Ο θάνατος του ανώτατου ηγέτη του Ιράν Αλί Χαμενεΐ, μετά τις επιθέσεις των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ, αποτελεί άμεση συνέπεια του πολέμου που ξεκίνησε στις 7 Οκτωβρίου από τη Χαμάς, . Πλέον, ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία.
του Gilles Kepel* – Le Figaro
Η εξόντωση του ηγέτη της Ισλαμικής Επανάστασης, Αλί Χαμενεΐ, από τις πρώτες κιόλας επιθέσεις που πραγματοποίησαν οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ στην Τεχεράνη, στις 28 Φεβρουαρίου, αποκεφάλισε το καθεστώς που είχε εγκαθιδρύσει σαραντα επτά χρόνια νωρίτερα ο Αγιατολάχ Χομεϊνί. Βέβαια, η υποδομή της εξουσίας διατηρείται, μέσω των φοβερών Φρουρών της Επανάστασης (ή Πασνταράν), που είναι πάνοπλοι και έχουν αποδείξει τη βαρβαρότητά τους σφαγιάζοντας τους συμπατριώτες τους που διαδήλωσαν τον Ιανουάριο ενάντια στην κατάρρευση της οικονομίας – κατάρρευση που οφείλεται σε οικονομικές ατασθαλίες που έχουν επιτρέψει τον πλουτισμό της ιεραρχίας των ίδιων των Πασνταράν. Αλλά, για πρώτη φορά, αυτή η αιματηρή καταστολή έπληξε –σε αντίθεση με εκείνη του 2022 που στόχευε τις γυναίκες και τις φιλελεύθερες μεσαίες τάξεις, οι οποίες διαμαρτύρονταν για τη δολοφονία της νεαρής Κούρδισσας Μαχσά Αμινί σε ένα αστυνομικό τμήμα επειδή ήταν «κακώς καλυμμένη», και οι οποίες ήταν ούτως ή άλλως εχθρικές προς το καθεστώς– τις φτωχές κοινωνικές τάξεις τις οποίες η εξουσία χάιδευε για τέσσερις δεκαετίες, διανέμοντάς τους έσοδα από το πετρέλαιο σε αντάλλαγμα της υποταγής τους. Αυτό το κίνημα κλόνισε την ίδια την ιδρυτική πολιτική συμφωνία της Ισλαμικής Δημοκρατίας που γεννήθηκε στο παζάρι της Τεχεράνης, σε αντιδιαστολή με εκείνο που είχε αναδειχθεί στον ίδιο χώρο το 1978 για να ανατρέψει τον Σάχη τον επόμενο χρόνο. Με αυτή την έννοια, το καθεστώς έχει κλονιστεί βαθιά, και οι σκηνές λαϊκού ενθουσιασμού που ξέσπασαν κατά τη διάρκεια της νύχτας, μόλις επιβεβαιώθηκε ο θάνατος του «ντικτατόρ», αντικατοπτρίζουν την υλοποίηση του συνθήματος που κραύγαζε ο κόσμος τον Ιανουάριο (Μαργκ Μπαρ [θάνατος στον] Χαμενεΐ, Μαργκ μπαρ Ντικτατόρ), με τίμημα χιλιάδες θύματα – που θα συγκαταλεχθούν στους μάρτυρες το αίμα των οποίων χύθηκε γι’ αυτή την απελευθέρωση.
Είναι πολύ νωρίς, τη δεύτερη μέρα του πολέμου που κήρυξαν στο καθεστώς των μουλάδων ο Ντόναλντ Τραμπ και ο Μπένζαμιν Νετανιάχου, για να κάνουμε εικασίες σχετικά με το αν ο θάνατος του θρησκευτικού δεσπότη θα οδηγήσει στην εγκαθίδρυση ενός δημοκρατικού και φιλελεύθερου κράτους στο Ιράν: το προηγούμενο της πτώσης και της εξόντωσης του Σαντάμ Χουσεΐν στο γειτονικό Ιράκ, του Καντάφι στη Λιβύη και της απογοήτευσης που ακολούθησε τις ελπίδες που είχαν γεννηθεί από την «Αραβική Άνοιξη», μας επιβάλλει να είμαστε επιφυλακτικοί. Η ανθεκτικότητα ή όχι των Πασνταράν, που διατηρούν ένα οπλοστάσιο προορισμένο να σφαγιάζει τον πληθυσμό, τουλάχιστον όσο και να πολεμά τον «σιωνισμό και τον ιμπεριαλισμό», παρά τον θάνατο του Ηγέτη, αποτελεί κεντρικό ερώτημα για το άμεσο μέλλον. Και ο φόβος ότι το αυτοκρατορικό κέλυφος, που συντηρείται από τους μουλάδες και έχει ενώσει υπό την περσική καθοδήγηση ριζοσπαστικές μειονότητες που δελεάζονται από τον αλυτρωτισμό –Βαλούχοι, Κούρδοι, Άραβες, Αζέροι και άλλοι–, κινδυνεύει να σπάσει και να εξελιχθεί σε εμφύλιο πόλεμο, την ώρα που εκατοντάδες κιλά πυρηνικού καυσίμου έχουν εξαφανιστεί, βασανίζει όλα τα κράτη της περιοχής, ιδίως τις πετρομοναρχίες του Κόλπου. Η στρατιωτική ευπάθεια αυτών των κρατών αποτυπώθηκε στις πρωτόγνωρες ιρανικές επιθέσεις που εξαπολύθηκαν από την πρώτη μέρα εναντίον του Ντουμπάι και του Αμπού Ντάμπι, του Κατάρ, του Μπαχρέιν, του Κουβέιτ και της Σαουδικής Αραβίας: το Ομάν, μεσολαβητής των ανεπιτυχών αμερικανο-ιρανικών συνομιλιών, ήταν το μόνο κράτος του Συμβουλίου Συνεργασίας των Αραβικών Κρατών του Κόλπου που εξαιρέθηκε από τους Πασνταράν – μήπως για να διασφαλιστούν οι μελλοντικές διαπραγματεύσεις; Και το de facto κλείσιμο των στενών του Ορμούζ, από το οποίο διέρχεται το 20% των παγκόσμιων μεταφορών πετρελαίου, είναι ικανό να επιταχύνει τις οικονομικές εντάσεις (ακόμη και αν αυτές οι ροές προορίζονται κυρίως για την Κίνα, αντίπαλο των Ηνωμένων Πολιτειών, η παραγωγική μηχανή της οποίας θα είναι η πρώτη που θα επηρεαστεί).
Ωστόσο, ανεξάρτητα από τις, απρόβλεπτες σήμερα, μεσοπρόθεσμες περιπέτειες που θα ακολουθήσουν την εξόντωση του Ανώτατου Ηγέτη και τον αποκεφαλισμό της Ισλαμικής Δημοκρατίας, η σελίδα έχει γυρίσει – και ο κόσμος βιώνει μια ιστορική στιγμή που αλλάζει την πορεία που είχε χαραχθεί το 1979. Όντως, η Ισλαμική Επανάσταση εδραίωσε το πρώτο στη σύγχρονη ιστορία «ισλαμιστικό» κράτος, με την έννοια ότι κινητοποίησε μια ιδεολογία, το πολιτικό ισλάμ, στην υπηρεσία ενός σκοπού, την ενίσχυση μέχρι παροξυσμού του θρησκευτικού νόμου (σαρία), με στόχο τον έλεγχο των κοινωνιών απέναντι στον φιλελευθερισμό, ανακτώντας παράλληλα τη σοσιαλιστική ουτοπία και υποτάσσοντάς την στον Κοράνι. Αυτός ο πολιτισμικός σεισμός, που ενσαρκώθηκε από τον κλήρο των μουλάδων, χαρακτηριστικό του σιιτισμού, είχε ωστόσο την καταγωγή του στο κίνημα των Αδελφών Μουσουλμάνων, που γεννήθηκε στη σουνιτική Αίγυπτο της δεκαετίας του 1920, υπό την ηγεσία του ιδεολόγου Χασάν αλ-Μπάννα (δολοφονήθηκε το 1949) και του ριζοσπάστη επιγόνου του, Σαγίντ Κουτμπ (ο οποίος απαγχονίστηκε το 1966 από τον Νάσερ). Η πανισλαμική και επαναστατική του διάσταση απειλούσε τις συντηρητικές και φιλοαμερικανικές μοναρχίες της Αραβικής Χερσονήσου, οι οποίες αναγκάστηκαν να πλειοδοτήσουν προκειμένου να τον αντιμετωπίσουν: έτσι εξηγείται η μαζική οικονομική στήριξή τους στη (σουνιτική) τζιχάντ στο Αφγανιστάν, σε συνεργασία με τη CIA, με σκοπό την ανατροπή του φιλοσοβιετικού καθεστώτος που είχε εγκαθιδρύσει στην Καμπούλ ο Κόκκινος Στρατός, στο τέλος του ίδιου έτους 1979, που είχε ξεκινήσει με την ανακήρυξη της Ισλαμικής Δημοκρατίας στη Τεχεράνη τον Φεβρουάριο. Αυτό το ένοπλο και εκπαιδευμένο από τη CIA αντάρτικο οδήγησε στην ήττα των Σοβιετικών, στις 15 Φεβρουαρίου 1989, όταν ο Κόκκινος Στρατός εγκατέλειψε την Καμπούλ, ουσιώδες προοίμιο της κατάρρευσης του κομμουνισμού στις 9 Νοεμβρίου της ίδιας χρονιάς με την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Ωστόσο, προκάλεσε, μπροστά στη μύτη και… τη γενειάδα των Ηνωμένων Πολιτειών –αποκοιμισμένων από τον θρίαμβό τους επί της Μόσχας μέσω των γενειοφόρων freedom fighters–, τη διάδοση ενός σουνιτικού τζιχαντισμού που, για τρεις δεκαετίες, σκόρπισε τον τρόμο στον μουσουλμανικό κόσμο και στη Δύση. Ο σουνιτικός τζιχαντισμός άνθισε χάρη στην ανταγωνιστική κρατική τρομοκρατία που εφάρμοσε πολύ γρήγορα η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν: αρχικά ως καθρέφτισμα, καθώς η πολιτική σκέψη του Χομεϊνί και του Χαμενεΐ είχε επηρεαστεί από τους Αδελφούς Μουσουλμάνους, με τον τελευταίο να μεταφράζει στα περσικά τα βιβλία του Σαγίντ Κουτμπ, και με το Ιράν να προστατεύει την Αλ Κάιντα παρέχοντας άσυλο σε πολλούς από τους ηγέτες της – και στη συνέχεια ως αντίθεση, όταν το Ισλαμικό Κράτος, που προήλθε από τη σαλαφιστική μήτρα και θεωρούσε τους σιίτες αιρετικούς, τους σφαγίασε στο Ιράκ και τη Συρία.
Υπάρχει όμως και μια άλλη, λιγότερο γνωστή, αλλά σήμερα ακόμη πιο σημαντική, συγγένεια που γέννησε η ιρανική επανάσταση: αυτό που σήμερα ονομάζουμε «ισλαμοαριστερισμό», και το οποίο εκπροσωπούν προσωπικότητες με τόσο διαφορετικές πορείες όπως ο Ταρίκ Ραμαντάν ή ο Ζαν-Λυκ Μελανσόν. Πράγματι, το κίνημα που ανέτρεψε τον Σάχη το 1979 περιλάμβανε μια σημαντική μαρξιστική και αντιιμπεριαλιστική συνιστώσα, ενίοτε συνδυασμένη με ισλαμισμό – όπως το κίνημα των Μοτζαχεντίν του Λαού, που στη συνέχεια θα μεταβάλλονταν σε σφοδρό αντίπαλο των μουλάδων. Αυτό το ρεύμα γοήτευσε ένα τμήμα της μετά το ’68 γαλλικής διανόησης, με πρώτον τον Μισέλ Φουκώ, ο οποίος ένιωσε ένα είδος θεϊκής έκστασης για τον «Άγιο Άνθρωπο» – χωρίς αυτός ο ακτιβιστής υπέρ της ομοφυλοφιλικής υπόθεσης να δείχνει να ανησυχεί για την τύχη των «διαφθορέων της γης» που θα καταδικάζονταν σε θάνατο για σοδομισμό από το καθεστώς… Ο Αλί Σαριατί (απεβίωσε το 1977), γιος μουλά και αντίπαλος του Σάχη, που είχε καταφύγει στη Γαλλία, όπου διάβασε το βιβλίο του Φραντς Φανόν, Της γης οι κολασμένοι, μετέφρασε αυτό το κείμενο στα περσικά, αποδίδοντας τους μαρξιστικούς όρους «καταπιεστής» και «καταπιεζόμενος» με τις κορανικές κατηγορίες μοστακμπιρίν [στην κυριολεξία: «αλαζονικός», χαρακτηριστικό του Φαραώ, άνδρα που θεωρούσε τον εαυτό του Θεό] και μοσταντ’αφίν,«αδύναμοι», προωθώντας την ώσμωση μεταξύ μαρξισμού και ισλαμισμού. Εκείνη την εποχή, αυτό το ρεύμα ήταν ενταγμένο σε αυτό που ονομάζουμε «τριτοκοσμισμός», μια έννοια που σήμερα έχει ξεπεραστεί από την έννοια της «αποαποικιοποίησης» και τη συνακόλουθη «γουοκισμός».
Η πανουργία της ιστορίας θέλησε η αρχή της διαδικασίας που θα οδηγούσε στην εξόντωση του Χαμενεΐ να είναι το «πογκρόμ» που πυροδότησε, στις 7 Οκτωβρίου 2023, η Χαμάς στο νότιο Ισραήλ, με 251 ομήρους και 1200 νεκρούς, ακολουθούμενο από τον πόλεμο αφανισμού που διεξήγαγε το εβραϊκό κράτος στη Γάζα, ο οποίος προκάλεσε περίπου 70.000 θύματα. Ο Γιαχία Σινουάρ ήταν υπόχρεος στην Τεχεράνη, η οποία του παρείχε χρηματοδότηση και οπλισμό – λειτουργώντας, όπως και η Χεζμπολάχ του Λιβάνου, ως «αποτρεπτική δύναμη» για το Ιράν, καθώς και οι δύο μπορούσαν να επιφέρουν σοβαρά πλήγματα στο Ισραήλ, σε περίπτωση που οι Ηνωμένες Πολιτείες αποφάσιζαν να επιτεθούν στην Ισλαμική Δημοκρατία. Η Χαμάς είναι σουνιτική (σε αντίθεση με τη σιιτική Χεζμπολάχ), αλλά, προερχόμενη από την πολιτική μήτρα των Αδελφών Μουσουλμάνων, είναι απόλυτα συμβατή με τους Πασνταράν (σε αντίθεση με τους σαλαφιστές). Η 7η Οκτωβρίου υπήρξε μια στιγμή σημαντικής ενοποίησης και ταύτισης με τον σύγχρονο ισλαμο-αριστερισμό, καθώς η υποστήριξη της δράσης της Χαμάς και, ευρύτερα, η μαζική καταγγελία της επακόλουθης ισραηλινής καταστολής, ενίσχυσαν αυτή τη συμμαχία και της προσέδωσαν παγκόσμια απήχηση. Η πάπισσα του woke, η Αμερικανίδα ακαδημαϊκός Τζούντιθ Μπάτλερ, η οποία είναι εβραϊκής καταγωγής και ομοφυλόφιλη ακτιβίστρια, στις 3 Μαρτίου 2024, στο Παντέν, υπό την αιγίδα των Ιθαγενών της Δημοκρατίας, κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψης στη Γαλλία κατόπιν πρόσκλησης του Κέντρου Πομπιντού, νομιμοποίησε την 7η Οκτωβρίου ως «πράξη αντίστασης». Έτσι, προσχώρησε και αυτή στην εκπληκτική φουκοϊκή τύφλωση, όταν εκείνος έδινε την ευλογία του στον «Άγιο Άνθρωπο» Χομεϊνί: προφανώς, ήταν προτιμότερο να κάνει μια τέτοια δήλωση στο «αποικιακό» γαλλικό έδαφος παρά στη Λωρίδα της Γάζας, υπό την αυστηρή διακυβέρνηση του Γιαχία Σινουάρ, όπου η τύχη των ομοφυλόφιλων, που θανατώνονταν συστηματικά, δεν είχε τίποτα να ζηλέψει από εκείνη των Εβραίων που η Χαμάς συνάντησε την ημέρα της επιδρομής… Αλλά δεν υποψιαζόταν ότι αυτή η «πράξη αντίστασης», που εξιδανίκευσε με τα λόγια της, θα κατέληγε, στις 28 Φεβρουαρίου 2026, στο αντίθετο αποτέλεσμα, δηλαδή τον αποκεφαλισμό της Ισλαμικής Δημοκρατίας μέσα από τη συντονισμένη δράση της «σιωνιστικής οντότητας» και του «αμερικανικού ιμπεριαλισμού»… Πράγματι, η ύβρις του Σινουάρ (ο οποίος, από ό,τι γνωρίζουμε μέχρι στιγμής, δεν φαίνεται να είχε ενημερώσει την Τεχεράνη για την πρωτοβουλία του) οδήγησε σε μια πρωτοφανή κινητοποίηση ισραηλινών μέσων, που θα κατέληγε στην εξόντωση της Χαμάς, της Χεζμπολάχ και του συριακού καθεστώτος, των κύριων πληρεξούσιων του Ιράν, ανοίγοντας έτσι σταδιακά τον δρόμο για τον πόλεμο, την πρώτη ημέρα του οποίου θα σκοτωνόταν ο Ανώτατος Ηγέτης Χαμενεΐ.
Η σελίδα που γύρισε αυτή την ημέρα –αν και δεν προδικάζει τις μελλοντικές εξελίξεις στο ίδιο το Ιράν, στη γειτονική Μέση Ανατολή και στον υπόλοιπο κόσμο– κλείνει ένα τρομερό κεφάλαιο της σύγχρονης ιστορίας που άνοιξε τον Φεβρουάριο του 1979, όταν ο ριζοσπαστικός ισλαμισμός και ο τριτοκοσμισμός συγχωνεύτηκαν στην Ιρανική Επανάσταση, στη συνέχεια πέρασε από την τζιχάντ του Αφγανιστάν στην πτώση της ΕΣΣΔ και την τρομοκρατία της Αλ Κάιντα, και εν συνεχεία του Ισλαμικού Κράτους, για να καταλήξει στην 7η Οκτωβρίου 2023. Ο εξαιρετικά απορρυθμισμένος κόσμος που ξεδιπλώνεται μπροστά στα μάτια μας δεν είναι λιγότερο φορτωμένος με απειλές: να ελπίζουμε, ωστόσο, ότι τα παιδιά μας και εμείς οι ίδιοι θα καταφέρουμε να αντλήσουμε τα καλύτερα διδάγματα από το επεισόδιο που τελειώνει;
*Ο Ζιλ Κεπέλ (Gilles Kepel) είναι ομότιμος καθηγητής πανεπιστημίου και έχει δημοσιεύσει, μεταξύ άλλων, το βιβλίο Le bouleversement du monde : du 7 Octobre au retour de Donald Trump (Η ανατροπή του κόσμου: από τις 7 Οκτωβρίου έως την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ) (επικαιροποιημένη έκδοση, Pocket, 2025).
Στηρίξτε το Άρδην και τις Εναλλακτικές Εκδόσεις κάνοντας μια προσφορά ΕΔΩ.
