Τοιχογραφία δελφινιών στο παλάτι της Κνωσσού.
Κοινοί πρόγονοι από τη νεολιθική Δυτική Ανατολία και την Ελλάδα
Genetic origins of the Minoans and Mycenaeans*
Δημοσιεύτηκε στο Άρδην τ. 134-35 που κυκλοφορεί σε περίπτερα και βιβλιοπωλεία
Ο Μινωικός Πολιτισμός και ο αντίστοιχος πολιτισμός της ηπειρωτικής Ελλάδας, ο Μυκηναϊκός, υπήρξαν οι πρώτες εγγράμματες κοινωνίες της Ευρώπης και οι πολιτισμικοί πρόγονοι της μετέπειτα Κλασικής Ελλάδας. Ωστόσο, το ερώτημα για την προέλευση των Μινωιτών και τη σχέση τους με τους Μυκηναίους έχει προβληματίσει επί μακρόν τους ερευνητές. Μια εργασία που δημοσιεύεται σήμερα στο Nature υποδηλώνει ότι, αντί να είναι πρόσφατα αφιχθέντες, εξελιγμένοι παρείσακτοι, οι Μινωίτες είχαν βαθιές ρίζες στο Αιγαίο. Οι πρωταρχικοί πρόγονοι τόσο των Μινωιτών όσο και των Μυκηναίων ήταν πληθυσμοί από τη νεολιθική Δυτική Ανατολία και την Ελλάδα και οι δύο ομάδες είχαν πολύ στενή συγγένεια μεταξύ τους και με τους σύγχρονους Έλληνες.
Οι Μινωίτες και οι Μυκηναίοι κατέχουν σημαντική θέση στην ελληνική, αλλά και στην ευρωπαϊκή ιστορία. Ο μινωικός πολιτισμός (περίπου 2600 έως 1100 π.Χ.) έχει περιγραφεί ως η πρώτη εγγράμματη κοινωνία στην Ευρώπη, με τη Γραμμική Α γραφή τους. Επειδή η Γραμμική Α, καθώς και οι ιερογλυφικές γραφές που χρησιμοποιούνταν στην Κρήτη, δεν αποκρυπτογραφήθηκαν ποτέ, η προέλευση της γλώσσας που αντιπροσωπεύουν δεν είναι σαφής, αλλά θεωρείται ότι διαφέρει από την πρώιμη ελληνική γλώσσα. Η μινωική Κρήτη αποτελεί το σκηνικό πολλών ελληνικών θρύλων και φέρνει αμέσως στο μυαλό εικόνες του Λαβυρίνθου και του Μινώταυρου. Ο μυκηναϊκός πολιτισμός (περίπου 1700 έως 1050 π.Χ.) ξεκίνησε από την ηπειρωτική Ελλάδα και τελικά έλεγξε τα κοντινά νησιά, συμπεριλαμβανομένης της Κρήτης. Η Γραμμική Β γραφή τους αντιπροσώπευε μια πρώιμη μορφή της ελληνικής γλώσσας.
Παρά την πλούσια αρχαιολογική και κειμενική ιστορία τους, η προέλευση των Μινωιτών έχει προβληματίσει επί μακρόν τους ερευνητές. Οι πολιτιστικές καινοτομίες τους, όπως το πρώτο ευρωπαϊκό σύστημα γραφής, τα τεράστια ανακτορικά συγκροτήματα και η ζωντανή τέχνη, που φαίνεται να ξεπήδησαν μεμονωμένα στην Κρήτη, έχουν οδηγήσει σε εικασίες ότι μετακινήθηκαν στην περιοχή από μια πιο προηγμένη κοινωνία σε διαφορετική τοποθεσία. Οι Μυκηναίοι, με τις ρίζες τους στην ηπειρωτική Ελλάδα, φαίνεται ότι υιοθέτησαν μεγάλο μέρος της μινωικής τεχνολογίας και του πολιτισμού, αλλά δεν είναι σαφές πώς σχετίζονταν. «Θέλαμε να προσδιορίσουμε αν οι άνθρωποι που αποτελούσαν τους μινωικούς και τους μυκηναϊκούς πληθυσμούς ήταν πράγματι γενετικά διαφορετικοί ή όχι. Πώς σχετίζονταν μεταξύ τους; Ποιοι ήταν οι πρόγονοί τους; Και πώς σχετίζονται μαζί τους οι σύγχρονοι Έλληνες;» λέει ο Johannes Krause, διευθυντής στο Ινστιτούτο Max Planck για την Επιστήμη της Ανθρώπινης Ιστορίας και ένας από τους συνεργάτες-συγγραφείς της μελέτης.
Για να απαντήσουν σε αυτά τα ερωτήματα, οι ερευνητές ανέλυσαν γονιδιωματικά δεδομένα από 19 άτομα, συμπεριλαμβανομένων Μινωιτών, Μυκηναίων, ενός ατόμου της Νεολιθικής Εποχής από την ηπειρωτική Ελλάδα και ατόμων της Εποχής του Χαλκού από τη νοτιοδυτική Ανατολία, τα οποία κατάφεραν να ανακτήσουν παρά τη γνωστή πλημμελή συντήρησή τους στη Μεσόγειο. Συγκρίνοντας τα δεδομένα που προέκυψαν από αυτά τα άτομα με τα ήδη δημοσιευμένα δεδομένα από σχεδόν 3.000 άλλα, τόσο αρχαία όσο και σύγχρονα, οι ερευνητές κατάφεραν να αποσαφηνίσουν τις σχέσεις μεταξύ αυτών των ομάδων.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι Μινωίτες δεν προέρχονται από κάποιον μακρινό πολιτισμό, αλλά ήταν ντόπιοι, που κατάγονταν από τους πρώτους νεολιθικούς γεωργούς της δυτικής Ανατολίας και του Αιγαίου. Διαπίστωσαν ότι οι Μινωίτες και οι Μυκηναίοι είχαν πολύ στενή συγγένεια, αλλά με κάποιες συγκεκριμένες διαφορές που τους έκαναν να διαφέρουν μεταξύ τους. Τόσο οι Μινωίτες της Εποχής του Χαλκού όσο και οι Μυκηναίοι, καθώς και οι γείτονές τους στην Ανατολία της Εποχής του Χαλκού, κατά το μεγαλύτερο μέρος της καταγωγής τους προέρχονταν από έναν νεολιθικό πληθυσμό της Ανατολίας και κατά ένα μικρότερο μέρος από πιο ανατολικά, που σχετιζόταν με πληθυσμούς του Καυκάσου και του Ιράν.
Ένα άγνωστο μεταναστευτικό γεγονός;
Παλαιότερα πίστευαν ότι αυτή η ανατολική καταγωγή μεταφέρθηκε στην Ευρώπη από κτηνοτρόφους της στέπας από τον Βορρά, που είχαν και εκείνη αυτή την ίδια ανατολική καταγωγή. Ωστόσο, αν και οι Μινωίτες έχουν αυτή την ανατολική κληρονομιά, δεν εμφανίζουν γενετική κληρονομιά από τους βόρειους πληθυσμούς της στέπας. Από την άλλη πλευρά, οι Μυκηναίοι παρουσιάζουν ενδείξεις τόσο ανατολικής, όσο και βόρειας γενετικής κληρονομιάς. Αυτό δείχνει ότι, τουλάχιστον σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτή η ανατολική κληρονομιά από τον Καύκασο και το Ιράν έφτασε στην Ευρώπη μόνη της, ίσως με κάποιο άγνωστο μέχρι σήμερα μεταναστευτικό γεγονός. Υποδεικνύει επίσης ότι η μετανάστευση των βορείων κτηνοτρόφων της στέπας έφτασε μέχρι την ηπειρωτική Ελλάδα, αλλά δεν έφτασε στους Μινωίτες στην Κρήτη.
Η μελέτη συμβάλλει στην παροχή ορίων σχετικά με το χρονοδιάγραμμα της άφιξης τόσο των ανατολικών όσο και των βόρειων προγόνων. «Τα νεολιθικά δείγματα από την Ελλάδα, μέχρι την Τελική Νεολιθική, περίπου το 4100 π.Χ., δεν διαθέτουν κανέναν από τους δύο τύπους καταγωγής, γεγονός που υποδηλώνει ότι η πρόσμειξη που εντοπίζουμε συνέβη πιθανότατα κατά τη διάρκεια της 4ης-2ης χιλιετίας π.Χ.», εξηγεί ο David Reich της Ιατρικής Σχολής του Χάρβαρντ και του Ινστιτούτου Broad και συν-συγγραφέας της μελέτης. Για να προσδιοριστεί με μεγαλύτερη ακρίβεια ο χρόνος αυτών των γεγονότων, θα χρειαστούν περαιτέρω δείγματα από ευρύτερες χρονικές περιόδους και γεωγραφικές τοποθεσίες.
Οι Νεοέλληνες συγγενεύουν στενά με τους αρχαίους Μυκηναίους
Αν και δεν είναι πανομοιότυποι με τους πληθυσμούς της Εποχής του Χαλκού, οι σύγχρονοι Έλληνες έχουν γενετικά στενή συγγένεια με τους Μυκηναίους. Οι σύγχρονοι Έλληνες παρουσιάζουν κάποια πρόσθετη πρόσμειξη με άλλες ομάδες και αντίστοιχη μείωση της κληρονομιάς από τους Νεολιθικούς Ανατολίτες. Αυτό υποδηλώνει ότι έχει υπάρξει μεγάλος βαθμός πληθυσμιακής συνέχειας στην Ελλάδα, η οποία, όμως, δεν υπήρξε απομονωμένη.
«Είναι αξιοσημείωτο πόσο επίμονη είναι η κληρονομιά των πρώτων Ευρωπαίων γεωργών στην Ελλάδα και σε άλλα μέρη της νότιας Ευρώπης, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι οι πληθυσμοί εκεί ήταν εντελώς απομονωμένοι. Υπήρξαν τουλάχιστον δύο πρόσθετες μεταναστεύσεις στο Αιγαίο πριν από την εποχή των Μινωιτών και των Μυκηναίων και κάποιες πρόσθετες προσμείξεις αργότερα. Οι Έλληνες ήταν πάντα ένα «έργο σε εξέλιξη», στο οποίο τα στρώματα μετανάστευσης ανά τους αιώνες προσέθεσαν, αλλά δεν έσβησαν τη γενετική κληρονομιά των πληθυσμών της Εποχής του Χαλκού», δήλωσε ο Ιωσήφ Λαζαρίδης της Ιατρικής Σχολής του Χάρβαρντ, επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης.
Τα ευρήματα βοηθούν στην αποσαφήνιση ορισμένων πτυχών των σχέσεων στην Ελλάδα της Εποχής του Χαλκού, αλλά αφήνουν ανοιχτά άλλα ερωτήματα. Οι επιστήμονες ελπίζουν να αποσαφηνίσουν στο μέλλον τη χρονική περίοδο αυτής της πιθανής νέας εισροής ανατολικής γενετικής κληρονομιάς και την οργάνωση της άφιξης της κληρονομιάς της στέπας του Βορρά – με αργό ρυθμό, με την πάροδο του χρόνου, ή με μια μαζική μετανάστευση.
*Δημοσίευση: Nature, Αύγουστος 2017
Συντελεστές:
Iosif Lazaridis, Alissa Mittnik, Nick Patterson, Swapan Mallick, Nadin Rohland, Saskia Pfrengle, Anja Furtwängler, Alexander Peltzer, Cosimo Posth, Andonis Vasilakis, P.J.P. McGeorge, Eleni Konsolaki-Yannopoulou, George Korres, Holley Martlew, Manolis Michalodimitrakis, Mehmet Özsait, Nesrin Özsait, Anastasia Papathanasiou, Michael Richards, Songül Alpaslan Roodenberg, Yannis Tzedakis, Robert Arnott, Daniel M. Fernandes, Jeffery R. Hughey, Dimitra M. Lotakis, Patrick A. Navas, Yannis Maniatis, John A. Stamatoyannopoulos, Kristin Stewardson, Philipp Stockhammer, Ron Pinhasi, David Reich, Johannes Krause, George Stamatoyannopoulos.
πηγή: Ινστιτούτο Max Planck, 3 Αυγούστου 2017, www.mpg.de
