Η λογοτεχνία ως άμυνα απέναντι στην παρακμή, η μνήμη ως πεδίο σύγκρουσης και ο άνθρωπος χωρίς έρεισμα
Συνέντευξη στον Γιάννη Ξένο για το Άρδην
Με αφορμή το βιβλίο «Η βιβλιοθήκη των ανήσυχων κόσμων», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Οξύ, συνομιλούμε με τον Ξενοφώντα Α. Μπρουντζάκη για τη μνήμη, την εμπειρία της σύγχρονης αβεβαιότητας και τη θέση του ανθρώπου μέσα σε έναν κόσμο που δυσκολεύεται να υπάρξει.
Το βιβλίο σας μοιάζει να αρθρώνει μια βαθιά δυσπιστία απέναντι στον σύγχρονο κόσμο. Πρόκειται για λογοτεχνία ή για μια μορφή πολιτισμικής κριτικής;
Θα το πω όσο πιο απλά μπορώ. Δεν νιώθω ότι γράφω «κριτική» με την έννοια ενός σχεδίου. Περισσότερο προσπαθώ να καταλάβω τι συμβαίνει γύρω μου και να σταθώ κάπως μέσα σε αυτό.
Η διάκριση ανάμεσα στη λογοτεχνία και την πολιτισμική κριτική, αν το σκεφτούμε, έχει αρχίσει να ξεθωριάζει. Γιατί και οι δύο ξεκινούν από το ίδιο ερώτημα: τι συμβαίνει στον κόσμο και τι σημαίνει αυτό για εμάς.
Κι αν κοιτάξει κανείς λίγο γύρω του, το βλέπει καθαρά. Η πολιτική μοιάζει ρηχή, η κοινωνία κουρασμένη, και ο άνθρωπος… κάπως ασύνδετος με τον εαυτό του. Σαν να έχει χαθεί μια εσωτερική συνοχή.
Οπότε, χωρίς μεγάλες κουβέντες: η λογοτεχνία ξεκινά από μια πολύ απλή, ανθρώπινη ανάγκη. Να πάρεις αυτό που ζεις , μπερδεμένο, δύσκολο, συχνά χαοτικό, και να το κάνεις κάτι που μπορείς να το καταλάβεις λίγο καλύτερα. Να το αντέξεις. Και ίσως, μέσα από αυτό, να πλησιάσεις και λίγο περισσότερο τον ίδιο σου τον εαυτό.
Η λέξη «ανήσυχοι» στον τίτλο μοιάζει να περιγράφει όχι μόνο τους κόσμους των βιβλίων αλλά και τη δική μας εποχή.
Οι κόσμοι ήταν πάντα ανήσυχοι. Η διαφορά είναι ότι κάποτε αυτή η ανησυχία οδηγούσε σε δημιουργία, ενώ σήμερα ήμερα οδηγεί σε διάλυση και παραίτηση. Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν ανησυχεί επειδή αναζητεί. Η ανησυχία έχει αποκοπεί από τη γνώση και έχει γίνει άγχος. Και αυτό είναι βαθιά πολιτισμικό πρόβλημα.
Στο βιβλίο σας η βιβλιοθήκη αποκτά σχεδόν μεταφυσική διάσταση. Είναι ένας χώρος αντίστασης;
Είναι ο τελευταίος χώρος όπου μπορεί να συγκροτηθεί η συνέχεια. Η βιβλιοθήκη είναι μια μορφή τάξης απέναντι στο χάος κι είναι λάθος να την αντιμετωπίζουμε σαν αποθήκη βιβλίων ή μια αυτάρεσκη εκζήτηση. Στον κόσμο που περιγράφω οι έννοιες, οι λέξεις, οι σχέσεις, όλα βρίσκονται σε αποσύνθεση. Η βιβλιοθήκη περιγράφεται σαν μια απόπειρα να συγκρατηθεί κάτι από την μνήμη ή από τον χρόνο αν θέλετε. Όχι για να σωθεί το παρελθόν, αλλά, τέλος πάντων, για να μη χαθεί πλήρως η δυνατότητα κατανόησης.
Η αντίσταση κατά συνέπεια είναι πράξη συγκρότησης και πράξη πολιτική με τη στενή έννοια.
Ο Σαραντηνός ζει μέσα στα βιβλία. Αυτό τον σώζει ή τον απομακρύνει από τη ζωή;
Ας πούμε ότι τον αποκαλύπτει. Η ιδέα ότι τα βιβλία «βελτιώνουν» τον άνθρωπο είναι μια από τις πιο αφελείς αυταπάτες του νεωτερικού κόσμου. Τα βιβλία δεν σώζουν κανέναν. Θα έλεγα αντίθετα ότι σε εκθέτουν. Ο Σαραντηνός, για παράδειγμα δεν ζει μέσα στη ζωή του, ζει μέσα σε αναπαραστάσεις της ζωής. Από την άλλη θαρρώ πως είναι και η μόνη ειλικρινής στάση μέσα σε έναν κόσμο που ζει εξ ολοκλήρου μέσα σε ψευδαισθήσεις.
Υπάρχει στο έργο σας μια έντονη κριτική προς τις «μεγάλες ιδέες» και τους οραματιστές.
Οι μεγάλες ιδέες του 20ού αιώνα άφησαν πίσω τους εκατομμύρια νεκρούς. Οραματιστές, ιδεολογίες, «σωτηρίες», όλα αυτά τα μεγαλόπνοα και κοσμοσωτήρια παρήγαγαν περισσότερο πόνο απ’ ότι νόημα.
«Ο κόσμος δεν καταστράφηκε από αδιάφορους ανθρώπους», ισχυρίζεται κάπου ένας ήρωας του βιβλίου. Καταστράφηκε από ανθρώπους που ήξεραν πολύ καλά τι ήθελαν να κάνουν στους άλλους. Η δυσπιστία απέναντι στις μεγάλες ιδέες διατυπώνεται στο μυθιστόρημα περισσότερο σαν ιστορική εμπειρία και λιγότερο σαν κυνισμός.
Άρα προτείνετε μια μορφή «απόσυρσης»;
Είμαι από εκείνους που είναι διστακτικοί στο να κάνουν προτάσεις και μάλιστα πιστεύω πως ο ρόλος της λογοτεχνίας δεν είναι να προσφέρει λύσεις. Αν κάτι δείχνει το βιβλίο, είναι ότι ο άνθρωπος που αποσύρεται από τον κόσμο το κάνει επειδή δεν μπορεί να τον κατανοήσει ή να τον αντέξει. Το ερώτημα που προκύπτει είναι αν υπάρχει ακόμη κόσμος στον οποίο μπορούμε να συμμετάσχουμε ουσιαστικά.
Υπάρχει έντονα η αίσθηση ότι ο σύγχρονος άνθρωπος ζει χωρίς ιστορική συνείδηση.
Πολύ σωστά αλλά να μου επιτραπεί να σημειώσω ότι αυτό το σύμπτωμα δεν προκύπτει από έλλειψη γνώσης. Πρόκειται για αδυναμία σχέσης με τον χρόνο. Ο σύγχρονος άνθρωπος (με τον οποίο πρέπει κάποια στιγμή να συναντηθούμε) καταναλώνει παρελθόν όπως καταναλώνει εικόνες. Δεν το ενσωματώνει. Στο βιβλίο, ο χρόνος εμφανίζεται ως κάτι που απομακρύνεται, όχι επειδή περνά, αλλά επειδή ο άνθρωπος δεν μπορεί να τον κρατήσει μέσα του .
Χωρίς αυτή τη σχέση, η ιστορία γίνεται διακοσμητικό στοιχείο.
Πού τοποθετείτε την Ελλάδα μέσα σε αυτή την κρίση;
Η Ελλάδα είναι μια χώρα με υπερβολική ιστορική μνήμη και ελάχιστη ιστορική συνείδηση. Κουβαλάει ένα βάρος που την υπερβαίνει και δεν μπορεί να μετατρέψει σε δύναμη. Η σχέση της με το παρελθόν είναι συχνά επιφανειακή ή ιδεολογική. Αυτό δημιουργεί ένα κενό. Και μέσα σε αυτό το κενό αναπτύσσονται είτε φαντασιώσεις μεγαλείου είτε πλήρης παραίτηση.
Η λογοτεχνία σήμερα έχει ακόμη ρόλο ή έχει μετατραπεί σε περιθωριακή δραστηριότητα;
Η λογοτεχνία έχει χάσει μεγάλο μέρος του κοινού της, αλλά όχι τη σημασία της. Ίσως μάλιστα τώρα αποκτά ξανά τον αρχικό της ρόλο. Δεν είναι μαζική τέχνη. Δεν είναι κατανάλωση. Είναι εργαλείο συγκρότησης ενός εσωτερικού κόσμου. Και σε εποχές κρίσης, αυτό αποκτά πολιτική σημασία, ακόμη κι αν δεν δηλώνεται ως τέτοια.
…και ποιος είναι ο αρχικός της ρόλος;
Η ανάγκη, πέρα από την αισθητική υπόθεση, να ειπωθεί αυτό που ζούμε, να αποκτήσει κάποιο σχήμα, να μην χαθεί. Σκεφθείτε τον Όμηρο. Η Ιλιάδα σε πρώτο επίπεδο είναι μια ιστορία για τον πόλεμο και σε δεύτερο ένας τρόπος να αντέξεις τον πόλεμο. Να δεις την οργή, την απώλεια, τον θάνατο και να μπορέσεις να τα πεις χωρίς να διαλυθείς.
Δίνει μια αισθητική μορφή σε κάτι που αλλιώς θα ήταν αβάσταχτο.
Τι είναι τελικά η Βιβλιοθήκη των ανήσυχων κόσμων;
Είναι ένα βιβλίο για έναν άνθρωπο που προσπαθεί να καταλάβει τι του συμβαίνει. Που ζει μέσα σε βιβλία γιατί έξω όλα αλλάζουν πολύ γρήγορα και δεν προλαβαίνει να τα πιάσει. Που ψάχνει να βάλει σε μια τάξη εκτός από την βιβλιοθήκη του, και μέσα του. Οπότε, αν το πω απλά, είναι ένα βιβλίο για την ανάγκη να κρατηθείς κάπου, τη στιγμή που όλα γύρω σου χάνουν το περίγραμμα τους
Και όσο το κάνει, αρχίζει να βλέπει ότι ο κόσμος γύρω του δεν στέκεται εύκολα. Οι ιδέες αλλάζουν, οι άνθρωποι αλλάζουν, οι βεβαιότητες φεύγουν.
Και τι μένει;
Η επίγνωση ότι χωρίς μνήμη ο άνθρωπος χάνει τον εαυτό του — και μαζί του αποσυνδέεται και ο κόσμος που προσπαθεί να κρατήσει.
Ξενοφών Α. Μπρουντζάκης, Η βιβλιοθήκη των ανήσυχων κόσμων, Εκδόσεις: Οξύ Σελ.: 160
