Εισήγηση στην παρουσίαση του βιβλίου του Νικόλα Δημητριάδη, «Θεωρίες συνωμοσίας και πολιτική»,
που έγινε στην αίθουσα «Ρήγας Βελεστινλής», στις 17 Δεκεμβρίου 2025.
του Μάριου Νοβακόπουλου, διεθνολόγου
Π όσο εκτεταμένο είναι το φαινόμενο των θεωριών συνωμοσίας στην κοινωνία μας. Και τι ποικιλία που έχουν! Στο εξώφυλλο θα δείτε μικρά σύμβολα που παραπέμπουν σε κάθε μία από αυτές. Αφού αγοράσετε το βιβλίο, διαβάστε και θα ανακαλύπτετε τι σημαίνει η καθεμία. Ορισμένες από αυτές είναι γεννήματα ψυχρής, πεζής προπαγάνδας. Κάποιες άλλες τις γέννησε η καλπάζουσα φαντασία και το μεράκι, στον βαθμό που, όσο ασυνάρτητες και αν είναι, σου δημιουργούν ένα παράδοξο είδος σεβασμού. Διαβάστε για τη Νέα Χρονολογία και θα με θυμηθείτε!
Θεωρίες συνωμοσίας κυκλοφορούσαν πάντοτε, όσο υπήρχαν φήμες και απουσία επικοινωνίας και διαφάνειας μεταξύ αρχόντων και αρχομένων. Η ιστορία του κόσμου είναι μία ιστορία συνωμοσιών, αν ορίσουμε τη συνωμοσία ως αδιαφανή σύμπραξη ατόμων για την επίτευξη στόχων σε ανταγωνιστικό πλαίσιο. Είναι παντού: στην πολιτική, την οικονομία, μέσα στα κόμματα, τις επιχειρήσεις. Όλες οι επαναστάσεις έγιναν από συνωμότες, όλες οι κυβερνήσεις αγωνίζονται «βρώμικα», όταν νιώσουν την ανάγκη. Μία επιδερμική εξέταση του Ψυχρού Πολέμου αποκαλύπτει περιστατικά αδιανόητα για τα σύγχρονα πολιτικά ήθη. Άρα δεν τίθεται θέμα εάν εξυφαίνονται συνωμοσίας, αλλά ποιες είναι αυτές, αν τις ανιχνεύουμε σωστά και εάν πράγματι υπονομεύεται το κοινό συμφέρον από αυτές.
Το σύγχρονο φαινόμενο
Στη νεότερη εποχή, οι θεωρίες συνωμοσίας έχουν γνωρίσει ιλιγγιώδη αύξηση. Σε μεγάλο βαθμό αυτό προκύπτει από την κατάρρευση των μεγάλων αφηγήσεων και ιδεολογιών στα τέλη του 20ού αιώνα, καθώς και τον κατακερματισμό του πάλαι ποτέ αστικού πνευματικού πολιτισμού της Δύσης, ο οποίος έδινε μία κοινά αποδεκτή εικόνα του κόσμου και της ιστορίας. Καθώς τα περισσότερα φαινόμενα μάλλον ξεκινούν από την Αμερική, η έκρηξη των θεωριών συνωμοσίας συνδέθηκε με το κίνημα της αμφισβήτησης και τις μεγάλες αναταραχές της δεκαετίας του ’60, όταν η εμπιστοσύνη της αμερικανικής κοινωνίας στους θεσμούς της διαλύθηκε. Ορόσημο μπορεί να θεωρηθεί η δολοφονία Kennedy και το σκάνδαλο Watergate.
Με τη διάδοση του διαδικτύου, αλλά και τις πολλαπλές κρίσεις, από την αρχή του 21ου αιώνα έως σήμερα, οι θεωρίες συνωμοσίας μοιάζουν να μεσουρανούν. Ο μέσος άνθρωπος δεν έχει ούτε τον χρόνο ούτε και τον πνευματικό εξοπλισμό ώστε να επεξεργαστεί την υπερπληροφόρηση, οι εξελίξεις μοιάζουν χαοτικές και ανεξήγητες. Τα μεγάλα ΜΜΕ, οι ακαδημαϊκοί και οι επίσημοι φορείς δεν μπορούν πλέον να ρυθμίζουν τον λόγο, ούτε έχουν πια το κύρος για να εμπνεύσουν εμπιστοσύνη. Σε δίκτυα που πολύ συχνά βρίσκονται μακριά από τη δημόσια θέα και τα μάτια των ειδημόνων, μπορούν να δημιουργηθούν πραγματικά εναλλακτικά σύμπαντα. Εκεί διαπλέκονται όλων των ειδών οι θεωρίες, από τις σκόπιμες διαδόσεις χάριν υπονόμευσης από εχθρικές δυνάμεις, ως τις οργανικά αναπτυσσόμενες εναλλακτικές αναγνώσεις της πολιτικής και της ιστορίας, που μπορεί να υπάρξουν ως κομμάτι της σύγχρονης λαογραφίας.
Η εκτεταμένη πίστη σε θεωρίες συνωμοσίας μπορεί να οδηγήσει εξίσου στη ριζοσπαστικοποίηση και την κατάθλιψη, άλογες εκρήξεις, μέχρι αδράνεια και μοιρολατρεία. Συχνά, διαφορετικές θεωρίες συνδέονται μεταξύ τους και αγκαλιάζουν όλο και μεγαλύτερες επικράτειες της πραγματικότητας. Εν τέλει, «όλα είναι ένα ψέμα» και ο πιστός των θεωριών ζει σε ένα παράλληλο σύμπαν – αν και, σε αυτό το στάδιο, τα περισσότερα συνωμοσιολογικά συμπλέγματα καταρρέουν κάτω από το ίδιο τους το βάρος. Τα προβλήματα των θεωριών αυτών είναι πολλά και οφθαλμοφανή. Είναι η ταύτιση της υπαιτιότητας ενός γεγονότος με τη συσχέτιση ή τη σύμπτωση με αυτό. Το γεγονός ότι δύο φαινόμενα σχετίζονται, συμπίπτουν χρονικά ή τοπικά κ.λπ. δεν σημαίνει ότι έχουν σχέσεις αιτίου και αιτιατού. Αντίστοιχα, υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να προκαλεί κάποιος κάτι, και μόνον να το εκμεταλλεύεται αφού συμβεί.
Αναξιόπιστοι θεματοφύλακες
Το ζήτημα ευθύνης των κρατούντων, των θεσμών που υποτίθεται ότι φυλάσσουν τη γνώση και τον δημόσιο λόγο από τα ψεύδη, είναι πιο ακανθώδες. Παρά τα όσα θέλει η συνήθης ρητορική, δεν υπάρχει ενιαίο μέτωπο παραλογισμού κατά της λογικής, συνωμοσιολόγων και καθεστωτικών, «ψεκασμένων» και «προβάτων». Ο άνθρωπος έχει την τάση να πιστεύει σε πληροφορίες και ιδέες οι οποίες επιβεβαιώνουν εκείνες που ήδη κατέχει και ενστερνίζεται, ενώ τηρεί αμυντική και δύσπιστη στάση σε ό,τι τις αμφισβητεί (confirmation bias). Η απόλυτη απώλεια εμπιστοσύνης και επαφής μεταξύ της κοινωνικής βάσης και των ελίτ καθιστά την παραγωγική αντιμετώπσιη του προβλήματος σχεδόν αδύνατη. Η σοβαρή και ψύχραιμη μελέτη μέσα από τις ίδιες του τις πηγές αποτελεί από τα μεγαλύτερο πλεονεκτήματα του βιβλίου. Δυστυχώς, σχεδόν όλες οι υπόλοιπες προσεγγίσεις από τα ΜΜΕ και την πολιτική τάξη είναι γεμάτες έπαρση και αλαζονεία – μία επικοινωνιακή τακτική περιθωριοποίησης και στιγματισμού, αντί διαφώτισης και διαλόγου.
Γιατί αλήθεια είναι πως η απώλεια εμπιστοσύνης της κοινωνίας είναι μάλλον δικαιολογημένη. Οι αποκαλύψεις των Assange και Snowden, όσο και εάν έχουν φύγει από το προσκήνιο, παραμένουν τρομακτικές: οι φιλελεύθερες δημοκρατίες παρακολουθούν και κατασκοπεύουν τους πολίτες τους συστηματικά και απροσχημάτιστα. Το φρικιαστικό σκάνδαλο κακοποίησης παιδιών από καθολικούς κληρικούς σε όλες τις δυτικές χώρες αποτελεί ίσως το μεγαλύτερο φαινόμενο κατάρρευσης της θεσμικής εμπιστοσύνης, καθώς το αδιανόητο ελάμβανε χώρα επί δεκαετίες κάτω από συνωμοσία σιωπής, και ο ένοχος –έστω δια της αδράνειας και της απραξίας– ήταν ο θεμελιωδέστερος θεσμός της δυτικής ιστορίας εδώ και 2.000 χρόνια. Τα social media, στα οποία έχουμε εκθέσει κάθε λεπτομέρεια της ζωής μας, σχεδιάζονται από επιτελεία προγραμματιστών, ψυχολόγων και νευροεπιστημόνων ούτως ώστε να παγιδεύουν την ανθρώπινη προσοχή και συνείδηση για όσο περισσότερο γίνεται, και να προκαλούν τις επιθυμητές πολιτικές και καταναλωτικές συμπεριφορές.
Οι «ψευδείς ειδήσεις» και η εποχή της «μετά-αλήθειας» δεν αποτελούν εφεύρεση του Τραμπ και των απανταχού λαϊκιστών, αλλά ένα νοσηρό προϋπάρχον πέπλο που καλύπτει εδώ και πολλά χρόνια τα δυτικά φιλελεύθερα πολιτεύματα, με τη διαφορά ότι τώρα το παιχνίδι παίζεται από δύο πλευρές. Η αυτοαποκαλούμενη ως παράταξη της λογικής και της θεσμικής σοβαρότητας δεν είναι καθόλου υπεράνω των θεωριών συνωμοσίας και των ψευδών ειδήσεων. Και οι πιο αξιοσέβαστοι και μορφωμένοι άνθρωποι –οι πλέον απομακρυσμένοι από το στερεότυπο του αμόρφωτου και ακατέργαστου συνωμοσιολόγου– είναι εξίσου ευάλωτοι στην ανορθολογική σκέψη και τις βολικές ειδήσεις που επιβεβαιώνουν τις υπάρχουσες προκαταλήψεις τους – διότι όλοι ανεξαιρέτως έχουμε προκαταλήψεις. Ο ορθός λόγος είναι εργαλείο και δυνατότητα, όχι ιδεολογία, και το σύνορό του περνά μέσα από κάθε ανθρώπινο νου ξεχωριστά, όχι μεταξύ παρατάξεων.
Το βιβλίο του Νικόλα άλλωστε εξερευνά όχι μόνον τον QAnon ή το Pizzagate, που έκαναν θραύση μεταξύ των οπαδών του Τραμπ, αλλά και την ψευδοϊστορία και αντιεπιστημονικότητα της woke αποδομητικής θεωρίας, η οποία απέρρεε από σοβαρούς ακαδημαϊκούς, που εργάζονται στα σοβαρότερα πανεπιστήμια και αρθρογραφούν στα πιο έγκριτα περιοδικά.
Δόκιμες ανησυχίες πίσω από αδόκιμα σχήματα
Πολλές θεωρίες συνωμοσίας αποτελούν κακότεχνες και ευφάνταστες προσεγγίσεις υπαρκτών θεμάτων και προβλημάτων. Όταν πήγαινα σχολείο, πάρα πολύ δημοφιλής ήταν η θεωρία συνωμοσίας περί της Νέας Τάξης Πραγμάτων (New World Order), η οποία έγινε συνώνυμο του σκιώδους ελέγχου του πλανήτη από μυστικές εταιρείες, με στόχο τη δημιουργία ενός τυραννικού παγκοσμίου υπερκράτους. Μεγαλώνοντας, εισήχθην στο Τμήμα Διεθνών Σπουδών του Παντείου, όπου συνειδητοποίησα πως η διαδικασία αυτή, δηλαδή η απομάκρυνση εξουσιών και αρμοδιοτήτων από τα κράτη και τους ψηφοφόρους προς υπερεθνικούς οργανισμούς υπό την καθοδήγηση think tanks και ΜΚΟ, ήταν και φανερή και δημόσια, την υπερθεμάτιζαν σε κοινή θέα πολιτικοί, δημοσιογράφοι και φιλόσοφοι. Η διαφορά έγκειται στην αρνητική ή τη θετική σημασιοδότηση.
Πριν λίγα χρόνια, γινόταν πολύς θόρυβος γύρω από τη νέα γενιά διαδικτύου 5G. Πέρα από τις δόκιμες ανησυχίες για την επίδραση της ακτινοβολίας στην υγεία ή τις αδόκιμες και παράλογες θεωρίες για τον έλεγχο του εγκεφάλου από ακτίνες (εξ ου και τα καλαίσθητα κράνη από αλουμινόχαρτο, που φοράνε οι τρεις ηγέτες στο εξώφυλλο), υπάρχουν πράγματι πολλά ζητήματα, γύρω από το μέλλον της ελευθερίας του λόγου και της ιδιωτικότητας μέσα στο ψηφιακό περιβάλλον και τις συνθήκες που προκαλεί η τεχνητή νοημοσύνη. Πριν λίγα χρόνια, ο Elon Musk δήλωσε ευθέως το σκεπτικό πίσω από το πρόγραμμα Neuralink, το τσιπάκι που εγκαθίσταται στο εγκέφαλο. Όραμά του είναι η τηλεπαθητική διασύνδεση όλων των εγκεφάλων της ανθρωπότητας σε μία ενιαία συνείδηση, ώστε να μπορέσει να συναγωνιστεί με τη μελλοντική τεχνητή νοημοσύνη. Τι είναι αυτό, παρά το τέλος της ατομικότητας και της ελευθερίας; Και τι χρείαν έχομεν συνωμοσιολόγων, αν τα πράγματα εκφράζονται με ειλικρίνεια από τους μετανθρωπιστές;
Αναποτελεσματική η καταστολή
Απέναντι στις θεωρίες συνωμοσίας, οι οποίες φαίνεται να ανθούν ιδιαίτερα στο αποκεντρωμένο και ρευστό περιβάλλον του διαδικτύου, γίνεται προσπάθεια να υψωθεί ένα τείχος επίσημης και τεκμηριωμένης ενημέρωσης, μια συμμαχία επιστημόνων, πολιτικών και ΜΜΕ. Συνηθέστερο μέσο είναι η λογοκρισία και η απομόνωση. Η κρίση εμπιστοσύνης, όπως ήδη την περιγράψαμε, καθιστά αυτά τα μέσα όχι μόνο δημοκρατικώς επιλήψιμα αλλά και αναποτελεσματικά. Ακόμη χειρότερα, έχουν το ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα. Όταν τα πολλαπλώς εκτεθειμένα και ηθικώς χρεωκοπημένα ΜΜΕ επιμένουν σε μία κατεύθυνση, ενώ παράλληλα δαιμονοποιούν και χλευάζουν τους αντικείμενους, ο θεατής αντανακλαστικά θα κινηθεί στην αντίθετη μεριά. Μέρα εσείς; Νύχτα εγώ. Μα είναι μέρα μεσημέρι! Νύχτα, νύχτα, διότι η αναξιοπιστία σας καθιστά ύποπτο ακόμα και το πιο προφανές από όσα εκστομίζετε.
Μόνο με ριζική διαφάνεια, εκ βάθρων μεταρρύθμιση του επιστημονικού και επικοινωνιακού σκηνικού και ανοικτό διάλογο θα υποχωρήσουν τα πλέον παράλογα, επικίνδυνα και αντιπαραγωγικά σκέλη των θεωριών συνωμοσίας. Αλλιώς θα ξαναπροβάλλουν σαν τα κεφάλια της Λερναίας Ύδρας – και δυστυχώς οι κρατούνες δεν είναι ο Ηρακλής.
Πολλά χρόνια πριν, ο αείμνηστος Σαράντος Καργάκος, γράφοντας από τη στήλη του Άρδην εναντίον της δήθεν αρχαιολατρικής ψευδοϊστορίας και ουφολογίας, προειδοποιούσε: «Ό,τι διώκεται και εις πυρ βάλλεται, μυθοποιείται. Κι επανέρχεται στη ζωή συχνά ως βρυκόλακας».
Η επιστροφή των μύθων
Ας κρατήσουμε την λέξη αυτή. Μυθοποιείται. Η μεταμοντέρνα εποχή, παραδόξως και με τη βοήθεια της υψηλής τεχνολογίας και του διαδικτύου, αντί να δρα απομυθοποιητικά όπως θα περίμενε κανείς, κάνει το αντίθετο. Γεννά μύθους, θεούς και τέρατα με ιλιγγιώδεις ρυθμούς. Η υποχώρηση των μεγάλων αφηγήσεων, η υπερπληροφόρηση που αχρηστεύει την κριτική λειτουργία, η φθορά των παραδοσιακών θρησκειών, οι άυλες και εικονικές ταυτότητες και πραγματικότητες των social media, είναι ακριβώς ο θάνατος του παραδοσιακού υλισμού και ορθολογισμού. Το μυστήριο, το υπερφυσικό, το ενορατικό, το συναισθηματικό επικρατούν κατά τρόπο πρωτοφανή για τον υποτίθεται σύγχρονο και μηχανοποιημένο κόσμο μας. Και αυτό μας επηρεάζει όλους, διακατέχει όλες τις παρατάξεις.
Είναι εύκολο να χλευάζουμε την πνευματική καθοδηγήτρια του Τραμπ, που επικαλείτο εκστασιασμένη τις ουράνιες δυνάμεις να έρθουν να σώσουν τον εκλεκτό της από τις δαιμονικές επιθέσεις. Πόσοι ξέρουν όμως για τις εκατοντάδες ή χιλιάδες φεμινίστριες μάγισσες, που συντόνιζαν μέσω διαδικτύου ξόρκια και κατάρες, για να χτυπήσουν τον Τραμπ ή τον αρχιδικαστή Bret Kavanaugh;
Η σύγχρονη μεγαλούπολη, με το τεράστιο μέγεθός, την ετερογένεια και τις μεγάλες ανισότητες που τη διέπουν, γίνεται τοπίο εξερεύνησης και μυθοποίησης, καθώς το περιθώριο δεν βρίσκεται πια στα εξωτερικά όρια της κοινωνίας, αλλά σε χάσματα εντός της. Οι αρχαίες προφητείες, που τόσο αρέσουν στους συνωμοσιολόγους, συναντούν μία ποπ κουλτούρα η οποία, όταν δεν κατασκευάζει πάνθεα υπερηρώων ή δυστοπικές ταινίες επιστημονικής φαντασίας, έχει απόλυτη εμμονή με το επερχόμενο «τέλος του κόσμου».
Ελπίζω να μην έκανα ένα ήδη σύνθετο πρόβλημα ακόμη πιο περίπλοκο. Αν θα έπρεπε να συμπυκνώσω αυτήν την εισήγηση σε λίγες λέξεις, θα έλεγα πως το πρόβλημα των θεωριών συνωμοσίας είναι πριν από όλα πρόβλημα μυθολογικό, πνευματικό και κοινωνιολογικό –με αυτήν τη σειρά– και πως η αντιμετώπισή του πρέπει να περάσει από αυτά τα κριτήρια, προτού σκεφθούμε για την ακρίβεια ή ανακρίβεια της κάθε θεωρίας.
