Της Maria Kolomychenko από την ιστοσελίδα capital.gr
Η Ρωσία φέρεται να σχεδιάζει πλήρη αποκλεισμό της δημοφιλούς εφαρμογής ανταλλαγής μηνυμάτων Telegram την 1η Απριλίου 2026. Αυτό ακολουθεί έξι μήνες σταδιακά αυξανόμενης πίεσης, με τις αρχές να διακόπτουν τις κλήσεις μέσω της εφαρμογής, να πειραματίζονται με πλήρη διακοπή σε ορισμένες περιοχές και, τον Φεβρουάριο, να επιβραδύνουν τη λειτουργικότητά της σε εθνικό επίπεδο.
Το WhatsApp υφίσταται επί του παρόντος παρόμοια διαδικασία — ενώ τα Viber, Signal, Discord και Facebook Messenger έχουν ήδη αποκλειστεί πλήρως. Παρ’ όλα αυτά, το Telegram αποτελεί ιδιαίτερη περίπτωση. Με σχεδόν 96 εκατομμύρια χρήστες, είναι η πιο δημοφιλής εφαρμογή ανταλλαγής μηνυμάτων στη Ρωσία. Εκτός από κοινωνικό δίκτυο, λειτουργεί επίσης ως μέσο ενημέρωσης, εργαλείο διάδοσης προπαγάνδας και πηγή μη λογοκριμένων πληροφοριών.
Σχεδόν όλες οι ρωσικές κρατικές υπηρεσίες διαθέτουν κανάλια στο Telegram, συμπεριλαμβανομένου του Κρεμλίνου. Το ίδιο ισχύει για πολιτικούς της αντιπολίτευσης, ανεξάρτητους δημοσιογράφους και μη λογοκριμένα μέσα ενημέρωσης. Το Telegram χρησιμοποιείται επίσης από Ρώσους στρατιώτες για τη μετάδοση συντεταγμένων στο πεδίο της μάχης, τη διεξαγωγή συναντήσεων και την επικοινωνία με τις οικογένειές τους.
Με άλλα λόγια, το Telegram είναι ταυτόχρονα μέσο επικοινωνίας, όχημα προπαγάνδας και πηγή προβλημάτων για το Κρεμλίνο. Ο στόχος της εκκαθάρισης του ρωσικού διαδικτύου από οτιδήποτε δεν μπορεί να ελεγχθεί σημαίνει ότι θα πρέπει να αποκλειστεί. Ωστόσο, ένας τέτοιος αποκλεισμός δημιουργεί και πολλά προβλήματα — για τους απλούς Ρώσους πολίτες, τις ένοπλες δυνάμεις και τις επιχειρήσεις.
Ιστορικά, το Telegram είχε μια περίπλοκη σχέση με το ρωσικό κράτος. Καθώς δημιουργήθηκε από έναν Ρώσο — τον Πάβελ Ντούροφ — οι αρχές αρχικά προσπάθησαν να το παρουσιάσουν ως εγχώρια τεχνολογική επιτυχία. Αυτό συνέβη παρά το γεγονός ότι ο Ντούροφ τελικά εγκατέλειψε τη χώρα λόγω σύγκρουσης σχετικά με το πρώτο του έργο πληροφορικής: το κοινωνικό δίκτυο VKontakte. Το 2014, ο Ντούροφ αναγκάστηκε να πουλήσει το μερίδιό του στο VKontakte μετά από αντιπαράθεση με την Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Ασφαλείας (FSB), λόγω της άρνησής του να παραδώσει πληροφορίες για πολιτικούς ακτιβιστές και πολιτικούς της αντιπολίτευσης.
Η Ρωσία έκανε την πρώτη της προσπάθεια να μπλοκάρει το Telegram το 2017, στο πλαίσιο μιας προσπάθειας για μεγαλύτερο έλεγχο του διαδικτύου. Όταν το Telegram δήλωσε ότι δεν μπορούσε να συμμορφωθεί με τον νόμο Γιαροβάγια, ο οποίος απαιτούσε από όλες τις διαδικτυακές υπηρεσίες να παραδίδουν κλειδιά αποκρυπτογράφησης κατόπιν αιτήματος της FSB, η ρυθμιστική και λογοκριτική αρχή διαδικτύου της Ρωσίας, Ροσκομνατζόρ, προσπάθησε να το αποκλείσει.
Ωστόσο, δεν τα κατάφεραν. Δεν διέθεταν όλοι οι πάροχοι ή όλες οι ρωσικές περιοχές τεχνολογία Βαθιά Επιθεώρηση Πακέτων (DPI) εκείνη την περίοδο, και τα μπλοκαρίσματα IP παρακάμπτονταν εύκολα. Τελικά, η Ροσκομνατζόρ αναγκάστηκε να σταματήσει την προσπάθεια αποκλεισμού εκατομμυρίων διευθύνσεων IP, ώστε να αποφευχθεί η παράλυση ολόκληρου του ρωσικού διαδικτύου.
Η αποτυχία αυτή ώθησε το Κρεμλίνο να δημιουργήσει ένα πολύ πιο αποτελεσματικό σύστημα ελέγχου του διαδικτύου — το οποίο έκτοτε έχει χρησιμοποιηθεί για τον αποκλεισμό υπηρεσιών όπως το Facebook, το YouTube, το LinkedIn και το X.
Απροσδόκητα, οι ρωσικές αρχές άλλαξαν στάση το 2020, επιτρέποντας στο Telegram να λειτουργεί ξανά κανονικά. Σύντομα έγινε η προτιμώμενη εφαρμογή ανταλλαγής μηνυμάτων για Ρώσους αξιωματούχους — προκαλώντας φήμες ότι ο Ντούροφ είχε καταλήξει σε κάποια συμφωνία με την FSB. Οι φήμες εντάθηκαν μετά την πλήρους κλίμακας εισβολή στην Ουκρανία, όταν το Telegram έγινε ο μοναδικός μεγάλος μη αποκλεισμένος messenger στη Ρωσία που δεν ελεγχόταν από το Κρεμλίνο.
Η κυρίαρχη θέση του Telegram τέθηκε υπό απειλή στις αρχές του 2025, όταν ο ρωσικός τεχνολογικός κολοσσός VK λάνσαρε την εφαρμογή μηνυμάτων MAX. Η ρητορική των Ρώσων αξιωματούχων άλλαξε από τη μια μέρα στην άλλη και το Telegram επικρίθηκε ευρέως για διάδοση απαγορευμένων πληροφοριών, για αποτυχία αντιμετώπισης απατεώνων, για παράνομες πρακτικές προσωπικών δεδομένων και ακόμη και για διαβίβαση μηνυμάτων σε ξένες υπηρεσίες πληροφοριών. Αρχικά, αυτές οι κατηγορίες χρησιμοποιήθηκαν ως δικαιολογία για να μπλοκάρει η Ροσκομνατζόρ τις κλήσεις μέσω Telegram και στη συνέχεια να επιβραδύνει τη συνολική λειτουργία της εφαρμογής.
Σε απάντηση, ο Ντούροφ δήλωσε ότι οι περιορισμοί είχαν στόχο να “αναγκάσουν τους Ρώσους να χρησιμοποιήσουν μια διαφορετική εφαρμογή”. Αναφερόταν στο MAX. Και πράγματι, οι αρχές έχουν κάνει τα πάντα για να προωθήσουν το MAX: από διαφημίσεις μέχρι την υποχρεωτική εγγραφή οργανισμών.
Ταυτόχρονα, η αμφιλεγόμενη φήμη της VK σήμαινε ότι η κρατικά καθοδηγούμενη προώθηση του MAX είχε μόνο μέτρια επιτυχία. Ελεγχόμενη από θυγατρική του κρατικού ενεργειακού γίγαντα Gazprom, η VK αντιμετωπίζεται με καχυποψία. Σε ποινικές υποθέσεις που συνδέονται με αναρτήσεις (ή αναδημοσιεύσεις), έχει επανειλημμένα αποδειχθεί ότι το VKontakte παρέδωσε δεδομένα χρηστών στις υπηρεσίες ασφαλείας χωρίς δικαστική απόφαση ή ακόμη και χωρίς επίσημο αίτημα — φαινομενικά αρκούσε ένα email από ανακριτές.
Στο πλαίσιο του πολέμου στην Ουκρανία, το VKontakte έχει επανειλημμένα χαρακτηριστεί ως το πιο απροστάτευτο και μη ασφαλές κοινωνικό δίκτυο της Ρωσίας. Σύμφωνα με οργανώσεις δικαιωμάτων, το 15% όλων των ποινικών υποθέσεων κατά αντιπολεμικών Ρώσων συνδέεται με αναρτήσεις στο VKontakte.
Παρά ταύτα, η μοίρα του Telegram φαίνεται να έχει ήδη καθοριστεί. Αφού οι αρχές άρχισαν να επιβραδύνουν τη λειτουργία του, ορισμένοι βουλευτές δήλωσαν ότι υπήρχε ακόμη πιθανότητα να επιτευχθεί συμφωνία με τη Ροσκομνατζόρ. Ωστόσο, μεταγενέστερες εξελίξεις — συμπεριλαμβανομένης της δήλωσης ενός στρατιώτη που χαρακτήρισε το Telegram “εχθρικό μέσο επικοινωνίας” κατά τη διάρκεια συνάντησης με τον Βλαντίμιρ Πούτιν — υποδηλώνουν ότι οι αρχές προετοιμάζονται για πλήρη αποκλεισμό.
Ο Αντρέι Σβίντσοφ, αναπληρωτής πρόεδρος της Επιτροπής Πληροφοριακών Τεχνολογιών της Κρατικής Δούμας, δήλωσε μάλιστα ότι το Telegram θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως εξτρεμιστική ή τρομοκρατική οργάνωση. Αν συμβεί αυτό, θα αποτελεί νομικό κίνδυνο όχι μόνο για τον Ντούροφ, αλλά και για όλους τους Ρώσους που έχουν πραγματοποιήσει πληρωμή προς το Telegram — για παράδειγμα, αγοράζοντας συνδρομή Premium ή διαφημιστικό χώρο.
Ένας ισχυρισμός στις 5 Μαρτίου από την Ομοσπονδιακή Αντιμονοπωλιακή Υπηρεσία ότι η διαφήμιση στο Telegram ήταν ήδη παράνομη, ενίσχυσε την αβεβαιότητα. Αυτό ήταν παράξενο, καθώς το Telegram δεν έχει (ακόμη) χαρακτηριστεί εξτρεμιστικό, και ένας νόμος του Νοεμβρίου 2024 επιτρέπει ρητά στα κανάλια Telegram με πάνω από 10.000 ακόλουθους να δημοσιεύουν διαφημίσεις, εφόσον εγγραφούν στη Ροσκομνατζόρ. Αν επιβεβαιωθεί η απαγόρευση διαφήμισης, θα είναι σημαντική: το Telegram φιλοξενεί περίπου το 40% της αγοράς influencers της Ρωσίας (δηλαδή την προώθηση προϊόντων και υπηρεσιών από bloggers).
Αυτή η ασυνέπεια αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του γιατί οι προσπάθειες επίτευξης μακροπρόθεσμης συμφωνίας με το Κρεμλίνο είναι μάταιες. Μόλις πριν από έναν χρόνο, Ρώσοι αξιωματούχοι αποκαλούσαν το Telegram “τον κύριο τρόπο λήψης πληροφοριών”, και χρησιμοποιούνταν όχι μόνο για επίσημη επικοινωνία αλλά και από στρατιώτες στην Ουκρανία. Τώρα, έχει χαρακτηριστεί “εχθρικό κοινωνικό δίκτυο”.
Όλα αυτά αποτελούν σημαντικό μάθημα για διεθνείς εταιρείες που εξακολουθούν να πιστεύουν ότι μπορούν να συμβιβαστούν με τη Μόσχα. Για παράδειγμα, η Ροσκομνατζόρ δήλωσε στα τέλη του 2025 ότι η διαδικτυακή πλατφόρμα παιχνιδιών Roblox — η οποία είναι αποκλεισμένη — ήταν έτοιμη να “αφαιρέσει επιβλαβείς πληροφορίες”. Η ιστορία του Telegram δείχνει ότι ακόμη και ανεπίσημες σχέσεις, προσπάθειες διαλόγου και παραχωρήσεις δεν μπορούν να εξασφαλίσουν εγγυήσεις.
Το Κρεμλίνο προσπαθεί να μετατρέψει το ρωσικό διαδίκτυο σε ένα κλειστό οικοσύστημα, όπου όλες οι βασικές υπηρεσίες ελέγχονται και είναι προσβάσιμες στην FSB. Αν υπάρχουν ξένες πλατφόρμες που δεν έχουν ακόμη αποκλειστεί, αυτό συμβαίνει μόνο επειδή δεν υπάρχει ακόμη βιώσιμη εγχώρια εναλλακτική.
