Η έκρηξη στην Πλάκα ανέδειξε μια πτυχή της τουριστικής ανάπτυξης που συχνά παραβλέπουμε: τις ελλιπείς υποδομές. Πότε η τουριστική αξιοποίηση αρχίζει να αλλοιώνει την ίδια την πόλη; Ο αρχιτέκτονας Σταύρος Μαρτίνος εξηγεί.
του Γιάννη Πανατζόπουλου από την lifo.gr
— Η έκρηξη στην Πλάκα έφερε ξανά στην επιφάνεια κάτι που συχνά ξεχνάμε όταν μιλάμε για τουριστική ανάπτυξη: τις υποδομές. Πόσο αντέχει πραγματικά η Αθήνα την πίεση που δέχεται;
Η έκρηξη στην Πλάκα έφερε στην επιφάνεια τη δυσλειτουργία της πόλης σε επίπεδο πολυκατοικίας. Μέσα από ένα τραγικό περιστατικό, φάνηκε το όριο της συνύπαρξης στο ίδιο κτίριο διαφορετικών χρήσεων: μεταξύ διαμερισμάτων και ξενοδοχείου (ας σταματήσουμε να αποκαλούμε τις βραχυχρόνιες μισθώσεις «κατοικία»), όταν όλα ανάγονται στην «ατομική ευθύνη», δηλαδή όταν δεν υπάρχει κανένας προληπτικός έλεγχος και κανένας συντονισμός, ούτε δυνατότητα άμεσης παρέμβασης. Ως προς τα όρια αντοχής της Αθήνας σε πληθυσμιακό επίπεδο, από την άλλη, ξεχνάμε ότι το κέντρο της πόλης για μεγάλο χρονικό διάστημα έχανε πληθυσμό, και ακόμα χάνει, οπότε θεωρώ ότι δεν θα ήταν πρόβλημα να αποκτήσει νέους κατοίκους, μόνιμους ή προσωρινούς. Το πρόβλημα μάλλον εντοπίζεται στην παλαιότητα των κτιρίων και ειδικά των δικτύων τους (κεντρική αποχέτευση, ύδρευση, θέρμανση) και όχι τόσο στην ένταση της χρήσης τους. Οι κανονισμοί των πολυκατοικιών, που μέχρι πρόσφατα ήταν συμβατοί με την Οριζόντια Ιδιοκτησία όπως τη μάθαμε το 1929, δεν διευκολύνουν τις επεμβάσεις σε βάθος και το κύμα ανακαινίσεων που έφερε η βραχυχρόνια μίσθωση έχει περιοριστεί σε διακοσμήσεις. Η λύση που θα έφερνε κάποιου είδους κεντρική διαχείριση σε επίπεδο κτιρίου δυστυχώς έρχεται «πακέτο» μαζί με μεγάλες εταιρείες εκμετάλλευσης ακινήτων, δεδομένης της οικονομικής κατάστασης των νοικοκυριών. Δεν είναι καθόλου εύκολη εξίσωση.
Δυστυχώς, η Αθήνα έχει χτίσει ένα τουριστικό brand ακριβώς πάνω σε αυτή την «ατημέλητη» εικόνα. Είναι μια πόλη η οποία πωλείται ως «ζωντανή», «απρόβλεπτη», «αφτιασίδωτη» κ.λπ. Είναι συναρπαστικό να ζει κάποιος εδώ, για ένα Σαββατοκύριακο.
— Έχουμε μια Αθήνα που προσελκύει εκατομμύρια επισκέπτες αλλά ταυτόχρονα αντιμετωπίζει προβλήματα σε δίκτυα, δρόμους, αποχέτευση, ενέργεια, σκιά και δημόσιο χώρο. Έχει προηγηθεί η τουριστική ανάπτυξη του πολεοδομικού σχεδιασμού;
Η ίδια η ερώτηση δίνει την απάντηση. Το πρόβλημα με την Αθήνα δεν είναι ότι δεν έχει προηγηθεί πολεοδομικός σχεδιασμός –που έχει προηγηθεί–, αλλά ότι και να γίνει επίκαιρος σχεδιασμός αύριο το πρωί, δεν μπορεί να υλοποιηθεί. Ο κατακερματισμός των αρμοδιοτήτων αλλά και το γεγονός ότι οι αρμοδιότητες υπουργείων, αυτοδιοίκησης, ΔΕΚΟ, συγκοινωνιών και τόσων άλλων αλληλεπικαλύπτονται δεν επιτρέπουν σε κανένα ολιστικό σχέδιο να εφαρμοστεί σωστά, επειδή είναι σχεδόν αδύνατος ο συντονισμός κατά την εφαρμογή, καθώς και η συντήρηση στη συνέχεια. Μια και αναφέρετε τα δίκτυα, εκκρεμεί ακόμα η συστηματική χαρτογράφηση των αγωγών, ακόμα και στο κέντρο της Αθήνας, ενώ ο δημόσιος χώρος αντιμετωπίζεται είτε ως υπόλειμμα για το οποίο κανείς δεν έχει απόλυτη ευθύνη, είτε ως οικόπεδο προς ενοικίαση από τα καταστήματα εστίασης. Δυστυχώς, η Αθήνα έχει χτίσει ένα τουριστικό brand ακριβώς πάνω σε αυτή την «ατημέλητη» εικόνα. Είναι μια πόλη η οποία πωλείται ως «ζωντανή», «απρόβλεπτη», «αφτιασίδωτη» κ.λπ. Είναι συναρπαστικό να ζει κάποιος εδώ, για ένα Σαββατοκύριακο. Κάπου εκεί, τελευταία, πάει να χωρέσει και η αγορά πολυτελείας, αυτή όμως δείχνει να κατευθύνεται πιο πολύ προς τη θάλασσα – ένα παράλληλο σύμπαν, κλειστό για τα πλήθη.
αρχιτέκτονας
— Στις πιο δημοφιλείς γειτονιές της Αθήνας, από την Πλάκα και το Κουκάκι μέχρι το ιστορικό κέντρο, η καθημερινότητα των κατοίκων αλλάζει δραματικά. Πότε η τουριστική αξιοποίηση μιας περιοχής παύει να είναι ανάπτυξη και αρχίζει να αλλοιώνει την ίδια την πόλη;
Η ανάπτυξη είναι ένα μετρήσιμο αριθμητικό μέγεθος και, ως τέτοιο, μάλλον ευημερεί. Για τους μόνιμους κατοίκους, όμως, τα πράγματα είναι διαφορετικά. Ακόμα και αν είναι ιδιοκτήτες, οι οποίοι δεν χρειάζεται να πληρώνουν ενοίκια που να αντιστοιχούν σε έξοδο αναψυχής, χάνουν τις καθημερινές αναφορές του τόπου τον οποίο μπορούν να αποκαλούν «σπίτι»: τα συνοικιακά μαγαζιά, τις επιγραφές, τα γνώριμα πρόσωπα, ακόμα και την υλικότητα ή τα χρώματα των κτιρίων στους δρόμους. Δεν θα χρησιμοποιούσα τόσο φορτισμένη λέξη όπως η «αλλοίωση», σίγουρα όμως μιλάμε για βαθιά αλλαγή. Για μένα, όχι προς το καλύτερο. Ήδη έχω χάσει την αγαπημένη μου πόλη –τη Βαρκελώνη–, που τη βρίσκω πια μόνο σε κάποιες απομακρυσμένες, βόρειες και ανατολικές συνοικίες της. Εκεί παραμένει μια μικρομεσαία κλίμακα στην καθημερινότητα, που έχει εξοστρακιστεί από τις αντίστοιχες «δημοφιλείς γειτονιές».
— Μήπως το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι ο τουρίστας αλλά το μοντέλο πόλης που έχουμε επιλέξει: περισσότερα Airbnb, περισσότερα ξενοδοχεία, περισσότερη κατανάλωση και λιγότερος δημόσιος χώρος; Υπάρχει ένα όριο πέρα από το οποίο η Αθήνα χάνει τη λειτουργικότητά της;
Δεν το έχουμε επιλέξει, μας επέλεξε, μέχρι να βρεθεί άλλη μόδα. Το ραντάρ τελευταία δείχνει τη Μασσαλία. Ο δημόσιος χώρος στην Αθήνα θα μπορούσε να έχει ευεργετηθεί από τον τουρισμό, αν είχαμε καταφέρει (ή αν είχαμε πιεστεί) να επενδύσουμε στην προσβασιμότητα, στον καλύτερο φωτισμό, στο πράσινο, στις συγκοινωνίες, στη διαχείριση των απορριμμάτων, στον έλεγχο της ηχορρύπανσης, στους χώρους για παιδιά και ηλικιωμένους. Λέω «αν είχαμε καταφέρει» και όχι «αν είχαμε επιλέξει» επειδή, όπως σας είπα προηγουμένως, το διοικητικό μας μοντέλο δεν επιτρέπει τέτοιου είδους σχεδιασμό και η συντήρηση προέρχεται από το ίδιο το πολιτικό σύστημα. Λεφτά υπάρχουν. Μελετητές που να γνωρίζουν το αντικείμενο, επίσης.
— Αν μπορούσατε να σχεδιάσετε από την αρχή την Αθήνα των επόμενων είκοσι χρόνων, ποια θα ήταν η πρώτη μεγάλη αλλαγή που θα κάνατε ώστε η πόλη να μπορεί να υποδέχεται επισκέπτες χωρίς να γίνεται αφιλόξενη για τους ανθρώπους που ζουν σε αυτήν;
Δεν κάνω ιδιαίτερη διάκριση ανάμεσα σε μόνιμους κατοίκους και επισκέπτες – όλοι μοιραζόμαστε τον ίδιο χώρο. Η Αθήνα πρέπει επειγόντως να αλλάξει διοικητικό μοντέλο, στα πρότυπα των μητροπολιτικών δήμων του εξωτερικού. Ο δήμος Αθηναίων, όπως τον γνωρίζουμε, είναι κατάλοιπο του 19ου αιώνα. Η Ελλάδα, όταν φτιάχτηκε ως κράτος, είχε από την αρχή την αυτοδιοίκηση ως πάρεργο, αν όχι ως ξένο σώμα, κάτι απειλητικό για την ενότητά της. Στην αυτοδιοίκηση έχουν παραχωρηθεί κάποιες δημόσιες προμήθειες, πιο πολύ ως φέουδο, δεν της έχουν όμως παραχωρηθεί πραγματικά τοπικές αρμοδιότητες. Δεν χρειάζεται να ανακαλύψουμε τον τροχό, υπάρχουν πρότυπα καλής πρακτικής πολλά και διαφορετικά μεταξύ τους. Η βιωσιμότητα της πρωτεύουσας χάνει από τον ίδιο της τον συγκεντρωτισμό.
