Γονείς στους τάφους των παιδιών τους στο Lauli’i της Σαμόα. Χάθηκαν από την επιδημία ιλαράς. Τις τελευταίες εβδομάδες ανησυχητικές είναι οι ειδήσεις για έξαρση της ιλαράς στις ΗΠΑ
του ιατρού Παναγιώτη Χούπα, απόσπασμα από το βιβλίο του, Αόρατοι εχθροί: Λοιμώξεις, επιδημίες & πανδημίες. Η μεγάλη ιστορία μέσα από μικρές ιστορίες.
Άπια, Σαµόα. 6 Ιουλίου 2018
Μια τραγωδία και ένα συνακόλουθο σκάνδαλο χτυπούν αιφνιδίως τον ανυποψίαστο πληθυσμό. Σε ένα από τα δημόσια υγειονομικά κέντρα όπου οι παιδικές ηλικίες υποβάλλονται σε εμβολιασμούς ρουτίνας σύμφωνα με το εθνικό πρόγραμμα εμβολιασμών, λαμβάνει χώρα ένα πολύ σπάνιο και σε κάθε περίπτωση συγκλονιστικό γεγονός. Πρόκειται για τη θρυαλλίδα μιας αλυσιδωτής αντίδρασης προκατάληψης και ανικανότητας.
Δυο παιδάκια πεθαίνουν εντός λεπτών από τη χορήγηση του τριπλού εμβολίου ιλαράς-ερυθράς-παρωτίτιδας. Η τοπική κοινωνία φυσικά αναστατώνεται, ο κόσμος «βοά» και η «αποφασιστική» και «άτεγκτη» κυβέρνηση αναλαμβάνει δράση. Η χορήγηση του εμβολίου διακόπτεται επ’ αόριστον, μέχρι να «χυθεί άπλετο φως» στην υπόθεση, να «λάμψει η αλήθεια» και άλλα τέτοια γλαφυρά, στα οποία αρέσκονται οι πολιτικοί, οι δημοσιογράφοι και το φιλοθεάμον κοινό.
Μόνο που αυτή η κυβερνητική «δράση» είναι συνταγή καταστροφής. Για την ακρίβεια, η εκτέλεση μιας συνταγής της οποίας τα υλικά έχουν συγκεντρωθεί από καιρό.
Η Σαμόα, ανεξάρτητο νησιωτικό κράτος της Ωκεανίας στον Ειρηνικό Ωκεανό, περίπου 2.400 χιλιόμετρα βόρεια της Νέας Ζηλανδίας, με πληθυσμό περίπου 200.000 κατοίκων, έχει πολύ δραστήριο και ιδιαίτερα επιδραστικό τα τελευταία χρόνια αντιεμβολιαστικό κίνημα. Η εμβολιαστική κάλυψη του πληθυσμού έναντι της ιλαράς από περίπου 85% το 2014 (μη ικανοποιητική, μακριά από το συνιστώμενο 92-95% που αποτρέπει τις επιδημίες), μειώνεται σε περίπου 60% το 2017. Μετά το «σκάνδαλο» των δύο θανάτων η εμβολιαστική κάλυψη κατακρημνίζεται, για να φτάσει περίπου στο 30% στα μέσα του 2019.
Παρά τις συστάσεις των τοπικών υγειονομικών αρχών και του ΠΟΥ για άμεση επανέναρξη του εμβολιαστικού προγράμματος, και παρά το ότι η απειλή επιδημίας επικρέμεται, η κυβέρνηση, παρόλο που σχηματίζει αρκετά νωρίς εικόνα για το ποιος ευθύνεται για την τραγωδία, καθυστερεί απελπιστικά να το πράξει. Αλλά και όταν το πράττει, αρκετούς μήνες αργότερα, δεν κάνει καμία εκστρατεία ενημέρωσης του πληθυσμού, με αποτέλεσμα κανείς να μην εμβολιάζει πλέον τα παιδιά του.1,2 Τότε αναλαμβάνει δράση η ιλαρά.
***
Η ιλαρά είναι λοιμώδες μεταδοτικό νόσημα οφειλόμενο σε ιό. Πρόκειται για συστηματική λοίμωξη, δυνητικά θανατηφόρα, με πολλές ιδιαιτερότητες, τεράστια σημασία για τη δημόσια υγεία και δεσπόζουσα θέση όχι μόνο στη Νοσολογία, αλλά και στην Επιδημιολογία και στην Ανοσολογία.
Μοναδική γνωστή δεξαμενή του ιού της ιλαράς στη φύση είναι ο άνθρωπος, συνεπώς τη νόσο της ιλαράς μεταδίδουν μόνο τα ανθρώπινα κρούσματά της. Ο ιός της ιλαράς μεταδίδεται μέσω μολυσμένων αναπνευστικών εκκρίσεων του πάσχοντος, μέσω σταγονιδίων δηλαδή, τα οποία παράγονται από το αναπνευστικό σύστημα του ασθενούς και εκτοξεύονται σε απόσταση κατά τον βήχα, το φτάρνισμα, την ομιλία κ.λπ. Η μετάδοση του ιού μέσω του αέρα έχει επίσης τεκμηριωθεί: πολύ μικρά σταγονίδια, που περιέχουν τον ιό, παραμένουν αιωρούμενα υπό μορφή αερολύματος (αεροζόλ) ακόμη και 2 ώρες μετά την απομάκρυνση του ασθενούς από τον χώρο.
Ο ιός της ιλαράς είναι πολύ μεταδοτικός. Για την ακρίβεια, είναι ο πλέον μεταδοτικός από τους γνωστούς αυτή τη στιγμή ιούς επάνω στον πλανήτη Γη. Η ιλαρά έχει τον μεγαλύτερο βασικό ρυθμό μετάδοσης (R0) μεταξύ των λοιμωδών νόσων. Αυτός συνήθως κυμαίνεται μεταξύ 12 και 18 (σε έναν υποθετικό πληθυσμό όπου κανείς δεν έχει ανοσία, ένας πάσχων μπορεί να μεταδώσει τη νόσο σε 12-18 άτομα). Ο βασικός ρυθμός μετάδοσης όμως είναι μέσος όρος. Επί κατάλληλων συνθηκών ο πάσχων μπορεί να μεταδώσει τη νόσο σε πολύ περισσότερους. Ο ιός της ιλαράς εμφανίζει ποσοστό δευτερογενούς προσβολής (secondary attack rate) τουλάχιστον 90%, πράγμα που σημαίνει ότι από τις στενές επαφές του ασθενούς (στο πλαίσιο νοικοκυριού, χώρου δουλειάς, χώρου συνάθροισης, σχολείου ή παιδικού σταθμού, αίθουσας αναμονής, εστίας, υπνωτηρίου, στρατοπέδου κ.λπ.) θα προσβληθούν σχεδόν όλοι όσοι δεν έχουν ανοσία.
Για 10-14 μέρες μετά την έκθεση, ο ιός επωάζεται. Την είσοδό του μέσω του αναπνευστικού ακολουθεί η μετανάστευσή του στους λεμφαδένες. Η προσβολή των Β και Τ λεμφοκυττάρων από τον ιό έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση των πληθυσμών τους με συνακόλουθη ανοσοκαταστολή.
Πρόδρομα συμπτώματα εμφανίζονται, τα οποία περιλαμβάνουν πυρετό και ένα τουλάχιστον από τα παρακάτω: ρινίτιδα, επιπεφυκίτιδα, βήχα. Τα συμπτώματα αυτά διαρκούν συνήθως 2-4 μέρες, μπορεί όμως να διαρκέσουν από μόλις μία έως και 7 μέρες. Τα «γριπώδη» αυτά συμπτώματα, κοινά στις περισσότερες οξείες ιογενείς αναπνευστικές νόσους, δεν είναι δυνατόν να διακρίνουν την ιλαρά από τις άλλες ιώσεις. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια του πρόδρομου αυτού σταδίου εμφανίζεται ένα παθογνωμονικό (αποκλειστικό) της νόσου χαρακτηριστικό: οι κηλίδες του Κόπλικ. Πρόκειται για κυανόλευκα ή λευκωπά στίγματα διαμέτρου μόλις 1mm, πάνω σε ερυθρή βάση, που εντοπίζονται στον βλεννογόνο του στόματος, αρχικά στα μάγουλα, αντίστοιχα με τους δεύτερους γομφίους οδόντες. Οι κηλίδες του Κόπλικ μπορεί να περάσουν απαρατήρητες αν δεν γίνει επισταμένη εξέταση του στόματος υπό άπλετο φως και σβήνουν σχετικά γρήγορα.
Όταν τα πρόδρομα συμπτώματα κορυφωθούν, το κλασικό «κηλιδοβλατιδώδες» εξάνθημα της νόσου εκθύεται αρχικά στο κεφάλι (σε τυπικές περιπτώσεις πρώτα πίσω από τα αυτιά ή, γενικότερα, στα όρια της τριχοφυΐας) και στη συνέχεια στον κορμό και στα άκρα. Η έκθυση του εξανθήματος αποδεικνύει την ανάρρωση του ανοσοποιητικού και σηματοδοτεί την αντεπίθεσή του. Οι δερματικές κηλίδες και βλατίδες δεν είναι τίποτε άλλο παρά πεδία μάχης, φλεγμονής, όπου το ανοσοποιητικό σύστημα επιχειρεί να καταστρέψει τον ιό που έχει διεισδύσει στα επιθηλιακά κύτταρα του δέρματος.
Η τυπική πορεία της νόσου έχει από πολύ παλιά περιγραφεί πλήρως και στη σύγχρονη εποχή τα στάδιά της έχουν επιβεβαιωθεί από την εργαστηριακή έρευνα. Οι γιατροί παλαιότερων εποχών, έχοντας επισημάνει την ευπάθεια του ασθενούς σε άλλες λοιμώξεις, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια του αρχικού σταδίου της ασθένειας, έδιναν πάντοτε οδηγία απομόνωσής του σε θερμό περιβάλλον (θέρμανση, κλινοσκεπάσματα), προκειμένου να τον προφυλάξουν, αλλά και να επισπεύσουν αν ήταν δυνατόν την εμφάνιση του εξανθήματος, την οποία είχαν σωστά ταυτίσει με την κορύφωση του δράματος και την επικείμενη σχετικά σύντομη ανάρρωση. Η ιατρική οδηγία πέρασε με τον καιρό στη σφαίρα των λαϊκών ρήσεων και η υπερβολική ζέστη περιγράφεται ακόμα και σήμερα με τις φράσεις «έβγαλα την ιλαρά», ή «έβγαλα την μπέμπελη» («pepel», η ιλαρά στη σλαβική). Ταυτόχρονα, οι παλαιοί γιατροί χρησιμοποιούσαν τη στρατηγική αυτή προκειμένου να αποκλείσουν την ιλαρά από τη λίστα με τις πιθανές διαγνώσεις ομοειδών γριπωδών συνδρόμων, από τις οποίες η διάκριση της νόσου ήταν με βάση τη λοιπή συμπτωματολογία αδύνατη, ιδιαίτερα όταν τα πρόδρομα συμπτώματα παρατείνονταν χωρίς άλλη προφανή εξήγηση. Αν δεν «έβγαινε η ιλαρά» (το τυπικό εξάνθημα) ούτε μετά την εφαρμογή της οδηγίας, τότε αναζητούσαν άλλα αίτια νόσησης.
Σήμερα βέβαια γνωρίζουμε ότι ανοσοκατεσταλμένα από άλλες παθήσεις άτομα πολλές φορές δεν εκδηλώνουν το χαρακτηριστικό εξάνθημα και όχι μόνο μπορεί να πάσχουν από ιλαρά, αλλά και, αν πράγματι πάσχουν, να βρίσκονται σε ιδιαίτερα μεγάλο κίνδυνο.
Με βάση μεγάλες επιδημιολογικές μελέτες επί σειρά ετών παγκοσμίως, έχει υπολογιστεί ότι ο πάσχων από ιλαρά είναι μεταδοτικός για χρονικό διάστημα περίπου 8 ημερών: 4 μέρες πριν από την έκθυση του εξανθήματος έως 4 μέρες μετά από αυτή. Πολύ σημαντική είναι επίσης η επιδημιολογική παρατήρηση ότι, η ανοσοκαταστολή που προκαλεί η ιλαρά, δεν περιορίζεται μόνο στην οξεία φάση της νόσου, αλλά διαρκεί επί εβδομάδες ή και μήνες μετά την ανάρρωση. Την παρατήρηση αυτή έχουν ενισχύσει εργαστηριακές μελέτες, σύμφωνα με τις οποίες κατά την προσβολή των λεμφοκυττάρων από τον ιό βλάπτονται ιδιαίτερα τα αποκαλούμενα «κύτταρα μνήμης», με αποτέλεσμα η ιλαρά να προκαλεί ένα είδος «ανοσολογικής αμνησίας»! Οι λοιμώξεις που έχουν προηγηθεί της ιλαράς ανοσολογικώς θεωρούνται ως μη γενόμενες, αφού το ανοσοποιητικό σύστημα δεν τις θυμάται! Αν ο ασθενής ξαναεκτεθεί σε αυτές θα νοσήσει και η ανοσία θα πρέπει να χτιστεί εξαρχής.
Η ιλαρά μπορεί να έχει πολλές και σοβαρές επιπλοκές, ιδιαίτερα από το αναπνευστικό και το νευρικό σύστημα, συχνότερα στα παιδιά που είναι μικρότερα των 5 ετών και στους ενήλικες: πνευμονία (αν και ο ιός μπορεί να προσβάλλει ο ίδιος τους πνεύμονες, συνήθως οφείλεται σε άλλα μικρόβια λόγω της ανοσοκαταστολής), μέση ωτίτιδα, διάρροια, εγκεφαλίτιδα, υποξεία σκληρυντική πανεγκεφαλίτιδα. Η τελευταία είναι απώτερη επιπλοκή της ιλαράς, με μέσο χρονικό διάστημα εκδήλωσης τα 6-8 χρόνια μετά την αρχική λοίμωξη. Αν και σπάνια, αποτελεί μία από τις πλέον σοκαριστικές συνέπειες της ιλαράς, λόγω του μεγάλου διαστήματος που μεσολαβεί, της προοδευτικά επιδεινούμενης κακής κλινικής εικόνας (διαταραχές συμπεριφοράς, σπασμοί, σπαστικότητα, κώμα κ.ά.) και της σχεδόν βέβαιης μοιραίας κατάληξης.
Για τον ιό της ιλαράς δεν υφίσταται ειδική φαρμακευτική αγωγή, η νόσος όμως μπορεί να προληφθεί με εμβολιασμό.
***
Τον Σεπτέμβριο του 2019, μέσω αεροπορικής άφιξης νοσούντος ατόμου από τη Νέα Ζηλανδία, ο ιός της ιλαράς αρχίζει να προσβάλλει μαζικά τους ανεμβολίαστους κατοίκους της Σαμόα, κυρίως τα παιδιά. Τα κρούσματα αρχίζουν να συσσωρεύονται. Όλο και περισσότερα παιδάκια αρρωσταίνουν. Σημειώνονται θάνατοι. Στις 16 Οκτωβρίου 2019, το υπουργείο Υγείας ανακοινώνει επίσημα ότι η χώρα αντιμετωπίζει επιδημία ιλαράς, ωστόσο η κυβέρνηση περιμένει (άγνωστο τι), αρνούμενη οποιαδήποτε βοήθεια, καθυστερώντας ακόμη και να κάνει ευρέως γνωστή την τεκμηριωμένη με δικαστική απόφαση αιτία των 2 εκείνων άδικων θανάτων του Ιουλίου του 2018.
Στις 18 Νοεμβρίου 2019, και ενώ ο υπόλοιπος πλανήτης πρόκειται να υποδεχθεί (εν αγνοία του) τον SARS-CoV-2, η κυβέρνηση υποχρεώνεται εκ των πραγμάτων να κηρύξει τη χώρα σε κατάσταση έκτακτης υγειονομικής ανάγκης. Σε μια κίνηση πανικού και ευρισκόμενη σε αντικειμενική αδυναμία να ελέγξει εν θερμώ ποιος πολίτης της είναι εμβολιασμένος και ποιος όχι, αναγκάζεται να ανακοινώσει υποχρεωτικό εμβολιασμό και των 200.000 κατοίκων τής χώρας και, φυσικά, κλείσιμο σχολείων, απαγόρευση συναθροίσεων κ.λπ. Αναγκάζεται επίσης να δεχθεί διεθνή βοήθεια.
Στις 28 Νοεμβρίου 2019 το υπουργείο Υγείας ανακοινώνει 2.936 συνολικά κρούσματα, με 250 από αυτά το προηγούμενο 24ωρο. Ανακοινώνει επίσης 39 νεκρούς, από τους οποίους οι 35 (90%) είναι παιδιά ηλικίας κάτω των 5 ετών. Ο πανικός στον πληθυσμό είναι απερίγραπτος. Όλοι συρρέουν στα νοσοκομεία για να εμβολιαστούν, με συνέπεια ασθενείς και επίνοσοι (άτομα χωρίς ανοσία) να συγχρωτίζονται, επιδεινώνοντας την κατάσταση.
Η λύση που προκρίνεται, αν και ασυνήθιστη, είναι μάλλον αποτελεσματική: θα εμβολιαστούν κατά προτεραιότητα οι ανεμβολίαστοι, οι οποίοι θα πρέπει να κάθονται στο σπίτι τους και να κρεμούν κόκκινες σημαίες ή οποιοδήποτε κόκκινο ύφασμα σε εξώπορτες, αυλές και κήπους, ώστε οι υγειονομικές αρχές να τους εντοπίζουν και να τους εμβολιάζουν κατ’ οίκον.9Η εμβολιαστική κάλυψη που επιτυγχάνεται είναι περίπου 93% και η επιδημία λήγει το ίδιο απότομα όσο άρχισε.
Τελικό αποτέλεσμα (Ιανουάριος 2020 και ενώ η Κίνα έχει μόλις ενημερώσει τον ΠΟΥ για «ασυνήθιστους θανάτους από ιογενή πνευμονία»): 5.700 κρούσματα ιλαράς και 83 νεκροί, οι περισσότεροι παιδιά.
Στο πλαίσιο της διεθνούς βοήθειας προς τη Σαμόα, εθελοντές από τη Νέα Ζηλανδία συγκέντρωσαν και απέστειλαν μικρά, λευκά, διακοσμημένα παιδικά φέρετρα…10
***
Άπια, Σαμόα. Ιούλιος 2019
Έναν χρόνο μετά τον τραγικό θάνατο των 2 παιδιών «αμέσως μετά το εμβόλιο» και λίγο πριν το ξέσπασμα της επιδημίας, δικαστήριο της Σαμόα καταδικάζει 2 νοσηλεύτριες του εμβολιαστικού κέντρου όπου είχαν συμβεί οι θάνατοι σε 5ετή φυλάκιση, επειδή είχαν αραιώσει τη σκόνη που περιείχε το εργοστασιακό φιαλίδιο του εμβολίου με διάλυμα μυοχαλαρωτικού φαρμάκου από εκείνα που χρησιμοποιούνται στη γενική αναισθησία, του οποίου επίσης η ημερομηνία λήξης είχε παρέλθει. Το κατά πόσον φάρμακο τέτοιου είδους, και μάλιστα ληγμένο, έχει οποιαδήποτε θέση σε εμβολιαστικό κέντρο, το κατά πόσον νοσηλευτικό προσωπικό μπορεί να το χρησιμοποιήσει «κατά λάθος» για την αραίωση σκόνης εμβολίου αντί για ενέσιμο ύδωρ και κατά πόσον αυτό μπορεί να θεωρείται απλή αμέλεια, ας το κρίνει ο αναγνώστης. Είναι όμως απαραίτητη μια βασική επισήμανση: ανάλογου είδους μυοχαλαρωτικό σκεύασμα είναι και ένα από τα φάρμακα του κοκτέιλ θανατηφόρας ένεσης που χρησιμοποιείται, σε ορισμένες Πολιτείες των ΗΠΑ, για την εκτέλεση καταδικασμένων εις θάνατον.
Στηρίξτε το Άρδην και τις Εναλλακτικές Εκδόσεις κάνοντας μια προσφορά ΕΔΩ.
