Από το διαδίκτυο η φωτογραφία: Ο σκηνοθέτης Κρίστοφερ Νόλαν και η μαρμάρινη μορφή του προπάτορα ποιητή της αρχέγονης Ιλιάδας και Οδύσσειας, Ομήρου…
του Λάζαρου Μαύρου
Ο προ-προ-προπαππούλης ο Όμηρος, με την Ιλιάδα και την Οδύσσειά του, επί δυόμιση περίπου χιλιάδες χρόνια, αποτελεί ανεξάντλητο χρυσωρυχείο ελεύθερης πρόσβασης και αξιοποίησης, με όποιον τρόπο καθένας θέλει. Ανοιχτό για όλους θησαυροφυλάκιο. Αστείρευτο αρτεσιανό για όλη την ανθρωπότητα. Και για τον καθένα ξεχωριστά. Διαιώνια πηγή κάθε διαφορετικού είδους εμπνεύσεων. Ήδη από τον Πέμπτο προ Χριστού αιώνα κιόλας, ως τις μέρες μας.
Ιδού και τώρα, στα μέσα του 2026 μ.Χρ., η παγκόσμια δημοσιότητα για την νέα κινηματογραφική ταινία «The Odyssey» τού βραβευμένου σκηνοθέτη Κρίστοφερ Νόλαν. Η προαναγγελία της προκάλεσε ήδη, προτού προβληθεί, κάποιες αρνητικές αντιδράσεις. Εξαιτίας και της επιλογής στον ρόλο της Ωραίας Ελένης, μιάς καλλίμορφης, μαύρου όμως… χρώματος, ηθοποιού γεννημένης στο Μεξικό Κενυάτισσας, της Λουπίτα Νιόγκο. Η μυθική Ελένη, κόρη λογιζόμενη του Τυνδάρεω αλλά καρπός δόλιου έρωτα τού πατέρα των θεών Δία, όστις μεταμορφωμένος σε κύκνο ξεγέλασε την Λήδα και την γονιμοποίησε. Το σπουδαιότερο: Για χάρη εκείνης της Ελένης, συζύγου του Μενέλαου της Σπάρτης που την «έκλεψε» ο Πάρις της Τροίας, προκλήθηκε ο δεκαετής Τρωικός Πόλεμος τής αρχέγονης ποιητικής μυθοπλασίας…
Τώρα έχει και πλάκα η περίπτωση με το… χρώμα της ηθοποιού!
– Δηλαδή, όταν ο θεατρικός όμιλος Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Γιοχάνεσμπουργκ στη Νότιο Αφρική ή οι φοιτήτριες κι οι φοιτητές των Κέντρων Ελληνικών Σπουδών στα Πανεπιστήμια του Πεκίνου και της Σαγκάης, ανεβάζουν παραστάσεις λ.χ. των «Τρωάδων», της «Εκάβης», της «Ελένης» του Ευριπίδη ή κι άλλων αρχαίων Ελλήνων τραγωδών, θα πρέπει άραγε να αποκλείσουν τους… μαύρου και… κίτρινου χρώματος εαυτούς τους από πρωταγωνιστές;
– Απάντηση: Ανθυπομειδιούμε ή και χαχανίζουμε…
Εάν θά ‘ναι, ή όχι, επιτυχία του Νόλαν όσα η δική του φαντασία εμπνεύστηκε από την Ομήρου Οδύσσεια, θ’ αποφανθεί ένας έκαστος οι κινηματογραφόφιλοι που θα δουν την ταινία του. Και πολλοί βέβαια θα δημοσιεύσουν τις κριτικές τους. Πρόκειται όμως για έργο του Νόλαν. Όχι βεβαίως του Ομήρου. Επειδή ως γνωστόν τ’ αστείρευτα του Ομήρου, διαφορετικά τροφοδοτούν αρχαιόθεν την φαντασία του καθενός. Και με πολυποίκιλους τρόπους τσιγκλίζουν, με τα αιωνίως αγέραστα παραμύθια, τα οποία, προπάτωρ ποιητών ων, ποιητικώς εποίησεν…
– Παραδείγματα ούκ ολίγα: Στην φαντασία λ.χ. του αρχαίου τραγωδού Ευριπίδη το 412 π.Χρ. η ομηρική Ελένη του, δεν πήγε ποτέ στην Τροία. Ένα είδωλό της είχε στο κρεβάτι του ο Πάρις. Και σφάζονταν, γι’ αυτήν, δέκα χρόνια οι Τρωαδίτες με τους Δαναούς εισβολείς. Κι εκείνην την πήγε η θεά Ήρα στην Αίγυπτο. Όπου – λέει ο Ευριπίδης – την συνάντησε κι ο Τεύκρος ο Τελαμώνιος. Και της διηγήθηκε ότι: «ἐς γῆν ἐναλίαν Κύπρον, οὗ μ’ ἐθέσπισεν οἰκεῖν Ἀπόλλων, ὄνομα νησιωτικὸν Σαλαμῖνα θέμενον τῆς ἐκεῖ χάριν πάτρας».
– Με την σειρά του το 1955 μ.Χρ. ο μετέπειτα νομπελίστας Γιώργος Σεφέρης, όταν είχε ήδη επισκεφθεί την Κύπρο, πήρε εκείνο το «είδωλο» του Ευριπίδη, τ’ ονομάτισε «ένα πουκάμισο αδειανό» στο δικό του ξακουστό ποίημα «Ελένη», γράφοντας ότι: «Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες». Και κατέληγε με το: «Στην Κύπρο τη θαλασσοφίλητη / που έταξαν για να μου θυμίζει την πατρίδα, / άραξα μοναχός μ’ αυτό το παραμύθι, / αν είναι αλήθεια πως αυτό ειναι παραμύθι, / αν είναι αλήθεια πως οι ανθρώποι δε θα ξαναπιάσουν / τον παλιό δόλο των θεών· / αν είναι αλήθεια / πως κάποιος άλλος Τεύκρος, ύστερα από χρόνια, / ή κάποιος Αίαντας ή Πρίαμος ή Εκάβη / ή κάποιος άγνωστος, ανώνυμος, που ωστόσο / είδε ένα Σκάμαντρο να ξεχειλάει κουφάρια, / δεν το ’χει μες στη μοίρα του ν’ ακούσει / μαντατοφόρους που έρχουνται να πούνε / πως τόσος πόνος τόση ζωή / πήγαν στην άβυσσο / για ένα πουκάμισο αδειανό για μιαν Ελένη»…
– Μικρό παιδάκι ήταν τα χρόνια της ΕΟΚΑ ένας σημερινός παππούς και μας τά ‘λεγε: Μπήκε αίφνης στο σπίτι να κρυφτεί, ν’ αλλάξει ρούχα για να διαφύγει παραλλαγμένος, ένας κυνηγημένος από τους Εγγλέζους αγωνιστής, φίλος του πατέρα του. Έβγαλε απ’ τη ζώνη του επάνω στο τραπέζι ένα περίεργο σιδερένιο πράμα, ώσπου ν’ αλλάξει παντελόνι. «Τί ‘ν’ αυτό»; Ρώτησε έκπληκτος ο πιτσιρικκάς. Και θυμάται την απάντηση: «Πλακέ πιστόλι Ιθάκη, ρε μιτσή. Μεν το πεις κανενού». Πρώτη φορά άκουγε το άγνωστο αυτό όνομα «Ιθάκη». Πέρασαν τα χρόνια, πήγε σχολείο κι έμαθε για το νησάκι Ιθάκη τής Ομήρου Οδύσσειας. Όταν μεγάλωσε ανακάλυψε κιόλας ότι πράγματι κατά τον Β΄ Παγκ. Πόλεμο υπήρχαν αμερικανικά 45ρια πιστόλια και μάρκας «Ιθάκη»: «Pistol ITHACA M1911 A1 US Army» που κατασκεύαζε μια οπλοβιομηχανία στην πόλη Ithaca της Νέας Υόρκης. Πόλη Ιθάκα! Της είχε δώσει τ’ όνομα το 1795 ο Simeon De Witt κι εκείνος εμπνευσμένος από την Ομήρου Οδύσσεια…
– Κορυφαίο στα ποιήματα του Αλεξανδρινού μας Κωνσταντίνου Καβάφη, αειθαλές, το οποίο μέχρι σήμερα μετά από έναν αιώνα παράγει με τη σειρά του διαφορετικές εμπνεύσεις, είναι η «Ιθάκη» (1911). Η μοναδική σχέση της «Ιθάκης» του Καβάφη με την Οδύσσεια του Ομήρου είναι η αναφορά στους «Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας, τον θυμωμένο Ποσειδόνα μη φοβάσαι». Διότι, στου Ομήρου την Οδύσσεια κανένας ταλαιπωρημένος 10 χρόνια στα πέλαγα Οδυσσέας δεν θα συμμεριζόταν του Καβάφη την έμπνευση: «Πάντα στον νου σου να ’χεις την Ιθάκη. Το φθάσιμον εκεί είν’ ο προορισμός σου. Αλλά μη βιάζεις το ταξίδι διόλου. Καλύτερα χρόνια πολλά να διαρκέσει·και γέρος πια ν’ αράξεις στο νησί, πλούσιος με όσα κέρδισες στον δρόμο, μη προσδοκώντας πλούτη να σε δώσει η Ιθάκη. Η Ιθάκη σ’ έδωσε τ’ ωραίο ταξίδι»…
– Από του Καβάφη την «Ιθάκη» κι όχι βεβαίως απ’ του Ομήρου την Οδύσσεια, προφανώς εμπνεύστηκε και τον τίτλο τού δικού του βιβλίου που εξέδωσε πρόσφατα στην Αθήνα, σχεδιάζοντας να επαναδιεκδικήσει την πρωθυπουργία τού ελλα-δικού μας κράτους ο Αλέξης Τσίπρας. Διότι στην ομηρική Οδύσσεια, παρόλα τα εγκωμιαστικά επίθετά του, ο «πολύτροπος, πολυμήτις, θείος, πανούργος, Διογενής» κλπ Οδυσσέας της Ιθάκης, στην αφήγηση κι από τον ίδιο τών επί μέρους γεγονότων της 10χρονης πορείας του ως την Ιθάκη, αποδείχθηκε ένας εντελώς ανεπαρκής ΗΓΕΤΗΣ των ανδρών των οποίων ήταν αρχηγός. Ανίκανος να εξασφαλίζει την πειθαρχία τους. Και ολοσχερώς αποτυχημένος διοικητής τους, που τους έχασε όλους:
– Ξεκίνησε την επιστροφή από την Τροία επικεφαλής 12 πλοίων με τους Κεφαλλήνες στρατιώτες του. Πόσοι σε κάθε πλοίο, δεν έγραψε ο Όμηρος. Στον πηγαιμό των διαφόρων στρατιωτικών τμημάτων για να εισβάλουν στην Τροία, είχε γράψει στην Ιλιάδα (Β-509) ότι, οι μεν Βοιωτοί είχαν 120 άνδρες σε κάθε καράβι, ενώ οι Μυρμιδόνες του Αχιλλέα 50 σε κάθε πλοίο τους.
– Στον πρώτο σταθμό της επιστροφής τους, στην Ίσμαρο της Θράκης, ο Οδυσσέας και το στράτευμά του επιτέθηκαν στους Κίκονες (ραψωδία ι-44). Τους νίκησαν, τους λεηλάτησαν, τους λαφυραγώγησαν. Αλλ’ ανυπάκουοι οι άνδρες του, δεν πειθάρχησαν στη διαταγή του ν’ απαγκιστρωθούν εγκαίρως. Με συνέπεια να τους νικήσουν οι εφεδρείες των Κικόνων και ν’ αφήσουν εκεί νεκρούς, έξι από κάθε πλοίο, σύνολο 72. Εκείνοι οι απειθάρχητοι άνδρες, τους οποίους ο Όμηρος χαρακτήρισε προσβλητικά «νήπιους εταίρους», ήσαν, ωστόσο, δέκα ήδη ολόκληρα χρόνια στον Τρωικό Πόλεμο υπό τις διαταγές του Οδυσσέα…
– Ύστερα κατέπλευσαν στο νησί των Λωτοφάγων (ι-84) απ’ όπου έφυγαν χωρίς απώλειες. Στο νησί όμως με τους Κύκλωπες (ι-105) η περιέργεια του Οδυσσέα τον οδήγησε να εγκλωβιστεί στη σπηλιά του Πολύφημου όπου ο μονόφθαλμος ανθρωποφάγος γίγαντας καταβρόχθισε έξι από τους άνδρες του, προτού ο συστημένος ως «Κανένας» Οδυσσέας τον τυφλώσει και διαφύγουν.
– Επόμενος σταθμός των 12 πλοίων, η Αιολία. Για ένα μήνα φιλοξενούμενοι του Ιπποτιάδη Αιόλου ο οποίος ρύθμιζε τους ανέμους. Δώρισε στον Οδυσσέα ένα σφιχτοδεμένο ασκό, μέσα στον οποίο έκλεισε τους μη ευνοϊκούς ανέμους, και τους κατευόδωσε. Τόση έλλειψη εμπιστοσύνης είχε στους άνδρες «εταίρους» του ο αρχηγός Οδυσσέας, ώστε να τους αποκρύψει τι περιείχε ο ασκός. Μετά από 10 μέρες ήρεμο ταξίδι φάνηκαν τα βουνά της Ιθάκης ( κ-28επ.). Ο Οδυσσέας κουρασμένος αποκοιμήθηκε. Καχύποπτοι για τον αρχηγό τους οι άνδρες του, άνοιξαν τον Ασκό του Αιόλου να δουν τι κρυμμένο θησαυρό είχε, πετάχτηκαν άγριοι οι άνεμοι και τους ξέβγαλαν πίσω στην Αιολία απ’ όπου τους έδιωξε οργισμένος ο Αίολος.
– Στων ανθρωποφάγων Λαιστρυγόνων το νησί υπόστηκαν τις μεγαλύτερες απώλειες (κ-115επ.). Έντεκα από τα 12 πλοία βύθισαν αύτανδρα οι Λαιστρυγόνες και μόνο εκείνο του Οδυσσέα διασώθηκε.
– Στην Αία, το νησί της Κίρκης (κ.135επ.) κατόπιν ο Οδυσσέας, μ’ ένα μαγικό μώλυ, γλίτωσε 22 από τους άνδρες του που η Κίρκη είχε μεταμορφώσει σε γουρούνια. Τότε η μάγισσα ανέβασε για έρωτες «σύνευνο» στο κρεβάτι της επί έναν ολόκληρο χρόνο τον αρχηγό τους. Χρειάστηκε να του θυμίσουν οι άνδρες του το «νόστιμον ήμαρ» της Ιθάκης, για να εγκαταλείψει της Κίρκης τα κάλλη. Απ’ το νησί της έφυγαν με μια απώλεια. Από ατύχημα σκοτώθηκε ο νεαρότερός τους σύντροφος ο Ελπήνορας.
– Πέρασαν από τις Σειρήνες χωρίς απώλειες. Καθώς το καράβι διέπλεε την Σκύλλα και την Χάρυβδη, η πρώτη καταβρόχθισε έξι από τους άνδρες του. Οι υπόλοιποι κατέπλευσαν στο νησί της Θρινακίας όπου έβοσκαν οι ιερές αγελάδες του Ήλιου. Ανυπάκουοι στην εντολή του Οδυσσέα, έσφαξαν κι έφαγαν τα βόδια (μ-337επ). Αποτέλεσμα η καταστροφή του καραβιού τους, ο θάνατος όλων των ανδρών πλην του αρχηγού τους, ο οποίος πάνω σε σανίδες των συντριμιών διασώθηκε για να φτάσει στην Ωγυγία, το νησί της θεονύμφης Καλυψούς, όπου έμεινε άλλα επτά χρόνια «σύνευνος» στο… κρεβάτι της. Τον ήθελε για σύζυγό της (α-15), του υποσχόταν να τον κάνει αγέραστο κι αθάνατο και τον απολάμβανε («άθελά του» λέει ο Όμηρος!!!) στην θεσπέσια σπηλιά της και στις αγκαλιές της. Επί επτά ολόκληρα χρόνια, ο κατά τ’ άλλα πολυμήχανος και πανούργος Οδυσσέας δεν κατάφερε να μηχανευτεί και επινοήσει μια σχεδία για ν’ αποδράσει από τα κάλλη της Καλυψούς, ώσπου η ίδια τού ‘δωσε οδηγίες για να το πράξει…
– Στον τελικό λογαριασμό της 10ετούς Οδύσσειας, από την Τροία ως την Ιθάκη, όπως ο Όμηρος την έγραψε, η αδεξιότητα του Οδυσσέα να διοικήσει με πειθαρχία τους άνδρες των 12 καραβιών του, κατέληξε να τους χάσει όλους. Επιλέον, από εκείνα τα δέκα χρόνια, ο Οδυσσέας πέρασε, ένα στο κρεβάτι της Κίρκης κι άλλα επτά στο κρεβάτι της Καλυψούς… Αυτά όμως δεν εντοπίσαμε να έχουν εμπνεύσει ακόμη κανένα ποιητή και ουδένα σκηνοθέτη. Άγνωστο γιατί…
Λάζαρος Μαύρος
