του Ιωάννη Σαΐνη
Γιατί ο δυτικός πολιτισμός αμφισβητεί με τόσο δραματικό τρόπο τον εαυτό του και έφτασε σήμερα να αποδομεί την ίδια του την ταυτότητα, ενώ η Ανατολή —και ιδίως ο ισλαμικός κόσμος— δεν ανέπτυξε ποτέ αντίστοιχο κυρίαρχο μηχανισμό αυτοκριτικής;
Η ικανότητα της Δύσης να ελέγχει και να κριτικάρει τον εαυτό της πηγάζει από δύο βαθιές ρίζες: την αρχαιοελληνική κριτική σκέψη και το χριστιανικό ηθικό υπόβαθρο. Στις Τρωάδες του Ευριπίδη υψώνεται ο θρήνος των ηττημένων γυναικών και οι νικητές κρίνονται ηθικά. Ο Χριστιανισμός εισάγει την επαναστατική ιδέα της ισότητας όλων των ανθρώπων, τη δυνατότητα της μετάνοιας για το λάθος και τη λατρεία ενός Θεού που εμφανίζεται ως αθώο θύμα πάνω στον Σταυρό και όχι ως κοσμικός κατακτητής.
Ο διαχωρισμός ανάμεσα στον Καίσαρα και τον Θεό δίνει στον δυτικό άνθρωπο το θάρρος να στέκεται απέναντι στην εξουσία. Η κριτική και η αυτοκριτική αποτελούν θεμελιώδη συστατικά του δυτικού τρόπου σκέψης.
Στην Ορθόδοξη Ανατολή, ήδη τον 4ο αιώνα, ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης καταδίκασε πρώτος στην παγκόσμια ιστορία τον θεσμό της δουλείας και ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ήλεγχε ανοιχτά τους αυτοκράτορες.
Στη Δύση, τον 16ο αιώνα, ο επίσκοπος Βαρθολομαίος ντε Λας Κάζας κατήγγειλε τις σφαγές των ιθαγενών της Αμερικής από τους Ισπανούς, ενώ αργότερα οι Κουάκεροι πρωτοστάτησαν στην κατάργηση της δουλείας. Αυτή η διαρκής αυτοκριτική υπήρξε επί αιώνες η μεγαλύτερη κινητήρια δύναμη προόδου του χριστιανικού και δυτικού κόσμου.
Στον αντίποδα, στον ισλαμικό κόσμο, θρησκεία και εξουσία γεννήθηκαν αδιάσπαστα ενωμένες, θεμελιωμένες πάνω στη στρατιωτική νίκη και την εξάπλωση (Dar al-Islam). Η επιτυχία και η κατάκτηση δεν θεωρήθηκαν ποτέ ηθικό πρόβλημα που χρίζει απολογίας, αλλά απτή απόδειξη θεϊκής εύνοιας. Παρότι υπήρξαν μεμονωμένοι στοχαστές που άσκησαν κριτική (όπως ο Ιμπν Χαλντούν), όταν το ιερό κείμενο και ο νόμος θεωρούνται η απόλυτη, αμετάβλητη και τελική αλήθεια, δεν δημιουργείται θεσμικός χώρος για έναν «Άραβα Λας Κάζας» ή για ένα μαζικό κίνημα αυτοαμφισβήτησης.
Παρομοίως, στις συγκεντρωτικές αυτοκρατορίες της Ασίας, η κοινωνική αρμονία και η υποταγή στην ιεραρχία υπερίσχυσαν ιστορικά της ατομικής αμφισβήτησης.
Το τραγικό παράδοξο του σύγχρονου δυτικού κόσμου είναι ότι αυτή η αρχικά υγιής αυτοκριτική μεταλλάχθηκε σε παθολογία, αυτό που ο Γάλλος φιλόσοφος Πασκάλ Μπρυκνέρ ονόμασε «Η Τυραννία της Μεταμέλειας».
Πώς φτάσαμε, όμως, μέχρι εκεί; Ποιο ήταν το υπόβαθρο πάνω στο οποίο στηρίχθηκε η πολιτισμική αυτο-αποστροφή και αυτο-αποδόμηση στη Δύση;
Για μία ακόμη φορά, όπως σε κάθε μεγάλο σταθμό του Δυτικού Κόσμου, το υπόβαθρο είναι και θρησκευτικό.
Καθώς ο αγγλοσαξονικός κόσμος, που καθόρισε τη νεωτερικότητα, επηρεάστηκε βαθιά από τον Καλβινισμό και την πουριτανική παράδοση, άλλαξε ριζικά ο τρόπος θεώρησης του ανθρώπου. Ενώ στην Ορθόδοξη (και εν πολλοίς στην Καθολική) παράδοση κυριαρχούν η ελεύθερη βούληση και η μετάνοια —κυριολεκτικά η «αλλαγή του νου»— που οδηγούν στη λύτρωση, η καλβινιστική νεωτερικότητα οικοδομήθηκε πάνω στην αντίληψη της αμετάκλητης «ολικής διαφθοράς» του ανθρώπινου είδους και στο δόγμα του Απόλυτου Προορισμού. Την ιδέα, δηλαδή, ότι ο Θεός έχει προκαθορίσει εκ γενετής ποιοι είναι οι «εκλεκτοί» και ποιοι οι «καταδικασμένοι», ανεξάρτητα από τις πράξεις τους.
Όταν αυτές οι δυτικές κοινωνίες εκκοσμικεύτηκαν και απομακρύνθηκαν από τη θρησκεία, διατήρησαν άθικτο αυτό το πουριτανικό ψυχολογικό καλούπι, το οποίο έτσι κι αλλιώς δεν προέβλεπε τη λυτρωτική συγχώρεση.
Η μεταχριστιανική πλέον δυτική κοινωνία χωρίστηκε ξανά ντετερμινιστικά στα δύο με βάση τη γέννηση: από τη μία οι «εκλεκτοί» (οι «φωτισμένοι» και τα εκάστοτε «θύματα») και από την άλλη οι αμετάκλητα «καταδικασμένοι», οι κληρονόμοι των «λευκών προνομιούχων» του παρελθόντος. Δεν έχει σημασία αν οι άνθρωποι αυτοί σήμερα δεν κατέχουν κανένα ουσιαστικό προνόμιο. Από τη γέννησή τους κουβαλούν ένα αιώνιο, αξεπέραστο «προπατορικό αμάρτημα» χωρίς δυνατότητα άφεσης.
Με αυτόν τον τρόπο, η Δύση διδάσκει στα παιδιά της να ντρέπονται για την ιστορία τους, την ώρα που η Ανατολή διδάσκει στα δικά της να υπερηφανεύονται για τις κατακτήσεις της, υπονομεύοντας έτσι η ίδια τη συνέχειά της.
