Εικονογράφηση ελληνικής υδρίας που απεικονίζει έναν σοφό να επιπλήττει έναν άνδρα που κάθεται πάνω σε σάκους με χρήματα και πυραύλους
Από τον Ντέιβιντ Λέι Γουίλιαμς* – ΝΥΤ 21 Ιουνίου 2026
Από τη στιγμή που ο Έλον Μασκ έγινε ο πρώτος τρισεκατομμυριούχος στον κόσμο, οι άνθρωποι προσπαθούν να κατανοήσουν την κλίμακα της ακατανόητης περιουσίας του.
Κάποιοι έχουν επισημάνει ότι μια στοίβα χαρτονομισμάτων των 100 δολαρίων, συνολικής αξίας 1 τρισεκατομμυρίου δολαρίων, θα έφτανε σε ύψος 679 μίλια. Ο οικονομολόγος Στίβεν Ντουρλάουφ έχει σημειώσει ότι ο πλούτος του Τζον Ντ. Ροκφέλερ σε κάποια φάση ισοδυναμούσε με περίπου 1,5 τοις εκατό του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος των ΗΠΑ και ότι ο πλούτος του κ. Μασκ ανέρχεται πλέον σε τουλάχιστον το διπλάσιο, δηλαδή σε ποσοστό άνω του 3 τοις εκατό. Ίσως δεν έχει διαφύγει της προσοχής των οπαδών των New York Knicks ότι ακόμη και ο Τζέιλεν Μπράνσον, ο οποίος κερδίζει περίπου 39 εκατομμύρια δολάρια ετησίως, θα χρειαζόταν να παίξει περισσότερες από 25.000 σεζόν για να συγκεντρώσει ένα τέτοιο ποσό.
Αλλά από όλους τους αριθμούς που έχω δει, αυτός που με εντυπωσίασε περισσότερο ήταν ένας υπολογισμός της εφημερίδας «The Times», σύμφωνα με τον οποίο η καθαρή περιουσία του κ. Μασκ είναι πέντε εκατομμύρια φορές μεγαλύτερη από εκείνη της μέσης αμερικανικής οικογένειας.
Ως ιστορικός της πολιτικής σκέψης, σκέφτηκα αμέσως τον Πλάτωνα, τον πρώτο δυτικό φιλόσοφο που ασχολήθηκε ουσιαστικά με την οικονομική ανισότητα. Στο έργο του «Νόμοι», μέσω του χαρακτήρα του Αθηναίου Ξένου, ο Πλάτωνας υποστήριξε ότι σε μια ακμάζουσα δημοκρατία, αν κάποιος αποκτούσε πλούτο μεγαλύτερο από το τετραπλάσιο του πλούτου των φτωχότερων πολιτών, θα έπρεπε να διαθέσει το πλεόνασμα στην πόλη. Όχι πέντε εκατομμύρια φορές τον πλούτο της τυπικής οικογένειας — το τετραπλάσιο του πλούτου των φτωχότερων.
Βεβαίως, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πώς θα λειτουργούσε μια σύγχρονη οικονομία με τους περιορισμούς που πρότεινε ο Πλάτωνας στη συσσώρευση πλούτου. Ωστόσο, δεν είναι δύσκολο για έναν σύγχρονο αναγνώστη να κατανοήσει τις ανησυχίες που τον οδήγησαν σε αυτή τη ριζοσπαστική πρόταση.
Ο Πλάτωνας μεγάλωσε στην Αθήνα, μια πόλη που κάποτε παραλίγο να διαλυθεί, όπως έγραψε ο Πλούταρχος, λόγω της «ανισότητας μεταξύ πλουσίων και φτωχών». Σώθηκε από έναν ηρωικό νομοθέτη, τον Σόλωνα, ο οποίος ακύρωσε όλα τα χρέη των φτωχών, προς μεγάλη δυσαρέσκεια των πλουσίων. Και κατά τη νεότητα του Πλάτωνα, ενώ η πόλη πολεμούσε στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, υπέστη τρεις διαδοχικούς εμφύλιους πολέμους με ταξική προέλευση — μια ολιγαρχική επανάσταση των πλουσίων εναντίον των φτωχών, ακολουθούμενη από μια δημοκρατική επανάσταση των φτωχών εναντίον των πλουσίων, και στη συνέχεια από μια ακόμη ολιγαρχική επανάσταση.
Δεν είναι λοιπόν περίεργο που, όταν ο Σωκράτης αναλογιζόταν την ανισότητα στην «Πολιτεία» του Πλάτωνα, παρατήρησε ότι ένα κράτος που χαρακτηρίζεται από σημαντική ανισότητα πλούτου δεν είναι καν κράτος, αλλά μάλλον «δύο κράτη, το ένα των φτωχών, το άλλο των πλουσίων, τα οποία ζουν στον ίδιο τόπο και συνωμοτούν πάντα το ένα εναντίον του άλλου».
Για τον Πλάτωνα, η πηγή της ανισότητας ήταν μια ασθένεια της ψυχής που οι Έλληνες αποκαλούσαν πλεονεξία — ένα είδος ακόρεστης απληστίας. Στο έργο του Πλάτωνα «Γοργίας», ο Σωκράτης παρομοίασε αυτή την κατάσταση με μια τρυπημένη κανάτα: Όσο νερό κι αν ρίξει κανείς μέσα της, θα απαιτεί πάντα περισσότερο. Για μερικούς, η επιθυμία για χρήματα φτάνει μόνο μέχρι το σημείο που είναι απαραίτητο για την κάλυψη των αναγκών τους· για άλλους, αυτή η επιθυμία καθίσταται χωρίς όρια. Ο Πλάτωνας παρομοίασε αυτές τις ακόρεστες ψυχές με σκλάβους που κυβερνώνται από τις επιθυμίες τους.
Κάποιος που κατατρώγεται από τις ακόρεστες επιθυμίες του καταλήγει να αγαπά τον εαυτό του πολύ περισσότερο από ό,τι μπορεί να αισθανθεί για την υπόλοιπη ανθρωπότητα. Για τον Πλάτωνα, αυτός θα είναι «κακός κριτής για το τι είναι δίκαιο, καλό και ευγενές», επειδή πάντα θα θεωρεί τις επιθυμίες του πιο πολύτιμες ακόμη και από την αλήθεια. Ως συνέπεια, έγραψε ο Πλάτωνας, «είναι αδύνατο όσοι γίνονται πολύ πλούσιοι να γίνουν και καλοί».
Οι φόβοι του Πλάτωνα για την ακόρεστη απληστία έχουν ήδη επιβεβαιωθεί από τον κ. Μασκ, ο οποίος έχει βάλει στόχο τα 10 τρισεκατομμύρια δολάρια. Έχει επιβεβαιώσει τις ανησυχίες του Πλάτωνα σχετικά με τις ηθικές αποτυχίες των υπερπλουσίων, χαρακτηρίζοντας την έλλειψη ενσυναίσθησης ως «τη θεμελιώδη αδυναμία του δυτικού πολιτισμού». Με το λεγόμενο «Υπουργείο Κυβερνητικής Αποδοτικότητας» του, έβαλε το πρόγραμμα της Αμερικανικής Υπηρεσίας Διεθνούς Ανάπτυξης «στον θρυμματιστή ξύλου», όπως το εξέφρασε χαρούμενος, συμβάλλοντας στον θάνατο περίπου 600.000 ανθρώπων. Μια τέτοια σφαγή είναι το αναμενόμενο αποτέλεσμα μιας κοινωνίας που έχει επιλέξει να μην θέτει ανώτατα όρια στον πλούτο.
Ο Πλάτωνας είχε πλήρη επίγνωση ότι οι ιδανικές λύσεις, όπως η αναλογία πλούτου 4 προς 1 που πρότεινε, είναι αδύνατο να εφαρμοστούν όπου υπάρχει ήδη μεγάλη ανισότητα. Ωστόσο, δεν ενθάρρυνε τους νομοθέτες και τους πολίτες να σηκώσουν τα χέρια σε μια χειρονομία παράδοσης. Αντίθετα, προέτρεπε τους πολίτες (συμπεριλαμβανομένων και των λίγων πλουσίων με «αίσθηση δικαιοσύνης») να κάνουν ό,τι μπορούν για να εξισορροπήσουν την κοινωνία, ξεκινώντας με το να εκθέτουν δημόσια όσους διαθέτουν υπερβολικές περιουσίες. Τόνιζε ότι η πραγματική φτώχεια «δεν συνίσταται στη μείωση της περιουσίας κάποιου, αλλά στην αύξηση της απληστίας του».
Μόνο προβάλλοντας τα αρνητικά της ακραίας απληστίας μπορεί η κοινωνία να αρχίσει να αποκαθιστά την υγιή ισορροπία του πλούτου που είναι απαραίτητη για μια ακμάζουσα δημοκρατία.
*Ο Δρ Γουίλιαμς είναι καθηγητής πολιτικών επιστημών που μελετά τον ρόλο της οικονομικής ανισότητας στην ιστορία της πολιτικής σκέψης.
Στηρίξτε το Άρδην κάνοντας μια προσφορά ΕΔΩ.
