Φρανσουάζ Τομ, Κατανοώντας τον πουτινισμό, Εκδόσεις Μάγμα, 2026. Μετάφραση: Νίκος Γιαννίκας, Νίκος Ν. Μάλλιαρης.
Η κυρίαρχη αφήγηση για τη μετασοβιετική Ρωσία παρουσιάζει τον Βλαντίμιρ Πούτιν ως τον άνθρωπο που έβαλε τέλος στο χάος του Μπορίς Γιέλτσιν: περιόρισε τους ολιγάρχες, ανασυγκρότησε το κράτος και αποκατέστησε τη διεθνή ισχύ της χώρας. Στο «Κατανοώντας τον πουτινισμό», η Γαλλίδα ιστορικός Φρανσουάζ Τομ αντιστρέφει αυτή την οπτική. Η βασική της θέση είναι ότι τα θεμέλια του συστήματος είχαν ήδη τεθεί το 1992–1993. Αντί για ρήξη, η άνοδος του Πούτιν σηματοδότησε τη συγκέντρωση, τη σταθεροποίηση και τελικά τη ριζοσπαστικοποίηση πρακτικών που είχαν αναπτυχθεί κατά την προηγούμενη δεκαετία.
Οι απαρχές τους εντοπίζονται ήδη στην περεστρόικα. Η σοβιετική νομενκλατούρα επιδίωκε να μετατρέψει την πολιτική της εξουσία σε ιδιωτικό πλούτο, ενώ στελέχη του ΚΚΣΕ, της Κομσομόλ και της KGB, επιχειρηματίες της παραοικονομίας και οργανωμένα εγκληματικά δίκτυα διαγκωνίζονταν για τον έλεγχο των περιουσιακών στοιχείων του διαλυόμενου κράτους. Κατά την Τομ, η οργανωμένη εγκληματικότητα συγκροτήθηκε στον μετασοβιετικό χώρο προτού συγκροτηθεί ένα κράτος δικαίου. Εξάλλου, η ίδια επισημαίνει τη βαθιά επίδραση της κουλτούρας των φυλακών στη ρωσική κοινωνία: γράφοντας το 2018, η Τομ αναφέρει ότι, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται, ένας στους τέσσερις Ρώσους άνδρες είχε περάσει από τη φυλακή, αναλογία που σε ορισμένες πόλεις της Σιβηρίας έφθανε τον έναν στους δύο. Αυτή η κοινωνική πραγματικότητα συνέβαλε στη διάδοση μιας νοοτροπίας όπου κυριαρχούν οι προσωπικές εξαρτήσεις, η βία, η καχυποψία και η υπαγωγή του ατόμου σε κλειστές ομάδες προστασίας.

Η ιδιωτικοποίηση δεν συνοδεύτηκε από ασφάλεια δικαίου και ανταγωνιστικές αγορές, αλλά από τη δημιουργία μονοπωλιακών ομίλων, άρρηκτα δεμένων με την πολιτική εξουσία.
Ο ίδιος ο Γιέλτσιν, πρώην στέλεχος του κομματικού μηχανισμού, δεν είχε εγκαταλείψει τη σοβιετική αντίληψη για την εξουσία. Ήθελε να κυβερνά μέσω «στελεχών», όχι μέσω απρόσωπων θεσμών. Η σύγκρουσή του με το κοινοβούλιο κορυφώθηκε τον Οκτώβριο του 1993 με τον βομβαρδισμό του κτιρίου του. Το νέο Σύνταγμα κατοχύρωσε μια υπερενισχυμένη προεδρία, με ανεπαρκείς μηχανισμούς ελέγχου. Η Τομ υπογραμμίζει ότι ο Πούτιν θα αξιοποιούσε αυτές ακριβώς τις θεσμικές δυνατότητες για την οικοδόμηση του δικού του καθεστώτος. Ακόμη και στην εξωτερική πολιτική, η στροφή προς τις σφαίρες επιρροής και η παρέμβαση στις μετασοβιετικές περιοχές είχαν αρχίσει επί Γιέλτσιν.
Η οικονομική και πολιτική διαπλοκή απέκτησε θεσμική μορφή το 1995, όταν κερδοφόρα κρατικά περιουσιακά στοιχεία παραχωρήθηκαν ουσιαστικά σε τραπεζίτες έναντι δανείων. Το 1996, οι ολιγάρχες έσωσαν την επανεκλογή του εξαιρετικά αντιδημοφιλούς Γιέλτσιν, επιστρατεύοντας τα τηλεοπτικά δίκτυα και τους ειδικούς της «πολιτικής τεχνολογίας» —της χειραγώγησης της κοινής γνώμης. Έτσι διαμορφώθηκε ένα υπόδειγμα: οι εκλογές δεν αντιμετωπίζονταν ως ανοικτός ανταγωνισμός, αλλά ως επιχειρήσεις κατασκευής του επιθυμητού αποτελέσματος. Οι υβριδικές επιχειρήσεις ιδεολογικής χειραγώγησης που αργότερα θα χρησιμοποιούσε η Μόσχα στην Ευρώπη, επιδιώκοντας τη διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής και την υπονόμευση των δημοκρατικών θεσμών, είχαν επομένως δοκιμαστεί πρώτα στο εσωτερικό της Ρωσίας.
Η χρηματοπιστωτική κατάρρευση του 1998 κλόνισε αυτή τη συμμαχία. Ο πρωθυπουργός Γεβγκένι Πριμακόφ, που απέκτησε δημοφιλία και άρχισε να στρέφεται κατά των ολιγαρχών, εκλαμβανόταν από αυτούς ως απειλή. Χρειάζονταν έναν ισχυρό διάδοχο, αλλά εξαρτημένο από τους ίδιους, που θα προστάτευε τις περιουσίες τους. Ο Βλαντίμιρ Πούτιν, σχεδόν άγνωστος όταν ανέλαβε την πρωθυπουργία τον Αύγουστο του 1999, φαινόταν να πληροί τις προϋποθέσεις. Στις αρχές Σεπτεμβρίου, μόλις το 1% των Ρώσων δήλωνε διατεθειμένο να τον ψηφίσει.
Η επιλογή του, ωστόσο, δεν ήταν τυχαία. Ως συνεργάτης του δημάρχου της Αγίας Πετρούπολης είχε αποδείξει, σύμφωνα με τη συγγραφέα, όχι τόσο την ικανότητά του να αναπτύσσει την οικονομία όσο να ελέγχει τις χρηματοροές της προς όφελος ενός στενού δικτύου. Εκεί είχε καλλιεργήσει δεσμούς με επιχειρηματικά συμφέροντα, πρώην στελέχη των υπηρεσιών ασφαλείας και πρόσωπα του υποκόσμου. Αυτό που ζητούσαν οι κύκλοι του Κρεμλίνου ήταν η αναπαραγωγή του ίδιου μηχανισμού σε ολόκληρη τη Ρωσία.
Το επόμενο βήμα είναι από τα πιο σκοτεινά του βιβλίου. Η Τομ ονομάζει την ανάδειξή του «επιχείρηση διάδοχος»: τον Αύγουστο του 1999, ένοπλοι του Τσετσένου διοικητή Σαμίλ Μπασάγεφ εισέβαλαν στο γειτονικό Νταγκεστάν. Η ιστορικός συνδέει το επεισόδιο με παρασκηνιακούς χειρισμούς του Μπόρις Μπερεζόφσκι και του περιβάλλοντος Γιέλτσιν. Η επιχείρηση, όμως, δεν προκάλεσε την επιδιωκόμενη πατριωτική κινητοποίηση. Ακολούθησαν, μεταξύ 4 και 16 Σεπτεμβρίου, τέσσερις φονικές εκρήξεις σε πολυκατοικίες ρωσικών πόλεων, με περισσότερους από τριακόσιους νεκρούς.
Η συγγραφέας εντάσσει την αλληλουχία αυτή στην ανάδυση ενός νέου κέντρου ισχύος γύρω από τον Πούτιν, με στελέχη της FSB, της στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών και του επιτελείου. Τονίζει ότι ο ίδιος απέδωσε αμέσως τις εκρήξεις στους Τσετσένους χωρίς να παρουσιάσει τότε αποδείξεις. Οι υπόνοιες περί οργάνωσής τους από τις ρωσικές μυστικές υπηρεσίες παραμένουν αντικείμενο αντιπαράθεσης. Πάντως, στην αφήγησή της, η πολιτική λειτουργία των επιθέσεων υπήρξε καθοριστική: ο φόβος μετατράπηκε σε αίτημα εκδίκησης και ασφάλειας, επιτρέποντας τη νέα εισβολή στην Τσετσενία. Η τηλεόραση πρόβαλλε τον Πούτιν ως αποφασιστικό πολεμικό ηγέτη, ενώ λοιδορούσε τους αντιπάλους του. Τον Μάρτιο του 2000 εκλέχθηκε πρόεδρος από τον πρώτο γύρο.
Εδώ βρίσκεται, κατά την Τομ, ένας θεμελιώδης μηχανισμός της πουτινικής εξουσίας: η αυτοκρατορική νοσταλγία κινητοποιεί το εθνικό αίσθημα των Ρώσων, όχι όμως στην κατεύθυνση ριζικών, ακόμη και επαναστατικού χαρακτήρα μεταρρυθμίσεων και μιας ανανέωσης που θα έστηνε πραγματικά τη χώρα στα πόδια της. Αντιθέτως, τροφοδοτεί τη μνησικακία μιας κοινωνίας που αισθάνεται ταπεινωμένη. Οι πολίτες καλούνται να αναζητήσουν όχι τις εσωτερικές αιτίες της αποτυχίας, αλλά εξωτερικούς ενόχους. Η δημόσια ζωή οργανώνεται γύρω από διαδοχικούς εχθρούς —Τσετσένους, Γεωργιανούς, Ουκρανούς, Ευρωπαίους, Αμερικανούς— ενώ η επίσημη προπαγάνδα υπόσχεται την αποκατάσταση της πληγωμένης υπερηφάνειας μέσω της ισχύος.
Αυτή η πολιτική δεν συγκροτεί ένα δημιουργικό εθνικό σχέδιο. Η Τομ παρατηρεί ότι στον αυτοκρατορικό ορίζοντα του Κρεμλίνου το ίδιο το έθνος υποχωρεί: πρωταγωνιστούν οι μεγάλες δυνάμεις, οι ηγετικές τους ομάδες και τα εδάφη που ελέγχουν. Η κυριαρχία ορίζεται ως δυνατότητα υπαγωγής άλλων χωρών σε μια σφαίρα επιρροής. Γι’ αυτό και η «ανόρθωση της Ρωσίας» ταυτίζεται με τη διεύρυνση της αυτοκρατορικής ισχύος, όχι με τη συγκρότηση ενός σύγχρονου εθνικού κράτους.
Στο εσωτερικό, ο Πούτιν εξήγγειλε από τα πρώτα χρόνια της προεδρίας του τη δημιουργία μιας «καθέτου της εξουσίας»: ενός συγκεντρωτικού μηχανισμού, όπου όλες οι βαθμίδες της κρατικής διοίκησης, από την κεντρική κυβέρνηση μέχρι τους περιφερειάρχες, θα υπάγονταν στην προεδρία. Κατά τη συγγραφέα, όμως, αυτή η υποτιθέμενη συγκροτημένη κρατική ιεραρχία αποτελεί περισσότερο ένα προπέτασμα, πίσω από το οποίο λειτουργεί ένας μηχανισμός διανομής των προσόδων, κυρίως από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο.
Τέσσερις κύριες ομάδες —ολιγάρχες συνδεδεμένοι με το Κρεμλίνο, κρατική γραφειοκρατία, περιφερειακοί παράγοντες και σιλοβίκι, στελέχη των μηχανισμών καταναγκασμού— ανταγωνίζονται για πόρους. Ο πρόεδρος λειτουργεί ως διαιτητής, με ισχυρό όπλο τον έλεγχο τραπεζών και ενεργειακών δραστηριοτήτων. Η διαφορά από τον Γιέλτσιν δεν είναι η εξαφάνιση των ολιγαρχών, αλλά η υποταγή τους: μπορούν να πλουτίζουν, εφόσον δεν διεκδικούν αυτόνομη πολιτική επιρροή. Η υπόθεση Χοντορκόφσκι υπήρξε το χαρακτηριστικό μήνυμα προς όλους.
Η διαφθορά δεν είναι λοιπόν μια δυσλειτουργία που το καθεστώς απέτυχε να θεραπεύσει. Αποτελεί, στην ανάλυση της Τομ, συστατικό της συνοχής του. Η δυνατότητα πλουτισμού εξασφαλίζει τη νομιμοφροσύνη, ενώ οι φάκελοι με ενοχοποιητικές πληροφορίες εγγυώνται την πειθαρχία. Το κράτος αναλαμβάνει τους κινδύνους και οι άνθρωποι του Κρεμλίνου ιδιοποιούνται τα κέρδη. Πίσω από την επίσημη κρατική δομή επιβιώνει ένα αδιαφανές σύστημα προσωπικών εξαρτήσεων, το οποίο εμποδίζει τη μετατροπή του δημόσιου πλούτου σε συλλογική ευημερία.
Κατά τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 2000, η άνοδος των τιμών των υδρογονανθράκων, μαζί με τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις της πρώτης περιόδου, επέτρεψε πραγματική βελτίωση του βιοτικού επιπέδου. Δεν εξάλειψε όμως τις δομικές αδυναμίες. Η κρίση του 2008 αποκάλυψε την εξάρτηση από τις πρώτες ύλες και το κόστος της οικονομίας των προνομίων. Το σύνθημα του «εκσυγχρονισμού», που συνδέθηκε με τον Ντμίτρι Μεντβέντεφ, αποδείχθηκε, κατά την Τομ, μια επιφανειακή συναίνεση: άλλοι εννοούσαν εισαγωγή δυτικής τεχνολογίας για ενίσχυση του κράτους και των εξοπλισμών, άλλοι ουσιαστική πολιτική μεταρρύθμιση. Οι δεύτεροι δεν επικράτησαν.
Οι διαδηλώσεις του χειμώνα 2011–2012 και η αμφισβήτηση της επιστροφής του Πούτιν στην προεδρία επιτάχυναν τη σκλήρυνση. Καθώς δεν ήταν πλέον πειστική η υπόσχεση ότι η Ρωσία θα έφθανε οικονομικά τις ανεπτυγμένες χώρες, η προπαγάνδα μετατοπίστηκε στη συστηματική απαξίωση της Δύσης και στην επίκληση της εσωτερικής προδοσίας. Ταυτόχρονα ο Πούτιν επιχείρησε να καταστήσει την οικονομική ελίτ ακόμη πιο εξαρτημένη, απαιτώντας πατριωτική πειθαρχία από ανθρώπους που εξακολουθούσαν να διατηρούν τις περιουσίες τους στο εξωτερικό.
Η κλιμάκωση της επεκτατικής πολιτικής, με κορύφωση την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014 και τον πόλεμο στην ανατολική Ουκρανία, εντάσσεται σε αυτή τη δυναμική. Δεν αποτελεί απλώς μια εξωτερική περιπέτεια που προστέθηκε σε ένα κατά τα άλλα λειτουργικό σύστημα. Εκφράζει, όπως υποστηρίζει η Τομ, την αδυναμία του συστήματος να ανανεωθεί από μέσα και την αναζήτηση νέας νομιμοποίησης μέσω της απόπειρας αυτοκρατορικής παλινόρθωσης και της αναμέτρησης με τους υποτιθέμενους εχθρούς του. Παράλληλα, η συγγραφέας υπογραμμίζει ότι η διαφθορά έχει διαποτίσει κάθετα τη ρωσική κοινωνία, από την κορυφή της κρατικής ιεραρχίας μέχρι τις καθημερινές συναλλαγές. Το καθεστώς δεν κυβερνά απλώς μέσω αυτής της διαφθοράς: αναπαράγει κοινωνικές συμπεριφορές και σχέσεις εξάρτησης που δυσχεραίνουν την αμφισβήτησή του.
Γραμμένο το 2018, το βιβλίο προηγείται της γενικευμένης ρωσικής εισβολής του 2022. Η αξία του έγκειται στην ανασύσταση μιας μακράς ιστορικής ακολουθίας που εξηγεί πώς οδηγηθήκαμε σε αυτή την εξέλιξη. Κυρίως, όμως, η χρησιμότητά του βρίσκεται στο ότι αποκαλύπτει τη φύση του πουτινισμού ως ενός συστήματος εξουσίας που στηρίζεται στο έγκλημα, στη διαφθορά, στον καταναγκασμό και στους εκβιασμούς, με την εμμονή στην ισχύ να υποκαθιστά κάθε δημιουργικό πολιτικό πρόταγμα.
Υπό αυτό το πρίσμα, η ανάλυση της Τομ εκθέτει και τους απολογητές του πουτινισμού στην Ελλάδα και την Ευρώπη, οι οποίοι συχνά εμφανίζονται με το προσωπείο της αμφισβήτησης του δυτικού κατεστημένου. Γιατί η παρακμή της δικής τους ιδεολογικής πατρίδας είναι πολύ βαθύτερη από εκείνη που επικαλούνται για να καταγγείλουν την Ευρώπη και, εν τέλει, να κηρύξουν πόλεμο εναντίον της ίδιας τους της κοινωνίας. Πρόκειται για μια αντίφαση την οποία η αποδόμηση του πουτινικού καθεστώτος από τη Φρανσουάζ Τομ καθιστά ιδιαίτερα ευδιάκριτη.
***
Για τους αναγνώστες που θέλουν να εμβαθύνουν στην δουλειά της Φρανσουά Τομ γύρω από τον χαρακτήρα του ρωσικού καθεστώτος και την επεκτατική του υφή, μπορούν να διαβάσουν και τα ακόλουθα άρθρα που έχουν δημοσιευθεί στο περιοδικό Άρδην, και στην ιστοσελίδα ardin-rixi.gr:
- «Από το 1917, η Ρωσία επιλέγει την επέκταση διακινδυνεύoντας την αυτοκαταστροφή» – 17 Φεβρουαρίου 2026
- Ρωσικός επεκτατισμός, Άρδην Τεύχος 132 (Οκτώβριος 2024) – Α΄ μέρος και Β΄ μέρος.
Για να στηρίξετε το Άρδην μπορείτε να κάνετε μια προσφορά ΕΔΩ.
