Πρόλογος του Rémi Braque, Μετάφραση Χριστίνα Σταματοπούλου, Εναλλακτικές Εκδόσεις, 2025
του Σπύρου Α. Γεωργίου*
Έχοντας ως αυτονόητο θεμέλιο σκέψης τη δυτική κουλτούρα, κάνουμε συχνά λάθος, υποθέτοντας ότι η θρησκεία έχει την ίδια σημασία τόσο στον δυτικό όσο και στον ισλαμικό κόσμο και θεωρώντας ότι ισχύει, με παρόμοιο τρόπο, η διάκριση ανάμεσα σε πνευματική και κοσμική εξουσία∙ ότι ισχύει, παρόμοια, ο διαχωρισμός Eκκλησίας και κράτους που είναι θεσπισμένος στον χριστιανικό κόσμο.
Αλλά στον ισλαμικό κόσμο η έννοια της κοσμικής δικαιοδοσίας και εξουσίας που βρίσκεται εκτός του θρησκευτικού πεδίου λογίζεται ως ασέβεια – ως κακό (σύμφωνα με ισλαμιστές φονταμενταλιστές) και επομένως πρέπει να αντιμετωπίζεται με σθένος μέσω της ενδυνάμωσης των κανόνων που θέτει η σαρία.
Οι προκαταρκτικές αυτές παρατηρήσεις αναδεικνύουν ένα επίκαιρο ερώτημα: Τελικά, είναι το ισλάμ μόνο πνευματικότητα ή είναι πνευματικότητα και κοινωνική / πολιτική οργάνωση;
Στο εν λόγω ερώτημα η Razika Adnani (Γαλλοαλγερινή καθηγήτρια φιλοσοφίας, ισλαμολόγος και συγγραφέας) επιχειρεί να απαντήσει με το πρόσφατο βιβλίο της που τιτλοφορείται: Να απαλλαγούμε από τον ισλαμισμό.
Η R. Adnani εκκινεί την επιχειρηματολογία της με σημαντικές και εξόχως κρίσιμες διασαφηνίσεις προκειμένου να κατανοηθεί, τελικά, όπως επισημαίνει: ότι ο ισλαμισμός είναι το ισλάμ της σαρίας και υπάρχει ισλαμισμός όταν υπάρχει η πεποίθηση ότι η σαρία συνιστά αναπόσπαστο στοιχείο του ισλάμ (ώστε) η κοινωνική και ατομική ζωή των μουσουλμάνων να ανταποκρίνεται στους κανόνες της. Και προς επίρρωση αυτών των διαπιστώσεων, αναφέρεται στον Γάλλο ισλαμολόγο Charles Saint-Prot που υπογραμμίζει ότι: το ισλάμ είναι ταυτόχρονα θρησκεία, κοινότητα και νόμος, δηλαδή αφορά το πνευματικό στοιχείο, τον επίγειο κόσμο (ντούνια) και την κοινωνικοπολιτική οργάνωση (ντάουλα).
Βασικό σημείο αναφοράς στο πλαίσιο των διασαφηνίσεων που καταθέτει η R. Adnani και εφαλτήριο των επιχειρημάτων της είναι ο όρος ισλαμισμός. Ο ισλαμισμός (γράφει η συγγραφέας) σημαίνεται ως: μια νέα μορφή πολιτικής σκέψης που βασίζεται στη χρήση του ισλάμ ως μέσου πολιτικής και κοινωνικής οργάνωσης. Ο ισλαμισμός λοιπόν υποδηλώνει το «πολιτικό ισλάμ» και διαφοροποιείται από το ισλάμ. Τούτη η έννοια του ισλαμισμού ως «πολιτικού ισλάμ» (που είναι διακριτό από το ισλάμ) είναι ένα δυτικό-γαλλικό δημιούργημα που προτάθηκε για να δειχθεί ότι η μήτρα του είναι η αποικιακή κυριαρχία. Ωστόσο, μια τέτοια (δυτική) αναπαράσταση που αναφέρεται στο «πολιτικό ισλάμ» δεν αντιστοιχεί στην ιστορία του ισλάμ. Το φαινόμενο της ύπαρξης πολιτικών κινημάτων που χρησιμοποιούν το ισλάμ ως μέσο πάλης δεν εμφανίστηκε πρόσφατα στην ιστορία των μουσουλμάνων, αφού το ισλάμ συναρτάται άρρηκτα με τη σαρία – από την ίδρυσή του.
Ο ισλαμισμός, ιδωμένος μέσα από ένα τέτοιο πολυειδές πρίσμα, αναδεικνύει την ανάγκη γνώσης της ιστορικής πορείας του, αλλά και την ανάγκη γνωριμίας με το ιστορικό υποκείμενό του.
Η R. Adnani μας καθοδηγεί με έντεχνο τρόπο στις ιστορικές αυτές διαδρομές συνεισφέροντας στο να κατανοηθεί η διάκριση ανάμεσα στον σουφισμό, που πρεσβεύει την αποκλειστική πνευματική διάσταση του ισλάμ και τη σαρία, που εμμένει στην επικράτηση της κοινωνικής – πολιτικής πτυχής του ισλάμ. Διάκριση που σημαίνεται και ανάμεσα στη σχολή του Ιράκ και στη σχολή της Μεδίνας, με κατάληξη την υπεροχή της άποψης «των νομικών», σύμφωνα με την οποία το ισλάμ είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένο με τη σαρία νοούμενη ως νομική –κανονιστική και πολιτική– διάστασή του.
Τούτη η πορεία παραπέμπει βέβαια στο ιστορικό υποκείμενο ή αλλιώς σε όσους συνέβαλαν στην ενίσχυση του ισλαμισμού και στην επιβολή της σαρίας σε ολόκληρο τον κόσμο. Η συγγραφέας εστιάζει στη Μουσουλμανική Αδελφότητα και ιχνηλατεί τον πραγματισμό τους που τον ενδυναμώνει η ισλαμοφοβία – μια (δυτικότροπη) έννοια η οποία τροφοδοτεί τη δογματική αντίληψη που παρουσιάζει τη Δύση ως έναν διεφθαρμένο και διαλυμένο κόσμο, που μόνο το ισλάμ μπορεί να σώσει. Ένεκα τούτου ο βασικός στόχος της Αδελφότητας είναι να δώσουν αυτό ακριβώς το νόημα στο κίνημά τους, δανειζόμενοι όλα τα διαθέσιμα μέσα που παρέχει ο δυτικός κόσμος, ώστε: να επιβάλουν μία μόνο θρησκεία και μία μόνο κοινωνική και πολιτική οργάνωση σε όλη την ανθρωπότητα, αυτήν του ισλάμ.
Πρόκειται για ένα διακριτό – σύγχρονο πολιτικό κίνημα – μια ιδεολογία ομάδων που εκτείνεται σε όλο το κοινωνικό φάσμα και δηλώνεται ακόμη και μέσω του «ισλαμικού φεμινισμού», ο οποίος μάχεται τον λεγόμενο «αποικιακού τύπου φεμινισμό», που εγγράφεται σε πράξεις αντιπαλότητας, δικαιωματικές τακτικές και λογικές γουοκισμού.
Η R. Adnani αφιερώνει μεγάλο μέρος του βιβλίου της στην παρουσίαση της στρεβλής εικόνας που υπάρχει σχετικά με τις ανισότητες μεταξύ ανδρών και γυναικών, με την εδραίωση προνομίων στους άνδρες από το Κοράνι, με τη μεγάλη διάσταση που υπάρχει ανάμεσα στη δυτική προσέγγιση για την ισότητα ανδρών και γυναικών και την αντίστοιχη του ισλάμ. Δίκην τεκμηρίου, εξηγεί τη σημασία που έχει το πέπλο που φέρουν οι γυναίκες στις ισλαμικές κοινωνίες υπακούοντας σε σχετική επιταγή του Κορανίου και παραθέτει συγκεκριμένους στίχους για να δειχθεί ότι η μαντίλα είναι η καλύτερη πρακτική που καθρεφτίζει την ανωτερότητα του άνδρα και την κατωτερότητα της γυναίκας. Αν η γυναίκα δεν φοράει μαντίλα, δεν υποτάσσεται στους άλλους κανόνες της σαρίας, τότε γίνεται ίση με τον άνδρα και, κατά συνέπεια, ο ισλαμισμός εξαφανίζεται.
Η συγγραφέας δηλώνει με παρρησία και ευθυκρισία πως πρέπει να τελειώνουμε με την ιδέα ότι το «ισλάμ δεν ταυτίζεται με τον ισλαμισμό». Η έκφραση τούτη είναι μια, δυτικής έμπνευσης, εντελώς εσφαλμένη ιδέα, η οποία συγκροτεί μια ατελέσφορη ρητορική, αφού εμποδίζει (όπως σημειώνει η ίδια) τους μουσουλμάνους να συνειδητοποιήσουν τα προβλήματα που θέτει το ισλάμ στις σημερινές κοινωνίες μας. Η απελευθέρωση του ισλάμ από την πολιτική του διάσταση και η μετατροπή του σε ένα ισλάμ που δεν είναι ισλαμισμός σημαίνει (εντέλει) να του επιτρέψουμε να ανακτήσει τη φύση του ως θρησκεία∙ η απελευθέρωση θα επιτρέψει στο ισλάμ να προσαρμοστεί στην κοσμικότητα.
Η R. Adnani θεωρεί ότι η απαλλαγή του τρόπου σκέψης των μουσουλμάνων από τη δυσφήμιση του ορθολογικού στοχασμού είναι η «μεταρρυθμιστική» στρατηγική που αξίζει να προταχθεί. Και ως προς τούτο, λέγει ότι: Αυτό που οφείλει η Δύση είναι να καταπολεμήσει τη διείσδυση του ισλάμ στο πολιτικό πεδίο, καθώς και κάθε απόπειρα του μουσουλμανικού δικαίου ή της σαρίας να επιβληθεί στον δημόσιο χώρο.
Το βιβλίο της Razika Adnani, με τον τίτλο Να απαλλαγούμε από τον ισλαμισμό, είναι ένα εξαιρετικό και επίκαιρο ερέθισμα για στοχασμό – στους ταραγμένους καιρούς μας. Αξίζει μάλιστα να διαβαστεί συνδυαστικά με το βιβλίο Ισλάμ & παγκοσμιοποίηση. Η θανάσιμη διελκυστίνδα (Εναλλακτικές Εκδόσεις, 2001), καθώς αμφότερα τα βιβλία αυτά συνεισφέρουν στο να αποσαφηνίσουμε, με διαύγεια, τις πολυειδείς και περίπλοκες διαστάσεις του ισλαμισμού στον κόσμο.
*Εκπαιδευτικός Κοινωνιολόγος. Συγγραφέας
