Πολιτισμός - Βιβλία - Ιστορία - Θεωρία

Από τη μαρξιστική αντίληψη στη σταλινική εκδοχή

Από τη μαρξιστική αντίληψη στη σταλινική εκδοχή

Κώστας Παπαϊωάννου, Η γένεση του ολοκληρωτισμού Οικονομική υπανάπτυξη και κοινωνική επανάσταση Επίμετρο: Γιώργος Καραμπελιάς, Η Οκτωβριανή Επανάσταση και η Ελλάδα Εναλλακτικές Εκδόσεις 2017, δ΄ έκδοση συμπληρωμένη και διορθωμένη Σελ. 640

Από την στήλη Ριζοσπαστικές Αναγνώσεις  σε Επιμέλεια: Γιώργου Σταματόπουλου από την Εφημερίδα των Συντακτών 

Εκατό χρόνια μετά τη σημαντικότερη επανάσταση του 20ού αιώνα μοιάζει κυριολεκτικά σαν να έχουν περάσει ολόκληροι αιώνες. Και όμως, αυτή σημάδεψε καθοριστικά τη σύγχρονη Ιστορία οι δε συνέπειές της θα συνεχίσουν να γίνονται αισθητές για πολλές δεκαετίες.

Γι’ αυτό και εξακολουθεί να είναι υψίστης σημασίας η προσπάθεια να εξηγηθεί το πώς και γιατί μια επανάσταση, που σάλπιζε την απελευθέρωση ολόκληρου του πλανήτη, μεταβλήθηκε σε ολοκληρωτισμό και δικτατορία πάνω στους ίδιους τους εργαζόμενους και ποιες υπήρξαν οι συνέπειες αυτού του μετασχηματισμού στα απελευθερωτικά κινήματα ολοκλήρου του πλανήτη αλλά και στην Ελλάδα.

Το βιβλίο του Κώστα Παπαϊωάννου «Η γένεση του ολοκληρωτισμού», που ολοκληρώθηκε το 1959, και γράφτηκε πρωτογενώς στα ελληνικά, αποτελεί μια ολοκληρωμένη και σφαιρική μελέτη –από τις σημαντικότερες στην παγκόσμια βιβλιογραφία– για τη ρωσική επανάσταση και τον γραφειοκρατικό εκφυλισμό της.

Ο Παπαϊωάννου εντοπίζει με διεισδυτικότητα τα βασικά χαρακτηριστικά της μετεξέλιξης της ρωσικής εργατικής επανάστασης σε δικτατορία πάνω στην ίδια την εργατική τάξη. Πρόκειται για ένα έργο κλασικό, με την πλήρη έννοια του όρου, δηλαδή ένα έργο που εξακολουθεί να είναι ερμηνευτικά επαρκές και πρωτότυπο, ακόμα και σήμερα εκατό χρόνια μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση.

Η μελέτη δεν περιορίζεται σε μια εξέταση της πορείας της ρωσικής επανάστασης και του σοβιετικού κράτους, αλλά προσπαθεί να περιγράψει τα ίδια τα αίτια και τις ρίζες, οικονομικές και φιλοσοφικές, μιας μετεξέλιξης: Από τη μαρξιστική αντίληψη του κόμματος, ως απλού τμήματος των πιο συνειδητών προλεταρίων, στη λενινιστική αντίληψη της μονολιθικά συγκροτημένης πρωτοπορίας, στη σταλινική εκδοχή της μονοπρόσωπης δικτατορικής διεύθυνσης.

Σύμφωνα με τον Μαρξ, «η σοσιαλιστική συνείδηση πηγάζει αυθόρμητα μέσα απ’ αυτή την ίδια τη λογική της πάλης των τάξεων». Η λενινιστική αντίληψη στηρίζεται στο ακριβώς αντίθετο αξίωμα, ότι δηλαδή το προλεταριάτο δεν είναι σε θέση να υψωθεί μόνο του πάνω από τα στενά επαγγελματικά του συμφέροντα και φορείς της σοσιαλιστικής συνείδησης δεν είναι οι προλετάριοι αλλά οι αστοί διανοούμενοι.

Επρόκειτο στην πραγματικότητα για το δόγμα μιας «ιστορικής συμμαχίας» ανάμεσα στην επαναστατική «αστική διανόηση» και την εργατική τάξη, όπου η πρώτη κατέχει την ηγεσία του κινήματος, έχοντας συνείδηση των «συνολικών συμφερόντων της κοινωνίας»– και η εργατική μάζα συγκροτεί τον «στρατό» της επανάστασης.

Και όσο τα μαρξιστικά, κομμουνιστικά και σοσιαλιστικά κόμματα, ως έκφραση αυτής της ετεροβαρούς συμμαχίας, επιτελούν μια αντιπολιτευτική λειτουργία στο καπιταλιστικό καθεστώς, μπορούν να εκφράζουν και τα συμφέροντα των εργατών έστω και στρεβλά ή μερικά.

Οταν όμως ο κομματικός κένταυρος καταλάβει την πολιτική και κοινωνική εξουσία, η συμμαχία αναπόφευκτα διαρρηγνύεται, ο κένταυρος «λύεται» σε ιππέα και υποζύγιο και ο ιππέας, στο όνομα των υπέρτατων συμφερόντων της… Ιστορίας, αναλαμβάνει να πειθαναγκάσει την εργατική τάξη, τους αγρότες κ.λπ. σε αυτά ακριβώς τα «ιστορικά» συμφέροντα. Εξ ου και η διττή λειτουργία των κομμουνιστικών κομμάτων. Απολυταρχικοί τύραννοι στις λεγόμενες σοσιαλιστικές χώρες, υπερασπιστές των «λαϊκών συμφερόντων» στις καπιταλιστικές!

Ο Παπαϊωάννου μελετώντας τη ρωσική διαρκή επανάσταση δεν προσχωρεί στα περιοριστικά σχήματα που συχνά κυριαρχούν στις μέρες μας, όταν από την χωρίς όρια εξύμνηση περάσαμε στην απλή δαιμονοποίηση: Η ρωσική επανάσταση δεν παύει να είναι μια αυθεντική επανάσταση, ο δε Λένιν, υπεύθυνος για πολλές από τις παραμορφώσεις που ακολούθησαν, δεν ταυτίζεται με τον Στάλιν, ούτε η επαναστατική ιντελιγκέντσια με τη γραφειοκρατία, την οποία παρ’ όλα ταύτα «γέννησε».

Ο Μαρξ, υποτιμώντας την αντίθεση διευθυντών και διευθυνομένων, εξουσιαστών και εξουσιαζόμενων, –όπως του το υπεδείκνυε ο Μπακούνιν– είχε κάνει το πρώτο βήμα· ο Λένιν, αναγορεύοντας το κόμμα σε αποκλειστικό φορέα της εργατικής συνείδησης, θα κάνει το επόμενο· και ο Στάλιν, διαρρηγνύοντας τη συμμαχία εργατών-ιντελιγκέντσιας, θα καταστεί ο πρώτος στην Ιστορία εκφραστής της νέας τάξης που αναδεικνύεται από μια λαϊκή και εργατική επανάσταση.

Πρόκειται για μια διαρκή επανάσταση που κατέληξε στον ολοκληρωτισμό, ως σταθεροποίηση της ηγεμονίας μιας και μόνης τάξης. Στην πρώτη της φάση, την επανάσταση του Φλεβάρη, συμμετέχει σε αυτή «όλος ο λαός» – εργάτες, αγρότες, διανόηση, τα μικροαστικά στρώματα της πόλης και η φιλελεύθερη αστική τάξη, καθώς και τα καταπιεζόμενα έθνη. Με τον Οκτώβρη, η συμμαχία μετατοπίζεται σε συμμαχία τριών τάξεων, των εργατών, των αγροτών, της επαναστατικής διανόησης, καθώς και των καταπιεζόμενων εθνών.

Με την κατάπνιξη της εξέγερσης της Κρονστάνδης τελειώνει η «προλεταριακή φάση» της διαρκούς επανάστασης, δηλαδή της τριπλής συμμαχίας. Το μπολσεβικικό κόμμα μετατρέπεται σε δύναμη ανυψωμένη πάνω από το προλεταριάτο και πάνω απ’ ολάκερη την κοινωνία. Τέλος, το 1928-1938, θα πραγματοποιηθεί η ολοκλήρωση της γραφειοκρατικής «θερμιδώρ» με την επικράτηση του Στάλιν και η νέα τάξη μετεξέλιξη της επαναστατικής διανόησης, θα εδραιωθεί μέσα από τις στάχτες της κυριολεκτικώς!

Ο Κ. Παπαϊωάννου περιγράφει αναλυτικά τους σταδιακούς μετασχηματισμούς που, μέσα από διαρκείς συγκρούσεις, και εκκαθαρίσεις, μέσα σε μια ανελέητη αλληλουχία, θα οδηγήσει σε είκοσι χρόνια (από το 1917 έως τις μεγάλες δίκες του 1936-37) στην ολοκλήρωση της σταλινικής γραφειοκρατικής (αντ)επανάστασης.

Ο Κ. Παπαϊωάννου μέσα σε εκατοντάδες σελίδες μεγάλου σχήματος, με έναν τεράστιο πλούτο πληροφοριών και αποδεικτικού υλικού, περιγράφει σχεδόν με κλινική ακρίβεια τον γραφειοκρατικό εκφυλισμό της επανάστασης και τη γένεση του ολοκληρωτισμού. Γι’ αυτό και το βιβλίο του, παρόλο που εκδόθηκε πολύ πρώιμα στην Ελλάδα –το 1959–, αποσιωπήθηκε.

Από την κομματική Αριστερά, γιατί δεν μιλάνε για σκοινί στο σπίτι του κρεμασμένου· από τη Δεξιά, γιατί η ανάλυση του Παπαϊωάννου δεν ταιριάζει με τη δαιμονολογία – εξάλλου δεν εμφάνιζε τη Σοβιετική Ενωση ως εργατικό κράτος αλλά το ακριβώς αντίθετο, ως μια δικτατορία πάνω στην εργατική τάξη! Επιπλέον δε ο συγγραφέας ανήκε στους φυγάδες του «Ματαρόα» και μαζί με τον Καστοριάδη και τον Αξελό αποτελούσαν μια τριάδα κριτικής του σταλινισμού από μια απελευθερωτική οπτική.

Ο Παπαϊωάννου έγραφε σε μια εποχή που ο κύκλος δεν είχε ολοκληρωθεί και είχε το θάρρος και την πνευματική διεισδυτικότητα να διακρίνει και να αποκαλύψει αυτή τη μετατροπή της απελευθερωτικής εξαγγελίας σε ολοκληρωτισμό. Σήμερα, που ο κύκλος έχει κλείσει, και η «διαρκής επανάσταση» συνεχίστηκε με την μετεξέλιξη της γραφειοκρατίας σε… καπιταλισμό, στη Ρωσία και την Κίνα, μοιάζει αστείο –αν δεν ήταν τραγικό– το γεγονός ότι τα σταλινικά ιδεολογήματα, έστω σε μεταλλαγμένη μορφή, συνεχίζουν να επηρεάζουν εκατομμύρια ανθρώπους και να καθιστούν εξαιρετικά δύσκολη τη διατύπωση του νέου προτάγματος που έχει ανάγκη ο πλανήτης και η χώρα μας.

Αν αυτή η μεγάλη και αιματηρή εμπειρία μπορέσει να αποτελέσει το δίδαγμα και το υπόβαθρο ενός νέου ιστορικού προβληματισμού, τότε και η τεράστια προσπάθεια του συμπατριώτη μας Κώστα Παπαϊωάννου δεν θα έχει πάει χαμένη.

2 Σχόλια

  1. Το Παραπανω κειμενο μου θυμισε ενα ωραιο εργακι με τον Μπελ Μοντο… Ειχε φτιαξει λοιπον ο Μπελ Μοντο το τελειο σχεδιο για την τελεια ληστεια…Στο τελος του εργου ομως βρεθηκε αυτος και οι συνεργοι του (ενας αλλος αντρας και μια κοπελα) με χαμενα τα λεφτα απο τη ληστεια και ολοι τους μαζι μεσα σε μια σακαρακα να τρεχουν αυτοι μπροστα και απο πισω τους 5-10 περιπολικα της αστυνομιας…Τον ρωταει λοιπον η κοπελα: ‘’ ειπες οτι το σχεδιο σου ηταν τελειο’ γιατι φτασαμε σε συτη τη κατασταση? … Και απανταει (οδηγοντας) ο Μπελ Μοντο : Δεν υπολογισα τον παραγοντα ανθρωπο’’!
    Ετσι και εμεις οι κουμουνιστες καναμε σχεδια… οτι θα φερουμε στη γη τον παραδεισο…Ομως ο Κυριος μας κοιτουσε και γελουσε μαζι μας… Γιατι Αυτος ηξερε πολι καλα τη φυση μας.
    Οι κομουνιστικες θεωριες ισως να ειχαν καλη εφαρμογη και αποτελεσμα σε λαους με νοοτροπιες οπως της γερμανιας και της σουηδιας. Σε καμια περιπτωση ομως σε λαους οπως της ρωσιας η’ της ελλαδας. Οχι γιατι αυτοι ειναι πιο ανεπτηγμενοι βιομηχανικα αλλα γιατι η κοινωνικη τους νοοτροπια ειναι πιο κοντα σε αυτα! Αν και εδω που τα λεμε, ακομα και στην ανατολικη γερμανια ο κομουνισμος δεν τα πηγε και τοσο καλα.
    Για να γυρισουμε στο παραδηγμα της Ρωσιας… Η ρωσια απο την εποχες του μεγαλου πετρου και της μεγαλης αικατερινης εως του λενιν και του σταλιν και εως σημερα με τον πουτιν ‘ ενα πολιτικο συστημα ειχε και εχει: την ολιγαρχια-μονοκρατορια (αρχη ενος ανδρος). Εγω δεν βλεπω καμια ουσιαστικη πολιτικη διαφορα αναμεσα στο πολιτικο συστημα του μεγαλου πετρου, του σταλιν και του πουτιν. Και αν ακομα μετα τον πουτιν ‘’αλλαξουν’’ παλι πολιτικο συστημα η αλλαγη αυτη θα ειναι μονο ονομαστικη γιατι στην πραξη παλι μια μονοκρατορια ενος ανδρος αρχη θα φτιαξουν.
    Οι ρωσοι ειναι τυχεροι στο οτι εχουν βρει το πολιτικο συστημα που τους ταιριαζει και που ξερουν να το λειτουργουν καλα! Και η σοβιετικη ενωση κατερευσε οχι γιατι εφταιγε το συστημα αλλα γιατι οι ρωσοι κουραστηκαν και σταματισαν να πιστευουν σε αυτο. Μολις ομως αλλαξε ο μανολιος και εβαλε τα ρουχα του αλλιως…ξαναπιστεψαν και ξεκινησε και παλι το συστημα τους να δουλευει!!!
    Οι κινεζοι και αυτοι το ιδιο…και εκει στην αρχη το κομουνιστικο συστημα δουλεψε, μετα ο λαος βαρεθηκε και κουραστηκε.. ειπαν και εκει λοιπον οτι το ‘’αλλαξαν’’ και ω του θαυματος το συστημα ξαναπηρε μπρος! Θα μου πεις γιατι ειχαν καταρρευσει προ κομμουνισμου… η απαντηση ειναι οτι απο τους κομουνιστες και μετα οι ηγετες τους ηταν καλοι οργανωτες και πατριωτες! Το μονο που προσφερε ο κομουνισμος στη κινα ηταν το οτι ο λαος το πιστεψε. Και η πιστη φιλε μου ειναι μεγαλο πραγμα! Παντως και παλι μονοκρατορια-αρχη ενος ανδρος εχουν και τωρα οι κινεζοι οπως και πριν απο εκατονταδες χρονια.
    Οι δυτικο ευρωπαιοι απο την αλλη εχουν αλλο συστημα που και σε αυτους τους ταιριαζει και τους παει καλα…
    Οι αμερικανοι εχουν αλλο, αλλα και αυτοι παρα τους κλιδωνισμους καλα τα πανε…
    Συμπερασμα: Ειναι τα πολιτισμικα χαρακτηριστικα του καθε λαου αυτα που καθοριζουν στην πραξη το τροπο λειτουργιας ενος κρατους οχι το πολιτικο ονομα η’ οι πολιτικες ονοιροξεις.
    Για την Ελλαδα τι να πει κανεις… Ειμαστε γενικος κατα τον εταιρειων και ειμαστε και δυσαρεστημενοι που ‘’ο συγχρονος κοσμος ελεγχεται απο τις εταιρειες’’ …και ξεχναμε οτι ηταν μια εταιρεια αυτη που απελευθερωσε την ελλαδα απο την τουρκια’. Μαλλον δεν ξερουμε τι μας γινεται και αυτο ψυχανεμιζομαι οτι οφειλεται στη ελλειψη πολιτισμου…
    Το προβλημα το δικο μας στην ελλαδα ειναι οτι πολιτισμικα βρισκομαστε ακομα στο επιπεδο που ειχαμε επι τουρκοκρατιας. Ραγιαδισμος, φαυλοκρατια ευνιοκρατια, διαφθορα,εξουσιομανια, ανικανοτητα συγκροτησης ενιαιας γνωμης, κλπ…ολα τραβανε απο την εποχη της τουρκοκρατιας. Ακομα και το οτι θεωρουμε το κρατος εξ’ορισμου μεγαλο δυναστη…απο ΄κει τραβαει! Και αν επι τουρκοκτατιας ειμασταν απολιτιστοι τουλαχιστον υπηρχε ο πατριωτισμος. Τωρα ειμαστε ακομα απολιτιστοι ΚΑΙ προστεθηκε και ο εθνομηδενισμος!
    Στην απο αρχαιοτατων χρονων πολιτισμικη αναπηρια που μας δημιουργουσε η αδελφοφαγια προστεθηκε ΚΑΙ η νοοτροπια του ραγια απο τα 400 χρονια τουρκοκρατιας ΚΑΙ αυτη του εθνομηδενισμου!
    Και δυστηχως οπως ειναι τα πολιτισμικα χαρακτηριστικα των ρωσων αυτα που τους ωθουν να φτιαχνουν συνεχως αυτοκρατοριες ετσι ειναι και για εμας τους νεοελληνες τα συγχρονα πολιτισμικα μας χαρακτηριστικα ειναι αυτα που μας ωθουνε να ξαναμπουμε σιγα σιγα και χωρις σοβαρες αντιδρασεις και παλι κατω απο το ζυγο των οθωμανων.
    Γι’ αυτο και ειναι τεραστιας εθνικης και πολιτικης σημασιας η συμβολη του Καραμπελια σχετικα με τον ελληνικο πολιτισμο.

  2. Pingback: Από τη μαρξιστική αντίληψη στη σταλινική εκδοχή « Προδρομικός

Αφήστε το σχόλιό σας

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

*