Απόσπασμα (σσ. 82-86) από το βιβλίο του Γιώργου Καραμπελιά, Φιλική Εταιρεία – Ήταν ώριμη η Επανάσταση;, Εναλλακτικές Εκδόσεις, 2020.
Ο πραγματικός αριθμός των μελών της Φιλικής Εταιρείας μάλλον δεν θα γίνει ποτέ γνωστός επακριβώς, δεδομένου ότι, από ένα σημείο και μετά, πραγματοποιούνταν πολλές μυήσεις και προσχωρήσεις οι οποίες δεν καταγράφονταν. Έτσι είμαστε υποχρεωμένοι να αναφερόμαστε σε εκείνους τους αριθμούς και τα άτομα που έχουν γίνει γνωστά κυρίως από τρεις πρωτογενείς καταλόγους, έναν δευτερεύοντα κατάλογο και ορισμένες επιστολές μυήσεως ή άλλες πηγές. Σύμφωνα με τον πληρέστερο μέχρι σήμερα κατάλογο που έχει καταγράψει ο G. D. Frangos[1], το σύνολο των γνωστών μελών της Φιλικής, που μπόρεσε να συγκεντρώσει μετά από εξέταση των τριών πρωτογενών καταλόγων, του ενός δευτερογενούς[2], και άλλες πηγές, επιστολές κ.λπ., ανέρχεται σε 1.093.
Όπως είναι εύλογο τα περισσότερα γνωστά στοιχεία αφορούν τον αριθμό των μελών και το έτος της μύησής τους. Από το έτος της μύησης των μελών καθίσταται φανερό πως, τα πρώτα χρόνια, η Εταιρεία φυτοζωεί και κατορθώνει να μυήσει ελάχιστα μέλη –πέντε το 1814, ένα το 1815, δεκατρία το 1816, είκοσι τρία το 1817 –με αποφασιστική τη συμβολή του Νικολάου Γαλάτη[3], παρά τον τυχοδιωκτικό χαρακτήρα του, ή ίσως και ακριβώς εξαιτίας του–, και παραμένει μια συνωμοτική απόπειρα ορισμένων «θερμόαιμων» Ελλήνων πατριωτών της Ρωσίας και των ηγεμονιών.
ΠΙΝΑΚΑΣ Ι. Τα μέλη της Εταιρείας Μύηση-Χαρακτηριστικά
| Απασχόληση | 910 |
| Ηλικία μυήσεως | 479 |
| Έτος μυήσεως | 1058 |
| Μήνας και ημερομηνία μυήσεως | 453 |
| Ποσό συνεισφοράς κατά την κατήχηση | 808 |
| Ευρύτερη περιοχή προέλευσης | 946 |
| Επαρχία ή πόλη προέλευσης | 723 |
| Ευρύτερη περιοχή μυήσεως | 1027 |
| Επαρχία ή πόλη μυήσεως | 990 |
| Κατηχητής | 956 |
Για τη δημιουργία της Εταιρείας, τα πρώτα χρόνια της ζωής της, και τις διαμάχες των πρωταγωνιστών της, την αρτιότερη και γλαφυρότερη αφήγηση αποτελεί ίσως το δοκίμιο του Κωστή Παπαγιώργη, ενός μη επαγγελματία ιστορικού, για τον Εμμανουήλ Ξάνθο[4]. Ο Παπαγιώργης λύνει, μάλλον ικανοποιητικά, τη διαμάχη του Ξάνθου με τον «Ανδριτσάνο» Παναγιώτη Αναγνωστόπουλο, σχετικά με τη συμμετοχή τους στην αρχική ομάδα[5]. Παρότι αγνοεί τον ρόλο του Κ. Ράδου, ως του πιθανού εμπνευστή του όλου εγχειρήματος, αναδεικνύει τη θορυβώδη, εκρηκτική αλλά ουσιαστική συμβολή του Γρηγορίου Δικαίου, καθώς και τον αποσιωπηθέντα πρωτεύοντα ρόλο που διαδραμάτισε ο Ιθακήσιος Γαλάτης, στα πρώτα στάδια της ανάπτυξής της.
Ωστόσο, μετά το 1817, οι τύχες της Εταιρείας αλλάζουν και ορισμένες αποφασιστικής σημασίας μυήσεις διευρύνουν τον αριθμό των μελών και την απήχησή της. Η μύηση, το 1817, τριών Μοραϊτών οπλαρχηγών, του Χρήστου Αναγνωσταρά, του Ηλία Χρυσοσπάθη και του Παναγιώτη Δημητρόπουλου –που είχαν ταξιδέψει στη Ρωσία για να διεκδικήσουν καθυστερούμενους μισθούς τους από τη ρωσική κυβέρνηση– καθώς και, το 1818, του Κωνσταντινοπολίτη μεγαλέμπορου, Παναγιώτη Σέκερη, θα εγκαινιάσουν τη νέα φάση στην ανάπτυξη της Εταιρείας.
Το 1818, οι μυήσεις πολλαπλασιάζονται και κατηχούνται 210 νέα μέλη. Εν συνεχεία, το 1819, ο αριθμός των κατηχουμένων θα φθάσει στο ανώτατο σημείο με 416 νέα μέλη, το 1820, 233, και τους πρώτους μήνες του 1821, 137 – σύνολο 1058[6] ενώ, χρησιμοποιώντας και ορισμένες άλλες πηγές, ο Φράγκος τους ανεβάζει στα 1093 μέλη. Εντούτοις, ο αριθμός αυτός περιλαμβάνει μόνο τα καταγεγραμμένα μέλη της Εταιρείας, ενώ είναι βέβαιο πωςτα μέλη της ήταν πολύ περισσότερα και συνεπώς μπορούμε να θεωρήσουμε αυτούς τους καταλόγους ως καταλόγους των στελεχών. Επί παραδείγματι, αναφέρεται ότι, στο Ισμαήλ, οι μυημένοι στην εταιρεία ήταν πάρα πολλοί, από τους 60 μεγαλεμπόρους της έως τους Αρμενίους αχθοφόρους, με επικεφαλής τον αρχηγό τους, τον Χαμάλ μπέη, ακόμα και οι παρεπίδημοι Έλληνες πλοίαρχοι, καθώς και οι απόγονοι των Ελλήνων μεταναστών της εποχής των Ορλωφικών, όλοι στρατιωτικοί[7].
Η ραγδαία ανάπτυξη της Εταιρείας θα διευκολυνθεί και από τη μεταφορά του κέντρου της στην Κωνσταντινούπολη, που αποτελούσε το κέντρο του ελληνισμού, και όπου ταξίδευαν κάθε χρόνο δεκάδες χιλιάδες Έλληνες, από το σύνολο της Αυτοκρατορίας και τις παροικίες, ενώ αποτελούσε παράλληλα και το επίκεντρο του εκκλησιαστικού μηχανισμού, των Φαναριωτών, καθώς και την πόλη με τον μεγαλύτερο ελληνικό πληθυσμό. Γι’ αυτούς τους λόγους και ο ίδιος ο Σκουφάς, η κινητήρια δύναμη της Εταιρείας, λίγο πριν πεθάνει, το 1818, θα μεταφέρει το κέντρο της από την Οδησσό στην Κωνσταντινούπολη, οι μεγαλέμποροι της οποίας αναλαμβάνουν και την ηγεσία. (Ο Σέκερης θα ενισχύσει αποφασιστικά και τα οικονομικά – μέχρι τα τέλη του 1818, είχε προσφέρει 25.000 γρόσια ως ενίσχυση[8]).
Στην Πόλη, στα 1819, ακόμα και οι γυναίκες γνώριζαν την ύπαρξη και τη δράση της Φιλικής και επομένως δεν είναι απίθανη η πληροφορία, αναφέρει ο Βακαλόπουλος, ότι στα 1820 είχαν μυηθεί 15.000[9]. Στην δε Οδησσό, παρά τους αρχικούς δισταγμούς τους, θα μυηθούν σε αυτήν οι σημαντικότεροι έμποροι της ελληνικής παροικίας και ορισμένοι, όπως ο Αλέξανδρος Κουμπάρης, ο Καλαβρυτινός δήμαρχος της Οδησσού, Ιωάννης Αμβροσίου, ο Ηλίας Μάνεσης Τσάκωνας, ο Αλέξανδρος Μαύρος κ.ά., θα αναπτύξουν και σημαντική εταιρική δραστηριότητα. Μάλιστα, στις παραμονές του εθνικού κινήματος, ο Σταμάτης Κουμπάρης, αναζητώντας λύσεις στο οικονομικό πρόβλημα, παραβίασε την αρχή της διακοπής του προσηλυτισμού «τῶν τῆς κατωτέρας τάξεως ἀνθρώπων» και άρχισε μαζική και ανεξέλεγκτη κατήχηση των κατοίκων της Οδησσού: «Ἄρχισα», γράφει ο ίδιος αργότερα, «νὰ ἐμβάζω κάθε Ἕλληνα εἰς τὴν Φιλικὴν Ἑταιρείαν. Ὁ καθεὶς ὁποὺ ἔμβαινε, τὴν ἀκόλουθον ἡμέραν ἔφερνε καὶ τοὺς συγγενεῖς καὶ τοὺς φίλους του, ὁποὺ εἰς εἰκοσιτέσσαρας ὥρας ἔγινε κοινὸν εἰς ὅλους τοὺς ἐν Ὀδησσῷ Ἕλληνας καὶ ἔτρεχαν εἰς τὴν κάμαράν μου καὶ ἀπὸ μιᾶς μαζὶ ὥρκωνα, ὅσοι τύχαιναν… Κατὰ τὴν προαίρεσίν του ὁ καθεὶς ἐπρόσφερνε χρήματα, τοὺς ὁποίους ἔδιδα ἀπόδειξιν δι’ ὅσα χρήματα μοὶ ἔδιδαν» και εν συνέχεια παρατηρεί: «Πολλοὺς πτωχοὺς εἶδα πλέον γενναίους ἀπὸ τοὺς πλουσίους, ὅπου ἐκρατοῦσαν μόνον τὰ ἔξοδά των διὰ τὸν δρόμον πρὸς τὸ στάδιον της μάχης, καὶ τὰ λοιπὰ ὅσα εἶχαν τάδιδαν»[10].
ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙ. Έτος μυήσεως των μελών
| Έτος | Μέξας (Σέκερης και Ξάνθος) | Φιλήμων | Σύνθεση όλων των καταλόγων |
| 1815 | 1 | – | 1 |
| 1816 | 10 | 3 | 13 |
| 1817 | 15 | 8 | 23 |
| 1818 | 171 | 35 | 210 |
| 1819 | 254 | 146 | 416 |
| 1820 | 74 | 151 | 233 |
| 1821 | 9 | 128 | 157 |
| ΣΥΝΟΛΟ | 534 | 471 | 1053 |
[1] G. D. Frangos, The Philike Etaireia, 1814-1821, ό.π.
[2] Οι τρεις πρωτογενείς κατάλογοι είναι εκείνοι του Ι. Φιλήμονα, από τα αρχεία του Αλέξανδρου Υψηλάντη, του Π. Σέκερη, που εκδόθηκε από τον Μελετόπουλο, και του Εμμ. Ξάνθου δευτερογενής είναι ο κατάλογος του Β. Μέξα που προσπάθησε να ενοποιήσει τους καταλόγους Σέκερη και Ξάνθου. Δυστυχώς, τα αρχεία του Αλέξανδρου Υψηλάντη έχουν χαθεί και δεν γνωρίζουμε πώς συγκροτήθηκε η λίστα των μελών που παραθέτει ο Φιλήμων.
[3] G. D. Frangos, The Philike Etaireia…, ό.π., τ. I, σ. 227 Ε. Μωραϊτίνης-Πατριαρχέας, Νικόλαος Γαλάτης ο Φιλικός,Κέδρος, Αθήνα 2002.
[4] Βλ. Κωστής Παπαγιώργης, Εμμανουήλ Ξάνθος. Ο Φιλικός, Καστανιώτης, Αθήνα 2004.
[5] Βλέπε, από τη σκοπιά του Αναγνωστόπουλου, Δ. Μπογδανόπουλος, Η φιλική εταιρεία: Το χρονικό της και ο πρωτοφιλικός Π. Αναγνωστόπουλος, Βιβλιοπανόραμα, Αμαλιάδα 2005.
[6] G. D. Frangos, The Philike…, τ. Ι, ό.π., σσ. 159-163.
[7] Βλ. Σ. Σακελλαρίου, Φιλική Εταιρεία, ό.π., σ. 187.
[8] G. D. Frangos, The Philike…, ό.π., σ. 113.
[9] Τ. Κανδηλώρος, Φιλική Εταιρεία, ό.π., σ. 322 Απ. Βακαλόπουλος, ΙΝΕ, τ. 5, σ. 87.
[10] Σ. Σακελλαρίου, Φιλική, ό.π., σσ. 37-38 ,70, 106 Απ. Βακαλόπουλος, ΙΝΕ, τ. 5, σ. 115.
