Οι τρεις εκ των ιδρυτών της AfD (από αριστερά: Κόνραντ Άνταμ, Μπερντ Λούκε και Αλεξάντερ Γκάουλαντ)
Η ιστορική άνοδος της AfD από τον ευρωσκεπτικισμό στην εδραίωση
του Αναστάση Μπαλτατζή
Η αλήθεια είναι ότι η μεγάλη νίκη της AfD στις εκλογές της Σαξονίας-Άνχαλτ έφερε στο προσκήνιο ένα θέμα το οποίο σιγοέβραζε εδώ και μία δεκαετία στην Γερμανία. Η ανάλυση αυτή επιβάλλει τον χωρισμό του φαινομένου σε δύο μέρη. Αρχικά, για να σχηματιστεί μία συνολική εικόνα για την παρούσα κατάσταση είναι αναγκαίο να δοθεί βάση στην δεκαετή πορεία εσωτερικών διαμαχών και πολιτικών μεταλλάξεων στο εσωτερικό του κόμματος: την είσοδο του στην γερμανική πολιτική σκηνή στα μέσα της δεκαετίας του 2010, την μετεξέλιξη του μέχρι το τέλος της δεκαετίας, την επιβίωση του από την πτώση των ποσοστών στην αρχή της δεκαετίας του 2020, την εδραίωση ως Volkspartei στην ανατολική Γερμανία, την κατάληψη της δεύτερης θέσης στις ομοσπονδιακές εκλογές του 2025 και την παγίωση του ως πρώτη δύναμη σε εθνικό επίπεδο.
Ας πιάσουμε όμως το νήμα από την αρχή.
Η «Εναλλακτική για την Γερμανία» (AfD) ιδρύθηκε την 6η Φεβρουαρίου του 2013 ως αποτέλεσμα συνένωσης μικρότερων πολιτικών οργανώσεων του φιλελεύθερου, λαϊκιστικού και του συντηρητικού χώρου. Ήταν η προσπάθεια έκφρασης μιας διανοούμενης και πολιτικής ελίτ, η οποία εκπροσωπήθηκε αρχικά από προσωπικότητες όπως ο Μπερντ Λούκε, ο Κόνραντ Άνταμ και ο Αλεξάντερ Γκάουλαντ, με την Φράουκε Πέτρι να συμπληρώνει την πρώτη επίσημη ηγετική ομάδα του κόμματος. Ο πρώτος ήταν καθηγητής Mακροοικονομίας στο πανεπιστήμιο του Αμβούργου, ο δεύτερος συντάκτης στην Φρανκφούρτερ Αλγκεμάινε Τσάιτουνγκ και ο τρίτος χρόνια μέλος των Χριστιανοδημοκρατών με πολλές διασυνδέσεις, πρόσωπο που έπαιξε τον μεγαλύτερο παρασκηνιακό ρόλο στην διαμόρφωση του χαρακτήρα του κόμματος την πρώτη δεκαετία της ύπαρξης του. Στην αρχή η κύρια γραμμή του κόμματος ήταν η εναντίωση στους χειρισμούς της τότε Γερμανίδας καγκελαρίου Άνγκελα Μέρκελ και η πρόταξη της εξόδου της Γερμανίας από το ευρώ. Η προέλευση του ονόματος του κόμματος είχε μάλιστα να κάνει με την αντίθεση των ιδρυτών της στον χαρακτηρισμό της Μέρκελ ως «άνευ εναλλακτικής» της απόφασης της να υπερψηφίσει το πρώτο μνημόνιο στην σύνοδο κορυφής της Ευρωζώνης, λίγες ώρες αφότου η ίδια το είχε απορρίψει στο γερμανικό κοινοβούλιο [1,2].
Η AfD σημείωσε μία δυνατή είσοδο στο πολιτικό προσκήνιο, συγκεντρώνοντας 4,7% στις ομοσπονδιακές εκλογές του 2013 -χάνοντας ωστόσο οριακά την είσοδο στο κοινοβούλιο για την οποία απαιτούνταν 5%- και 7,1% στις ευρωεκλογές του 2014, καταφέρνοντας να εκλέξει 7 ευρωβουλευτές.
Η αρχική αυτή προσήλωση στην κριτική στο ευρώ παραμερίστηκε από την κεντρική ατζέντα του κόμματος, καθώς η δημόσια συζήτηση μετατοπίστηκε προς την προσφυγική κρίση του 2015. Η εξέλιξη αυτή οδήγησε στην πρώτη στροφή της AfD περισσότερο προς τα δεξιά. Πατώντας και στα θετικά αποτελέσματα στις περιφερειακές εκλογές του 2014 σε Θουριγγία, Σαξονία και Βρανδεμβούργο, όπου η AfD συγκέντρωσε ποσοστά κοντά και άνω του 10%, οι τοπικές ομάδες αυτών των κρατιδίων κατάφεραν σε συνεργασία με τους «εθνοσυντηρητικούς» του Γκάουλαντ να περάσουν την γραμμή τους για πιο δεξιές λαϊκίστικές θέσεις.
Η αρχή έγινε με την «Διακήρυξη της Ερφούρτης», κείμενο που προήλθε από την AfD Θουριγγίας προεξάρχοντος του Μπιορν Χέκε[1], εκ των πρωτεργατών της κίνησης αυτής και συνιδρυτή της ακροδεξιάς τάσης του κόμματος με το όνομα «Φτερούγα» (Der Flügel). Η διακήρυξη –την οποία συνυπέγραψε ο Γκάουλαντ– εναντιωνόταν στην ένταξη της AfD στο πολιτικό σύστημα και καλούσε σε εγκατάλειψη της μονοθεματικής οικονομικής πολιτικής και δημιουργία ενός «κινήματος αντίστασης». Η τάση αυτή κατάφερε εν τέλει σε συνεργασία με τον μηχανορράφο Γκάουλαντ να επικρατήσει στην εσωτερική διαμάχη για τα ηνία του κόμματος μέχρι το τέλος του 2015, εκλέγοντας την Φράουκε Πέτρι και τον Γιόργκ Μόιθεν ως νέους αρχηγούς και οδηγώντας τον Λούκε και τους ακολούθους του (της «οικονομικής» δηλαδή πτέρυγας, περίπου το ένα πέμπτο των μελών) στην έξοδο και στην ίδρυση ενός νέου αποτυχημένου κόμματος. [1-3,7]
Τα επόμενα χρόνια η AfD συνέχισε την ανοδική της πορεία, καταφέρνοντας να αναδειχθεί τρίτη δύναμη στις ομοσπονδιακές εκλογές του Σεπτεμβρίου του 2017 με 12,6%, γινόμενη αξιωματική αντιπολίτευση στον συνασπισμό των Χριστιανοδημοκρατών με τους Σοσιαλδημοκράτες.
Αυτής της εκλογικής επιτυχίας προηγήθηκε όμως ακόμα μία εσωτερική κόντρα, η οποία οδήγησε στην σταδιακή αντικατάσταση της Πέτρι από την Αλίς Βάιντελ[2]. Πιο συγκεκριμένα στο συνέδριο του κόμματος τον Απρίλιο του 2017 στην Κολωνία, η Πέτρι (που ήταν ακόμα συμπρόεδρος του κόμματος) προσπάθησε να περάσει ανεπιτυχώς ψήφισμα για τη στροφή του κόμματος σε έναν πιο «ρεαλιστικό πολιτικό δρόμο», αποσκοπώντας να βάλει τις βάσεις για μελλοντικές κυβερνητικές συνεργασίες. Η προσπάθεια της αυτή τορπιλίστηκε μέσω της συνεργασίας του Γκάουλαντ με την ακροδεξιά πτέρυγα του Χέκε και στο τέλος του συνεδρίου ο πρώτος μαζί με την Αλίς Βάιντελ ψηφίστηκαν ως επικεφαλής του ψηφοδελτίου για τις εκλογές του Σεπτεμβρίου. Η ειρωνεία; Η Βάιντελ συγκαταλεγόταν στους εσωκομματικούς εχθρούς του Χέκε και συμμάχους της Πέτρι τουλάχιστον μέχρι τον Ιανουάριο του 2017. Η Πέτρι παρέμενε συμπρόεδρος, είχε χάσει όμως τη βάση. Εν τέλει η ίδια ανακοίνωσε την παραίτηση της από το κόμμα αμέσως μετά την εκλογή της τον Σεπτέμβριο [1,4-6].
Φράουκε Πέτρι και Άλις Βάιντελ
Η πορεία ανόδου της AfD συνεχίστηκε στις τοπικές εκλογές στα κρατίδια της πρώην Ανατολικής Γερμανίας το 2019, όπου το κόμμα συγκέντρωσε 27% σε Θουριγγία και 20% στο Βρανδεμβούργο. Στον ίδιο ρυθμό και το μοτίβο των εσωτερικών συγκρούσεων συνεχίστηκε με την προσπάθεια μέρους της ηγεσίας να ανακόψει την άνοδο των πιο ακραίων «ανατολικών» στοιχείων και εν τέλει να αποτυγχάνει.
Αυτή την φορά αυτό έλαβε μορφή με την προσπάθεια του Μόιθεν το 2019/2020 να χαλιναγωγήσει την ηγεσία της «Φτερούγας» (στην οποία εκτός από τον Χέκε συμμετείχε και ο τότε αρχηγός της AfD Βρανδεμβούργου Αντρέας Κάλμπιτς) οδηγώντας την τάση αυτή σε αυτοδιάλυση. Σημαντικό για την εσωτερική νομιμοποίηση της κίνησης αυτής ήταν ο χαρακτηρισμός της «Φτερούγας» ως «αποδεδειγμένα ακροδεξιάς» από την Υπηρεσία του Συντάγματος. Με την κίνηση αυτή ο Μόιθεν ήθελε να αποφύγει την παρακολούθηση ολόκληρου του κόμματος. Τελικά κατάφερε να πετύχει μία πύρρειο νίκη παρά την διαφωνία του Γκάουλαντ, ο οποίος στο μεταξύ είχε ημιαποσυρθεί και έφερε τον τίτλο του «επίτιμου προέδρου». Έτσι ο Μόιθεν οδήγησε τη «Φτερούγα» σε αυτοδιάλυση τον Απρίλιο του 2020 και κατάφερε να περάσει την πρόταση διαγραφής του Κάλμπιτς δύο εβδομάδες αργότερα, βρίσκοντας ως αφορμή την απόκρυψη της συμμετοχής του σε ακροδεξιές οργανώσεις στο παρελθόν. Η θέση του Μόιθεν όμως κάθε άλλο παρά σίγουρη ήταν [1,8,9].
Παράλληλα δεν άργησε να αποδειχθεί ότι η αυτοδιάλυση της «Φτερούγας» ήταν προσχηματική. Το 2017 ο ίδιος είχε συμμαχήσει με αυτή την πλευρά του κόμματος για να καθαιρέσει την Πέτρι, αυτή τη φορά ήταν η σειρά του να οδηγηθεί στην απομόνωση, στην παραίτηση από την ηγεσία και στην απομάκρυνσή του από το κόμμα τον Ιανουάριο του 2022. Στην συνέντευξη του μάλιστα ο ίδιος έριξε πυρά στους πρώην συντρόφους του: «Οι Χρουπάλα (ο οποίος εκτελούσε μαζί με τον Μόιθεν χρέη συμπροέδρου από το 2019), Βάιντελ, Γκάουλαντ, Χέκε, και φυσικά ο Μπράντνερ – θα χαρούν πολύ που ο Μόιθεν έφυγε επιτέλους». Η εξέλιξη αυτή επέτρεψε τελικά στην δεξιά πτέρυγα του κόμματος να κερδίσει την πλειοψηφία των συνέδρων και στην κεντρική επιτροπή («ομοσπονδιακό προεδρείο») του κόμματος στο επόμενο συνέδριο που έγινε στην Ρίζα τον Ιούνιο του 2022. Η Αλίς Βάιντελ και ο Τίνο Χρουπάλα εκλέχθηκαν στην ηγεσία του κόμματος και παραμένουν μέχρι και σήμερα [1,10,11].
Στο μεταξύ η AfD γνώρισε την μόνη, μέχρι σήμερα, κάμψη της δύναμης της στις ομοσπονδιακές εκλογές του 2021, συγκεντρώνοντας 10,3 % (πτώση 2,3 μονάδων) και υποχωρώντας στην πέμπτη θέση. Η υποχώρηση οφειλόταν κυρίως στην γύμνια του προγράμματος της που δεν μπόρεσε να κρυφτεί αυτή την φορά πίσω από κάποια κρίση, αλλά και στις θεωρίες συνωμοσίας γύρω από την πανδημία που την απομάκρυναν από τα πιο συντηρητικά, μη ακραία ακροατήρια.
Η επάνοδος δεν άργησε όμως να έρθει. Η αρχική θέση της επιφανειακά «ίσων αποστάσεων» στην εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, αντικαταστάθηκε γρήγορα από την άρνηση παροχής βοήθειας στην Ουκρανία και το λανσάρισμα του κόμματος ως ένα «κόμμα ειρήνης». Ακόμα και σε αυτή την περίπτωση ήταν η ανατολική πτέρυγα του κόμματος κέρδισε την εσωτερική διαμάχη και έδωσε την γραμμή για την χάραξη της πολιτικής γραμμής. Οι φιλορωσικές θέσεις έβρισκαν άλλωστε ευήκοα ώτα στο ανατολικογερμανικό κοινό.
Σημαντική για την άνοδο του κόμματος ήταν η ενεργειακή κρίση που ακολούθησε με την αύξηση των τιμών ενέργειας και την αναμενόμενη φθορά της τότε ετερόκλητης τρικομματικής κυβέρνησης SPD, Πρασίνων και FDP. Η εναντίωση της AfD στις πολιτικές της ενεργειακής μετάβασης που ήταν στην κεντρική ατζέντα της κυβέρνησης έδωσαν μεγαλύτερο πάτημα για την άσκηση λαϊκίστικής αντιπολίτευσης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η πολύμηνη συζήτηση για τον νόμο ενεργειακής αναβάθμισης των κτηρίων (Heizungsgesetz), του οποίου η αρχική μορφή θα σήμαινε μεγάλες επενδύσεις από τα νοικοκυριά. Πάνω σε αυτό πάτησε η AfD εκμεταλλευόμενη και τις διαφωνίες μέσα στον συνασπισμό, προπαγανδίζοντας τον βαθμό επενδύσεων που θα έπρεπε να κάνουν οι ιδιοκτήτες και έφτασε τότε δημοσκοπικά για πρώτη φορά το 20% [1,12,13,14].
Σημαντικός σταθμός στην πορεία της AfD ήταν η συμμετοχή πολιτικών της στην συνάντηση ακροδεξιών οργανώσεων της Γερμανίας και της Αυστρίας σε βίλα στο Πότσνταμ τον Νοέμβριο του 2023. Μεταξύ των συμμετεχόντων ο πλέον γνωστός επικεφαλής της AfD στην Σαξονία-Άνχαλτ, Ούλριχ Ζίγκμουντ ο οποίος έψαχνε δωρεές παράλληλα με αυτές του κόμματος του, αλλά και μεμονωμένα μέλη της CDU. Κύριο θέμα της συνάντησης ήταν το σχέδιο «επαναμετανάστευσης» (Remigration) αιτούντων ασύλου, αλλοδαπών με δικαίωμα διαμονής και μη αφομοιωμένων Γερμανών πολιτών [15].
Παρά την προσωρινή κάμψη ποσοστών στις δημοσκοπήσεις που έφερε η αποκάλυψη για την συνάντηση στο Πότσνταμ και τις σχέσεις υψηλόβαθμων πολιτικών της με την Κίνα και την Ρωσία, η AfD κατάφερε να βγει δεύτερη δύναμη στις Ευρωεκλογές του 2024 με 15,9% και στις ομοσπονδιακές εκλογές του 2025 με 20,8%.
Και μετά ήρθε η διακυβέρνηση Μερτς… Ο ίδιος όταν εξελέγη επικεφαλής της CDU δήλωσε επανειλημμένα ότι σκοπός του είναι η μείωση στο μισό των ποσοστών της AfD στρέφοντας το κόμμα του προς τα δεξιά. Από τότε τα δημοσκοπικά ποσοστά της AfD έχουν διπλασιαστεί. Από τον Ιούνιο το κόμμα της άκρας δεξιάς φιγουράρει πρώτο σε εθνικό επίπεδο με ποσοστά που φτάνουν το 28-30%, με το CDU να ακολουθεί με μόλις 20%. Σε επίπεδο εκλογών κατάφερε να πετύχει την πρώτη συντριπτική του νίκη στις περιφερειακές εκλογές της Σαξονίας-Άνχαλτ αγγίζοντας το 44%, η οποία συμπληρώθηκε από ακόμα μία στις εκλογές στο κρατίδιο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία με ποσοστό 38%, αλλά και η κατάληψη της τρίτης θέσης στο Βερολίνο με 16%, διπλασιάζοντας τα ποσοστά του σε όλες αυτές τις αναμετρήσεις [16].
Εδώ ολοκληρώνεται το πρώτο μέρος αυτής της σειράς άρθρων για την άνοδο της AfD στη πολιτική σκηνή της Γερμανίας. Στόχος ήταν πρωταρχικά η καταγραφή της ιστορικής διαδρομής από την ίδρυση μέχρι τις τελευταίες εκλογικές επιτυχίες. Στη συνέχεια θα ακολουθήσει ανάλυση της εκλογικής αυτής επιτυχίας, του DNA των ψηφοφόρων της, μία ακτινογραφία της παρούσας γενικής κατάστασης της γερμανικής πολιτικής σκηνής και τέλος το πως τα κόμμα του γερμανικού πολιτικού κατεστημένου αντιμετωπίζουν την νέα πραγματικότητα.
Για να στηρίξετε το Άρδην μπορείτε να κάνετε μια προσφορά ΕΔΩ.
[2]: https://www.dw.com/de/10-jahre-afd-die-rechtsau%C3%9Fen-dagegen-partei/a-64599575
[4]: https://www.zeit.de/politik/deutschland/2017-09/alice-weidel-frauke-petry-afd-zdf/komplettansicht
[6]: https://www.zeit.de/politik/deutschland/2017-09/alice-weidel-frauke-petry-afd-zdf/komplettansicht
[9]: https://www.tagesschau.de/inland/afd-jahresrueckblick-101.html
[11]: https://www.rosalux.de/news/id/45860/richtungsentscheidung
[12]: https://afdbundestag.de/positionspapier-ukraine-krieg/
[13]: https://www.zeit.de/news/2022-03/31/streit-in-afd-spitze-ueber-russland-kurs
[16]: https://dawum.de/
[1] Για τον Μπιορν Χέκε μπορεί να γραφτεί ξεχωριστό άρθρο, θα περιοριστώ όμως στα πιο βασικά. Ο ίδιος είναι καθηγητής Ιστορίας και μέχρι σήμερα ο ηγέτης της AfD στην Θουριγγία. Είναι χαρακτηρισμένος ως ακροδεξιός από την Υπηρεσία Προστασίας του Πολιτεύματος, ενώ υπάρχουν δηλώσεις του για τον αποχαρακτηρισμό του ναζιστικού παρελθόντος της Γερμανίας και άλλες για την αφαίρεση της γερμανικής υπηκοότητας στους μη έχοντες δύο Γερμανούς γονείς. Εναντίον του ίδιου κινήθηκε εσωτερική διαδικασία διαγραφής από το κόμμα η οποία μετά από τρία χρόνια τερματίστηκε ανεπιτυχώς.
[2] Η Αλίς Βάιντελ, η οποία βρίσκεται σήμερα στην ηγεσία του κόμματος διατηρεί κατοικία στην Ελβετία, ούσα παντρεμένη με την Ζάρα Μπόσαρντ, που έχει ρίζες από την Σρι Λάνκα με την οποία έχουν υιοθετήσει δύο παιδία. Όλα τα παραπάνω αντιτίθενται στο πρόγραμμα του κόμματος που η ίδια ηγείται.
