του Πάτρικ Πασκάλ, τ. πρέσβη, δημοσιεύτηκε στον νέο Ερμή τον Λόγιο τ. 27
Ο Πάτρικ Πασκάλ είναι πρώην πρεσβευτής και πρώην πρόεδρος του ομίλου Alstom στη Μόσχα για τη Ρωσία, την Ουκρανία και τη Λευκορωσία, καθώς και ιδρυτής και πρόεδρος της «Perspectives Europe-Monde». Υποστηρίζει ότι η συμπεριφορά των Ρώσων αξιωματούχων, που παραμένουν στην εξουσία για πολλά χρόνια, έχει γίνει πλέον αγνώριστη. «Οι κάποτε προβλέψιμοι εταίροι/αντίπαλοι έχουν μεταβληθεί σε παράλογους δρώντες». «Η επίθεση κατά της Ουκρανίας θεωρούνταν γενικώς μάλλον απίθανη λόγω των αναμενόμενων συνεπειών της, και του παράλογου στοιχείου μιας τέτοιας απόφασης», και όμως πραγματοποιήθηκε. Η κινητοποίηση χωρών που επηρεάζονται από τους ισχυρισμούς της Ρωσίας συνιστά μια σημαντική πτυχή της στρατηγικής του προέδρου Πούτιν να προβάλει τη σύγκρουση σαν μια αντιπαράθεση με τη Δύση.
νέος Ερμής ο Λόγιος
Η επιχείρηση από τη νοτιοδυτική Ρωσία εναντίον της κεντρικής εξουσίας της Μόσχας, που μοιάζει με στρατιωτικό πραξικόπημα, από τον αρχηγό του μισθοφορικού στρατού της Βάγκνερ, στις 24 Ιουνίου 2023, επιβεβαίωσε την επαναφορά στη ρωσική πολιτική ζωή μιας κατηγορίας παραγόντων ξεχασμένων για περισσότερα από 30 χρόνια –από το πραξικόπημα του Αυγούστου 1991 εναντίον του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ: αυτή των πολεμάρχων πραξικοπηματιών.
Καθώς ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζεται, και τα θραύσματά του στρέφονται πλέον εναντίον της χώρας που τον προκάλεσε, παρατηρείται μια αποσταθεροποίηση στο εσωτερικό της Ρωσίας. Τα γεγονότα συνιστούν ένδειξη αποτυχίας του Βλαντιμίρ Πούτιν, τουλάχιστον προσωρινής, καθώς ο ρωσικός λαός πίστεψε ότι η πολιτική του είχε ως προτεραιότητα την ανοικοδόμηση του κράτους, την εγγύηση της εσωτερικής σταθερότητας και τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου.
Ακόμη και πριν τους σπασμούς του πραξικοπήματος, η συμπεριφορά των Ρώσων αξιωματούχων, που βρίσκονται στην εξουσία εδώ και πολλά χρόνια, μοιάζει αγνώριστη. Πραγματικά, κάποτε προβλέψιμοι εταίροι/ή και αντίπαλοι, έχουν μεταβληθεί σε παράλογους δρώντες. Η επίθεση κατά της ίδιας της Ουκρανίας, με σημαντικούς πόρους και τρόπους που δεν είχαν χρησιμοποιηθεί στην ευρωπαϊκή ήπειρο από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, δεν θεωρήθηκε πιθανή –με την εξαίρεση ορισμένων υπηρεσιών πληροφοριών– λόγω του παράλογου χαρακτήρα μιας τέτοιας απόφασης και των αναμενόμενων συνεπειών της.
Αγνώριστοι δρώντες
Ας αναφέρουμε μερικά παραδείγματα: ο Σεργκέι Λαβρόφ, ο οποίος χρησιμοποιούσε μια τελείως λεγκαλιστική ρητορική στα Ηνωμένα Έθνη, όπου θήτευσε ως πρέσβης για μια δεκαετία, απασφάλισε μετά την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014. Η Μαργαρίτα Σιμονιάν, η οποία ίδρυσε το Russia Today, ένα πρακτορείο ενημέρωσης που ισχυρίζεται ότι είναι σύγχρονο και ακολουθεί δυτικά πρότυπα, τίθεται πλέον απροκάλυπτα και προκλητικά στην υπηρεσία της προπαγάνδας. Ο δε Σεργκέι Λαβρόφ παραμένει προσκολλημένος στη φιλοδοξία της Ρωσίας να διατηρήσει, ή μάλλον να ανακτήσει, το κύρος που απολάμβανε τις παλιές καλές μέρες της αμερικανοσοβιετικής συγκυριαρχίας.
Ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ ήταν ένας συγκαταβατικός πρόεδρος, που υποστήριζε την πολυδιάστατη ανάπτυξη της οικονομίας και εργαζόταν για τη δημιουργία ενός είδους Σίλικον Βάλεϋ στο Σκάλκοβο της Μόσχας· πλέον παρουσιάζεται εκτροχιασμένος και ξεστομίζει την μία ακραία απειλή πίσω από την άλλη. Ειδήμονες των διεθνών σχέσεων και σημαντικοί αναλυτές της δυτικής στρατηγικής σκέψης, όπως ο Σεργκέι Καραγκάνοφ και ο Φιοντόρ Λουκιάνοφ, επικεφαλής της Δεξαμενής Σκέψης Think Tank Council for Foreign and Defence Policy, το οποίο εκδίδει την επιθεώρηση Russia in Global Affairs –ή ο Ντμίτρι Τρένιν που διηύθυνε το Ίδρυμα Κάρνεγκι στη Μόσχα– σήμερα υποστηρίζουν το σενάριο της χρήσης τακτικών πυρηνικών όπλων. Μόνο ο Ντμίτρι Πεσκόφ, ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου, που βρίσκεται στην ίδια θέση εδώ και μια δεκαετία, φαίνεται να διατηρεί από την πλευρά του τα προσχήματα δεδομένης της θέσης του, αλλά προφανώς δεν μπορεί να παρεκκλίνει από μια ρητορική που εξ ορισμού αποτελεί επίσημη γραμμή.
Κάποτε τον αποκαλούσαν «Ρώσο Ταϋλεράνδο»…
Η περίπτωση του Σεργκέι Λαβρόφ αξίζει προσοχής, καθώς αντιπροσωπεύει την πιο χαρακτηριστική ενσάρκωση της μετάλλαξης που έχει συμβεί τα τελευταία χρόνια. Με την προσοχή πλέον να έχει στραφεί στον πόλεμο, ο Ρώσος ΥΠΕΞ περιόρισε τις δημόσιες παρεμβάσεις του. Αυτό δεν σημαίνει ότι παραμένει ανενεργός, καθώς, η κινητοποίηση των χωρών που κατ’ αρχάς διάκεινται ευνοϊκά στο αφήγημα της Ρωσίας, ειδικά εκείνων που ανήκουν στον επονομαζόμενο «Παγκόσμιο Νότο», αποτελεί σημαντικό κομμάτι της στρατηγικής του Προέδρου Πούτιν για να εμφανίσει τη σύγκρουσή του ως αντιπαράθεση με τη Δύση.
Κάποτε αποκαλούσαν τον Σεργκέι Λαβρόφ τον «Ρώσο Ταϊλεράνδο» εξαιτίας της θέσης που κατείχε επί σχεδόν είκοσι χρόνια στην κορυφή της διπλωματίας της χώρας του· ωστόσο, ο χαρακτηρισμός αυτός είναι μάλλον άστοχος, καθώς οι τρόποι του Λαβρόφ υπήρξαν πάντοτε τραχείς, σχεδόν χοντροκομμένοι, σε αντίθεση με τις περίπλοκες συστροφές και τους ελιγμούς στους οποίους επιδιδόταν ο ίδιος ο Ταϋλεράνδος. Μάλλον πρόκειται για ένα είδος Ρώσου «Τσου εν Λάι», χωρίς την αριστοκρατική αύρα του τελευταίου – ένας πατριώτης και σε κάθε περίσταση σκληροπυρηνικός υπερασπιστής του κρατικού συμφέροντος.
Ο Σεργκέι Λαβρόφ ο αμετακίνητος, που κατέχει θέσεις ευθύνης επί τριάντα χρόνια –Αναπληρωτής υπουργός από το 1992, επικεφαλής του Τμήματος των Ηνωμένων Εθνών και των Διεθνών Οργανισμών του ρωσικού υπουργείου Εξωτερικών (MID)–, συνομιλούσε με τις μεγαλύτερες δυνάμεις και εμφανιζόταν ιδιαίτερα ικανοποιημένος από τη σχέση εταίρου/αντιπάλου που διατηρούσε με τις ΗΠΑ. Επέμεινε σε αυτόν τον ρόλο, καθώς ευθυγραμμιζόταν με τη φιλοδοξία της Ρωσίας να αναβιώσει το κύρος που απολάμβανε τις παλιές καλές ημέρες της αμερικανοσοβιετικής κυριαρχίας.
Η εμπειρία που απέκτησε από τη διαμονή του στη Νέα Υόρκη, τόσο ως σύμβουλος της πρεσβείας όσο και στη συνέχεια ως μόνιμος εκπρόσωπος της χώρας του στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, και η καλή γνώση της αγγλικής γλώσσας, μετά από μια δεκαετία παραμονής στις Ηνωμένες Πολιτείες, διευκόλυνε την υλοποίηση μιας τέτοιας πολιτικής.
Το 2013 υπήρξε μάλλον η χρονιά που η καριέρα του κορυφώθηκε μαζί με τη διεθνή αναγνωρισιμότητά του, με την αντιμετώπιση τόσο της ουκρανικής όσο και της συριακής κρίσης, από κοινού με τον Αμερικανό ομόλογό του, Τζον Κέρι. Θυμάμαι ένα γεύμα εργασίας στο Λονδίνο, τον Απρίλιο του 2013, στο πλαίσιο της συνάντησης των υπουργών Εξωτερικών της G8. Το μόνο θέμα στην ημερήσια διάταξη ήταν η Εγγύς και η Μέση Ανατολή. Ο Τζον Κέρι, που μόλις είχε επιστρέψει από περιοδεία στην περιοχή, έκανε μια εξαιρετική ανάλυση στους συναδέλφους του, που σχεδόν μόνο ο Σεργκέι Λαβρόφ προσπάθησε να σχολιάσει και να επηρεάσει.
Ο Σεργκέι Λαβρόφ έδειχνε πάντα σεβασμό στη Γαλλία. Στην ίδια διάσκεψη της G8, υπό την προεδρία των Βρετανών, ο Γάλλος υπουργός Εξωτερικών, Λοράν Φαμπιούς, ήταν ο μόνος με τον οποίο συμφώνησε να έχει διμερείς συζητήσεις σε βάθος, ενώ οι διαθέσιμοι χρόνοι ήταν πολύ περιορισμένοι μέσα σε ένα ιδιαίτερα σφιχτό χρονοδιάγραμμα. Κι εδώ, ο Σεργκέι Λαβρόφ συνέχιζε μια παράδοση στενού γαλλορωσικού διαλόγου, όποιες κι αν ήταν οι διαφορές μεταξύ των δύο χωρών. Βέβαια, ακόμα και τότε, το να ισχυριστεί κάποιος ότι η αρμενική καταγωγή που έχει από την πλευρά του πατέρα του, του απέδιδε ιδιαίτερες ευαισθησίες και επηρέαζε την προσέγγισή του στις γαλλορωσικές σχέσεις, θα ακουγόταν σαν υπερβολή.
Η υποχώρηση της διπλωματίας
Το 2014 ήταν ένα είδος «annus horribilis» για τη ρωσική διπλωματία. Πράγματι, η προσάρτηση της Κριμαίας, κατά παράβαση όλων των διεθνών κανόνων, υπονόμευσε αμέσως τη λεγκαλιστική ρητορική του υπουργού της Ρωσίας. Ήταν σε μεγάλο βαθμό αυτή η αυστηρότητα και η συνοχή που έδινε δύναμη στις ομιλίες του Σεργκέι Λαβρόφ στα Ηνωμένα Έθνη, ιδιαίτερα στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Η Ρωσία είχε πράγματι κολλήσει σε μια «αντιρεβιζιονιστική» θέση του διεθνούς συστήματος υπό την αιγίδα του ΟΗΕ, η οποία θα μπορούσε να συνοψιστεί ως εξής: «το σύνολο του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ, και τίποτα άλλο πέρα από αυτόν».
Ο επιδραστικός υπουργός –που έφτασε να επηρεάσει, καταπώς λέγεται, ακόμα και τον Πούτιν στην περίφημη ομιλία του στο Μόναχο το 2007, όπου κατήγγειλε την τάση προς έναν μονοπολικό κόσμο– και ολόκληρο το επιτελείο του υπουργείου Εξωτερικών, το οποίο είχε ανανεωθεί υπό τον Γεβγκένι Πριμακόφ πριν τον αντικαταστήσει ο ίδιος ο Σεργκέι Λαβρόφ, θα περάσουν απότομα στην αφάνεια το 2022, επισκιαζόμενοι από τον ίδιο τον Ρώσο Πρόεδρο, που πλέον παρουσιαζόταν ως ο μοναδικός ηγέτης της χώρας, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό.
Η περίφημη συνεδρίαση του Συμβουλίου Ασφαλείας στη Μόσχα, την παραμονή της επίθεσης στην Ουκρανία, αποτέλεσε μάλλον μια δύσκολη στιγμή και για τον υπουργό Εξωτερικών, ο οποίος θα εμφανιστεί κάπως αμήχανος στις εικόνες που δόθηκαν στη δημοσιότητα. Ωστόσο, ο υπουργός γλίτωσε την «ταπείνωση» που υπέστησαν άλλοι συμμετέχοντες, συμπεριλαμβανομένου του γραμματέα του Συμβουλίου Ασφαλείας Νικολάι Πατρούσεφ, του επικεφαλής της Υπηρεσίας Εξωτερικών Πληροφοριών (SVR) Σεργκέι Ναρίσκιν και του πρώην προέδρου και πρωθυπουργού Ντμίτρι Μεντβέντεφ.
Αν ο πόλεμος είναι απλώς μια προέκταση της πολιτικής με άλλα μέσα, σύμφωνα με τη διάσημη διατύπωση του Κλάουζεβιτς, η εισβολή στην Ουκρανία δεν άφησε καμία εναλλακτική στη ρωσική διπλωματία πέραν του να απηχεί το αφήγημα που εξυφάνθηκε στην κορυφή του κράτους περί «γενοκτόνων και νεοναζί του Κιέβου».
Σε αυτό το γενικό πλαίσιο εντάσσονται και οι δηλώσεις που έκτοτε κάνει ο Σεργκέι Λαβρόφ ενώπιον των ΜΜΕ.
Ο Λαβρόφ ως δείκτης
Καθώς οι παρεμβάσεις του είναι πλέον σπάνιες, είναι προφανές ότι ο Λαβρόφ δεν επιλέγει να τοποθετηθεί δημοσίως –εν μέσω του πολέμου– δίχως να έχει σαφή και ισχυρά απώτερα κίνητρα και στόχο. Όταν συνέβη αυτό, καμία λεπτομέρεια της παρέμβασής του δεν αγνοήθηκε. Έτσι, όταν εμφανίστηκε στη γαλλική τηλεόραση, στις 29 Μαΐου 2022, το σκηνικό της παρουσίας του δεν ήταν το συνηθισμένο και απρόσωπο πόντιουμ της αίθουσας τύπου του υπουργείου Εξωτερικών, αλλά ένα άνετο σαλόνι, που πιθανώς να βρίσκεται στο ίδιο το υπουργείο ή την έπαυλή του (Osobniak), και προορίζεται για την υποδοχή διακεκριμένων επισκεπτών. Σαν, σε έναν κόσμο πλημμυρισμένο από εικόνες και πολεμικές διακηρύξεις, να κρίθηκε απαραίτητο να σκηνοθετηθεί η ατμόσφαιρα μιας ορισμένης κανονικότητας κι ενός επιθυμητού κατευνασμού.
Ούτε η επιλογή ενός γαλλικού μέσου ήταν τυχαία. Παρά τα πικρά σχόλια για τον ρόλο της Γαλλίας στην υποστήριξη της Ουκρανίας («Η Γαλλία τροφοδοτεί τον ουκρανικό εθνικισμό… παρέχει επιθετικά όπλα»), η διαχρονικότητα και η σταθερότητα του διαλόγου ανάμεσα στον πρόεδρο της Γαλλικής Δημοκρατίας και τον Ρώσο ομολόγό του τονίστηκε από τον Σεργκέι Λαβρόφ.
Επί της ουσίας, ο υπουργός έμεινε πιστός στη φήμη του και εμφανίστηκε μαχητικός. Αναφέρθηκε με αναμενόμενο τρόπο στα αφηγήματα της Μόσχας και υπηρέτησε το αφήγημα που επαναλαμβανόταν ad nauseam για την ανάγκη «αποναζιστικοποίησης» της Ουκρανίας. Αλλά ολόκληρη η συνέντευξη στην πραγματικότητα διέψευδε αυτή τη φαινομενική εμμονή.
Την ίδια στιγμή δεν έθεσε κανέναν άλλον στόχο για τη χώρα του πέρα από τις αυτοανακηρυχθείσες οντότητες του Ντονμπάς. Αναγνώρισε τις προσπάθειες της Γαλλίας, την ίδια στιγμή που υπογράμμισε την απομόνωση την οποία αντιμετώπισε από την Ευρώπη, στις προσπάθειές της να προωθήσει μια «νέα ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας» και «στρατηγική αυτονομία». Χωρίς να κάνει τη χώρα του να φαίνεται ότι εκλιπαρεί, σε καμιά περίπτωση δεν έκλεισε την πόρτα σε έναν γαλλορωσικό διάλογο στο υψηλότερο επίπεδο.
Στο ζήτημα των κυρώσεων υπήρξε φειδωλός. Τις χαρακτήρισε μεν «υστερικές, ανίσχυρες, από καιρό σχεδιασμένες για να αποτρέψουν την ανάπτυξη της Ρωσίας» και εμφανίστηκε απαισιόδοξος για την προοπτική άρσης τους. Παραδόξως, όμως, ήταν πάνω στο ίδιο το ζήτημα που φάνηκε διατεθειμένος να εργαστεί περισσότερο. Είναι και η αλόγιστη χρήση του μποϋκοτάζ των ουκρανικών σιτηρών, που έχει παγκόσμιες συνέπειες, που μπορεί να αποβεί δίκοπο μαχαίρι για τη Μόσχα. Πέραν του ότι απειλούν να πλήξουν ακόμα περισσότερο το κύρος της Μόσχας στις αναπτυσσόμενες χώρες, οι οποίες διάκεινται κατ’ αρχάς θετικά απέναντι στις θέσεις της, οι μακροπρόθεσμες οικονομικές συνέπειές τους μπορούν όντως να αποβούν καταστροφικές για τη Ρωσία. Όπως και με τον αναπροσανατολισμό των ενεργειακών προμηθειών της Ευρώπης, αποπειράθηκε να οργανώσει μια εναλλακτική δίοδο για τα 25 εκατομμύρια τόνους σιτηρών, μέσω της Ρουμανίας και της Πολωνίας, η οποία στη συνέχεια μπλοκαρίστηκε. Αυτή η ανάλυση μπορεί πιθανόν να εξηγήσει τη σχετική δεκτικότητα που επιδεικνύει ο πρόεδρος Πούτιν προς τον Γάλλο πρόεδρο και τον Καγκελάριο Σολτς.
Η ερμηνεία των δηλώσεων του Ρώσου υπουργού Εξωτερικών απαιτεί προσοχή και θα πρέπει να αντιπαρατεθεί με πραγματικότητες, οι οποίες επιπλέον εξελίσσονται. Η επιστροφή του Σεργκέι Λαβρόφ στο προσκήνιο θα ήταν ωστόσο εκ των προτέρων ενθαρρυντική είδηση, πράγμα που σημαίνει ότι ένας διπλωματικός δίαυλος δεν έχει κλείσει εντελώς. Στον απόηχο του πραξικοπήματος του Ιουνίου, ο Σεργκέι Λαβρόφ παρενέβη για να δηλώσει ότι οι δραστηριότητες της Βάγκνερ θα συνεχιστούν στην Αφρική. Όμως, την ίδια στιγμή, ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου εξήρε τις προσπάθειες της διπλωματίας του Βατικανού. Είναι σαφές ότι ο κλονισμός της ρωσικής ισχύος, λόγω της σύγκρουσης του Γιεβγκένι Πριγκόζιν με τη Μόσχα, έχει εισαγάγει μια νέα κατάσταση που θα μπορούσε να επηρεάσει τη διεξαγωγή του πολέμου στην Ουκρανία. Σε κάθε περίπτωση, η διακριτικότητα ή η ορατότητα του Σεργκέι Λαβρόφ θα παραμείνει ένας σημαντικός δείκτης των προθέσεων των ρωσικών αρχών σε σχέση με τον πόλεμο.
Μετάφραση: Μαριάννα Δεσύπρη, Επιμέλεια: Γιώργος Καραμπελιάς
