαντιδραστισμό σημαντική διαδικτυακή προβολή και θα τον εδραιώσει ως ιδεολογικό πυλώνα της αντικουλτούρας.
Η νεοαντιδραστική πολιτική θεωρία
Αν υπάρχει μια νεοαντιδραστική πολιτική θεωρία, αυτή εντοπίζεται στα γραπτά του Γιάρβιν· ήδη από την πρώτη του ανάρτηση διακηρύσσει τη φιλοδοξία του να «οικοδομήσει μια νέα ιδεολογία». Αν και την παρουσιάζει ως εξέλιξη του ελευθεριανισμού, την αποκαλεί φορμαλιστική και νεοκαμεραλιστική. Ας επιχειρήσουμε να εξηγήσουμε αυτούς τους όρους.
Το θεμελιώδες στοιχείο της σκέψης του Γιάρβιν είναι το ζήτημα της αποτελεσματικότητας των πολιτικών συστημάτων. Ένα πολιτικό μοντέλο είναι καλό εφόσον καταφέρνει να αποφεύγει τη βία –δηλαδή την ανάδυση συγκρούσεων με αβέβαιη έκβαση. Στο πλαίσιο αυτό, η πολιτική συνιστά μια πάλη ανάμεσα στην τάξη και το χάος, όπου «το καλό είναι η τάξη». Κάθε άλλη μέριμνα, όπως η φτώχεια ή η κλιματική αλλαγή, θεωρείται ασήμαντη. Ο στόχος δεν είναι η επανεφεύρεση μιας δικαιότερης κοινωνικής τάξης, αλλά η ενίσχυση της ήδη υπάρχουσας. Αυτή η προσέγγιση, την οποία ο Γιάρβιν αποκαλεί φορμαλισμό, εστιάζει αποκλειστικά στη συγκρότηση ενός αποτελεσματικού συστήματος πολιτικής «μηχανικής».
Από αυτήν τη φορμαλιστική σκοπιά, ο Γιάρβιν αναλύει το αμερικανικό κράτος ως μια τεράστια επιχείρηση βαλτωμένη στην αναποτελεσματικότητα. Επειδή οι πολιτικοί ηγέτες είναι εγκλωβισμένοι σε έναν «δημοκρατικό μυστικισμό» και εμμονικοί με την κοινωνική δικαιοσύνη, η αμερικανική πολιτική στερείται συνοχής. Κανείς δεν γνωρίζει πραγματικά ποιος κυβερνά ή με ποιον σκοπό.
Για να αντιμετωπίσει αυτή την κατάσταση, ο Γιάρβιν προτείνει την εγκατάλειψη της δημοκρατίας και την αναδιάρθρωση της κυβέρνησης ως κυριαρχικής εταιρικής οντότητας (sovereign corporation ή sovcorp), διοικούμενης από έναν διευθύνοντα σύμβουλο (CEO). Αυτός ο CEO θα λαμβάνει κυβερνητικές αποφάσεις με βάση το τι είναι αποτελεσματικότερο για τη διασφάλιση της ευημερίας του κράτους. Και αν κάποιος δεν είναι ικανοποιημένος από τις υπηρεσίες αυτής της κυβέρνησης, θα είναι ελεύθερος να επιλέξει μια άλλη. Για τον Γιάρβιν, αυτή η φορμαλιστική απάντηση ισοδυναμεί ουσιαστικά με μια επιστροφή στην απόλυτη μοναρχία. Γι’ αυτό αυτοχαρακτηρίζεται «μοναρχικός» ή «αποκαταστασιακός» και θεωρεί τον CEO-κυβερνήτη απλώς ως έναν μονάρχη. Κατά τη γνώμη του, η μοναρχία είναι μια εξαιρετικά σταθερή πολιτική μορφή, σε αντίθεση με τη δημοκρατία.
Ο Γιάρβιν αποκαλεί το μοντέλο του νεοκαμεραλισμό, σε αναφορά στον καμεραλισμό του Φρειδερίκου Β΄ της Πρωσίας (μια μερκαντιλιστική θεωρία συνδεδεμένη με τη μοναρχία, που στόχευε στην αύξηση της οικονομικής ευημερίας του κράτους). Ωστόσο, ο παλαιός καμεραλισμός δεν αποτελεί τη μοναδική του αναφορά· ο ίδιος βλέπει πόλεις-κράτη όπως το Ντουμπάι και τη Σιγκαπούρη ως πρότυπα μελλοντικών νεοκαμεραλιστικών κρατών.
Αποφεύγοντας τη σύγχυση: νεοαντιδραστισμός, συντηρητισμός, alt-right, επιταχυντισμός
Για να αποφευχθεί η παρερμηνεία της ιδεολογικής υφής της νεοαντιδραστικής σκέψης, είναι αναγκαίο να αποσαφηνιστούν ορισμένες εννοιολογικές συγχύσεις.
Πρώτον, αν και ο Γιάρβιν είναι υπερασπιστής της τάξης, η σκέψη του δεν είναι απλώς συντηρητική. Ο Γιάρβιν δεν προωθεί τη διατήρηση ηθικών ή θρησκευτικών αξιών (παρουσιάζει τον εαυτό του ως άθεο ή μη θεϊστή). Αντιθέτως, ασκεί δριμεία κριτική στους συντηρητικούς, τους οποίους θεωρεί παρακολούθημα των προοδευτικών και ανίκανους να σκεφτούν την εξουσία όπως πραγματικά είναι. Κατά τον Γιάρβιν, οι συντηρητικοί είναι εγγενώς δεμένοι με τη δημοκρατία. Ο αντιδραστικός χαρακτήρας της σκέψης του έγκειται στην επιθυμία του να διαλυθεί η πολιτική μέσα σε έναν αυταρχικό οικονομικό μηχανισμό διακυβέρνησης· στο πλαίσιο αυτό, εξυμνεί την ευημερία και τη «σχετική απουσία της πολιτικής» σε πόλεις-κράτη όπως η Σιγκαπούρη, το Ντουμπάι και το Χονγκ Κονγκ.
Παρότι ο νεοαντιδραστισμός και η εναλλακτική δεξιά (alt-right) μοιράζονται την απόρριψη του παραδοσιακού συντηρητισμού, τα δύο ρεύματα δεν πρέπει να συγχέονται. Η alt-right περιστρέφεται και φλερτάρει με τον εθνοτικό εθνικισμό, στον βαθμό που ορισμένες από τις συνιστώσες της προωθούν ρητά την ιδέα της λευκής ανωτερότητας. Ο νεοαντιδραστισμός, αντιθέτως, είναι φορμαλιστικός και ελιτίστικος. Οι νεοαντιδραστικοί περιφρονούν τον λαϊκισμό ως εγγενώς δημοκρατικό φαινόμενο: κάθε πολιτική αλλαγή, κατά τη θεώρησή τους, οφείλει να προέρχεται «από τα πάνω». Βεβαίως, αυτές οι ιδεολογικές θέσεις δεν είναι αδιαπέραστες και ενδέχεται να συγκλίνουν στρατηγικά μεταξύ τους. Έτσι, όταν ο Γιάρβιν αρνείται ότι είναι υπέρμαχος της λευκής υπεροχής, σπεύδει να προσθέσει ότι εξακολουθεί να διαβάζει τέτοιους συγγραφείς με ενδιαφέρον.
Ο νεοαντιδραστισμός συχνά ταυτίζεται με τον επιταχυντισμό λόγω της σύνδεσής του με τον Νικ Λαντ. Ωστόσο, απαιτείται εδώ μεγαλύτερη ακρίβεια. Ο Λαντ είναι επιταχυντιστής προτού γίνει νεοαντιδραστικός. Αντιλαμβάνεται τον νεοαντιδραστισμό ως ένα αποτελεσματικό εργαλείο για την καταστροφή του «μεγάλου μηχανισμού πέδησης», αλλά εξακολουθεί να τον θεωρεί «επιταχυντισμό με ξεφούσκωτο λάστιχο». Αντιστρόφως, αν και ο Λαντ συνέβαλε αναμφίβολα στη διάδοση του νεοαντιδραστισμού, ο Γιάρβιν δεν τον επικαλείται και παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανεπηρέαστος από την επιταχυντιστική οπτική. Η νεοαντιδραστική σκέψη είναι, πάνω απ’ όλα, μια σκέψη της τάξης.
Τέλος, παρότι επιχειρήσαμε να ορίσουμε και να πλαισιώσουμε τη νεοαντιδραστική σκέψη μέσα από την κεντρική της μορφή, τον Κέρτις Γιάρβιν, θα ήταν σφάλμα να τη θεωρήσουμε ως ένα ενιαίο ή ομοιογενές ιδεολογικό μπλοκ. Όπως κάθε διανοητικός αστερισμός, έτσι και ο νεοαντιδραστισμός χαρακτηρίζεται από εσωτερικές αντιφάσεις – ζήτημα στο οποίο σκοπεύουμε να επανέλθουμε αναλυτικότερα στο προσεχές μέλλον. Πέρα από το πρόσφατο ενδιαφέρον που έχει συγκεντρώσει, η πολιτική επιτυχία των αντιδραστικών θα εξαρτηθεί πιθανότατα από την ικανότητά τους να προωθήσουν το εγχείρημά τους πέρα από αυτές τις αντιφάσεις.
*Δημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα Illiberalism, στις 2 Ιουλίου 2025.
Ο Arnaud Miranda είναι συνεργάτης ερευνητής στο Ινστιτούτο Πολιτικών Επιστημών του Παρισιού. Τον Ιανουάριο του 2026, κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Gallimard το νέο του βιβλίο, Σκοτεινός Διαφωτισμός, κατανοώντας την νεοαντιδραστική σκέψη.
