«Οι καινούργιοι ειδικοί, που συνήθως καλύπτουν τις ανθρώπινες ανάγκες τις οποίες όρισε η ειδικότητά τους, εμφανίζουν την τάση να φορέσουν καινούργιο προσωπείο και ν΄αναλάβουν μια μορφή περίθαλψης».

ΙΒΑΝ ΙΛΛΙΤΣ

Σωτήρη Αμάραντου

Τις τελευταίες εβδομάδες, η ανθρωπότητα εισήλθε σε μια πρωτόγνωρη για την πρόσφατη ιστορία της κρίση. Το κείμενο που ακολουθεί επιχειρεί να φωτίσει ορισμένες διαστάσεις του ζητήματος, από τη σκοπιά της φιλοσοφίας και του πολιτικού στοχασμού, που είτε έχουν παντελώς αγνοηθεί είτε έχουν πλημμελώς συζητηθεί και οι οποίες αναδεικνύουν την πολιτισμική και πολιτική διάσταση του ζητήματος με επίκεντρο την ελευθερία.

Ο Καρλ Σμιτ αρχίζει το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου του «Πολιτική Θεολογία» με τη φράση: «Κυρίαρχος είναι όποιος αποφασίζει για την κατάσταση έκτακτης ανάγκης». Το τι ακριβώς σημαίνει η κατάσταση έκτακτης ανάγκης, το έχει αναλύσει διεξοδικά ένας σύγχρονός μας φιλόσοφος, ο  Τζόρτζιο Αγκάμπεν στη μελέτη του «Κατάσταση εξαίρεσης».  Πρόκειται, θα μπορούσαμε σχηματικά να πούμε, για την κατάσταση εκείνη, όπου η εκτελεστική εξουσία κάνοντας, σε πολλές περιπτώσεις χρήση, άρθρων του ισχύοντος συντάγματος, αναστέλλει μέρος ή το σύνολο των συνταγματικών επιταγών, με αποτέλεσμα η κυβέρνηση να βρίσκεται στην πλεονεκτική θέση να πράξει σε νομικό κενό, δηλαδή υπεράνω της οποιασδήποτε προηγούμενης νομικής ρύθμισης. Αυτό με απλά λόγια σημαίνει πως, έχουμε την κατάλυση του κράτους δικαίου και την ανάδυση του αυταρχικού φαινομένου.

Μια εκσυγχρονισμένη εκδοχή της φράσης του Σμιτ για τον κυρίαρχο, θα μπορούσε να είναι μια παράφραση, εμπνευσμένη από τη σκέψη του Μισέλ Φουκώ: Κυρίαρχος είναι αυτός που αποφασίζει για την Υγεία/Ασθένεια μιας κοινωνίας. Ήδη αυτή η θέση μας προκαλεί να αναζητήσουμε την πολιτική και ιστορική διάσταση της υγείας. Είναι η υγεία ένα απόλυτα και αντικειμενικά μετρήσιμο μέγεθος; Κατ΄επέκταση η ιατρική επιστήμη/τέχνη, συγκροτεί το γνωστικό της αντικείμενο, πέρα από την ιδεολογία μιας εποχής, έξω από τις ιστορικές συγκυρίες, επέκεινα των πολιτισμικών διαδικασιών; Ας θυμηθούμε για παράδειγμα την επιστημολογία του Καρλ Πόπερ, περί της αμφισβήτησης των αποφασιστικών πειραμάτων στην επιστήμη ή του Τόμας Κουν, σχετικά με τη δομή των επιστημονικών επαναστάσεων, σύμφωνα με την οποία, το κυρίαρχο κάθε φορά επιστημονικό παράδειγμα, δεν είναι παρά μια προσωρινή κατάσταση, η οποία θα ανατραπεί από ένα επόμενο, χωρίς αυτό να σημαίνει πως ενσωματώνεται η γνώση του προηγούμενου σε αυτό, με τον τρόπο που αθροίζουμε στα 5 κιλά μήλα που είχαμε αρχικά, άλλα 2 κιλά στη συνέχεια.

Το επόμενο ερώτημα που θα πρέπει να μας απασχολήσει, είναι το ποιος αποφασίζει για την υγεία και την ασθένεια. Μήπως πίσω από αυτά τα ερωτήματα βρίσκονται, οι βαθύτεροι προβληματισμοί ενός πολιτισμού για τη ζωή και τον θάνατο, στον βαθμό που η υγεία παραπέμπει στη ζωή, ενώ η ασθένεια στη φθορά και τελικώς στον θάνατο;  Μήπως θα πρέπει, με άλλα λόγια, να θέσουμε από την αρχή το θεμελιώδες ζήτημα της ανθρώπινης ύπαρξης σε σχέση με τον θάνατο;

Έχουμε, σε παλιότερα γραπτά μας, υποστηρίξει πως θα μπορούσαμε να διακρίνουμε τους πολιτισμούς σε δυο μεγάλες κατηγορίες. Στους πολιτισμούς που διέπονται από την αίσθηση του τραγικού, οι οποίοι έχουν αναπτύξει τα υπαρξιακά εργαλεία και τα σύμβολα, αλλά και τις μεθόδους κατανόησης και συμφιλίωσης με τον θάνατο και στους αντι-τραγικούς πολιτισμούς, οι οποίοι απωθούν το ενδεχόμενο του θανάτου στο συλλογικό ασυνείδητο.

Ο θάνατος στους αντι-τραγικούς πολιτισμούς, έρχεται εκδικητικά στο προσκήνιο ως φόβος θανάτου σε στιγμές κρίσης, με αποτέλεσμα οι κοινωνίες που μετέχουν σε αυτόν τον τύπο πολιτισμού, να αδυνατούν να διακρίνουν τον θάνατο ως γεγονός και ως υπαρκτή απειλή της ζωής, από τη συναισθηματική επένδυση στον θάνατο διαμέσου του φόβου. Συνεπώς η αδυναμία αυτής της διάκρισης, μετατρέπεται άμεσα σε αντιληπτικό εργαλείο της εμπειρικής πραγματικότητας, με αποτέλεσμα να παραποιείται η ίδια η πραγματικότητα. Από αυτή την παραποίηση δεν γλυτώνει σχεδόν κανείς, καθώς αφορά τους ίδιους τους υπαρξιακούς όρους πρόσληψης της πραγματικότητας από τον άνθρωπο και την κοινωνία του και άρα προηγούνται της απόπειρας εξορθολογισμού ή ορθολογικής διαχείρισης αυτής της πρόσληψης από την ίδια την επιστήμη. Η ίδια η επιστήμη είναι ενεργούμενο του τρόπου πρόσληψης της εμπειρίας και στη βάση αυτού, οικοδομεί το σώμα των γνώσεών της.

Είχαμε υποστηρίξει τη θέση στο άρθρο μας «Τραγική αίσθηση της ζωής», πως ο σύγχρονος δυτικός πολιτισμός ανήκει στους αντι-τραγικούς πολιτισμούς. Ο τρόπος αντίδρασης του δυτικού κόσμου, πλην εξαιρέσεων, στην αντιμετώπιση της χαρακτηριζόμενης πανδημίας, επιβεβαίωσε αυτή τη θέση. Πέρα όμως από το ζήτημα του τρόπου πρόσληψης της γνώσης, ποια άλλη αξία έχει η διάκριση των πολιτισμών στις δυο αυτές κατηγορίες; Πρόκειται φυσικά για το ζήτημα της ελευθερίας.

Η σύντομη μελέτη του Αντώνη Παπαρίζου «Ελευθερία ενώπιον του Θανάτου» συνδέει την παράμετρο της ελευθερίας με τη ζωή και τον θάνατο.  Ο συγγραφέας της διερωτάται εάν ο άνθρωπος: «δικαιούται να αναζητά και να προετοιμάζει έναν «θάνατο γενναίο» και «ενάρετο», έναν «θάνατο ωραίο»  ή ακόμη έναν «θάνατο ευτυχισμένο», ή είναι καταδικασμένος να περιμένει τον θάνατό του ανησυχώντας και «παρακαλώντας» τη Φύση, τον Θεό ή και την τύχη να του επιφυλάξουν έναν θάνατο όσο το δυνατόν λιγότερο οδυνηρό και λιγότερο εξευτελιστικό, μετατρέποντας έτσι τη ζωή του σε θάλαμο αναμονής ή και σε φυλακή;». Η ζωή λοιπόν και η σχέση με τον θάνατο, προϋποθέτει την πρώτη και έσχατή μας τοποθέτηση έναντι της ίδιας μας της ελευθερίας.

Στο σημείο αυτό είναι λοιπόν που επανερχόμαστε στη φουκωική παράφραση που επιχειρήσαμε στον ορισμό του Σμιτ, ότι: Κυρίαρχος είναι αυτός που αποφασίζει για την Υγεία/Ασθένεια μιας κοινωνίας. Σε έναν λοιπόν αντι-τραγικό πολιτισμό, που απωθεί την ιδέα του θανάτου ή την εξωραΐζει εντός του σχήματος μιας πανίσχυρης «επιστήμης» και μιας εξίσου πανίσχυρης «πολιτικής προστασίας», η έννοια της βιοπολιτικής του Φουκώ αποκτά ιδιαίτερη αξία αποκωδικοποίησης των γεγονότων. Ο όρος βιοπολιτική/βιο-εξουσία σχηματικά σημαίνει πως στο όνομα της υγείας και της ασφάλειας ευρύτεροι πληθυσμοί, χάνοντας κάθε δυνατότητα παρέμβασης πάνω στην ίδια τους τη ζωή, γίνονται αντικείμενα εξουσίας της επιστημονικής διαχείρισης και των πολιτικών υγείας.

Η σύλληψη της εξουσίας την οποία επιχειρούμε, υπερβαίνοντας την οπτική του Φουκώ , που εστιάζει στην τριχοειδή και περιφερειακή της διάσταση,  σχηματίζει συγκεκριμένα κέντρα από τα οποία εκπορεύονται οι πολιτικές αποφάσεις και υλοποιούνται στα επιμέρους κοινωνικά πεδία. Την εξουσία την κατέχει αυτός που είναι σε θέση να αποφασίσει για την υγεία και την ασθένεια ενός πληθυσμού. Κατά συνέπεια τα ερωτήματα που πρέπει να θέσουμε είναι πρώτον, ποιος είναι αυτός/αυτοί που την ασκούν και δεύτερον με ποιον τρόπο αντλεί/αντλούν αυτή τη δυναμική της εξουσίας.  Αυτός/αυτοί που κατέχει/κατέχουν μια τέτοια εξουσία, κρίνουμε πως δεν είναι ορθό να αποτελέσουν ξεχωριστή μονάδα ανάλυσης, ανεξάρτητα από το σύνολο των πολιτειακών θεσμών που τους δίνει τη δυνατότητα να ασκήσουν εξουσία.

Οι ακραίες καταστάσεις μας κάνουν να εξέλθουμε από τις βεβαιότητές μας και να συνειδητοποιήσουμε ορισμένες ψευδαισθήσεις με τις οποίες μας γαλούχησε η κυρίαρχη ιδεολογία από τα πρώτα μας βήματα: Το πολίτευμα που διέπει την οργάνωση του σύγχρονου δυτικού κόσμου δεν είναι δημοκρατικό, σε αντίθεση με ό,τι δηλώνεται τόσο από τα επίσημα εγχειρίδια πολιτικής επιστήμης όσο και από τον καφενειακό λόγο.

Σύμφωνα με τον φιλόσοφο Κορνήλιο Καστοριάδη, το πολίτευμά που επικράτησε στον δυτικό κόσμο είναι η φιλελεύθερη κοινοβουλευτική ολιγαρχία. Μια πιο προωθημένη και μοντέρνα θέση για την πολιτειακή πραγματικότητα, η οποία ανήκει στον Γιώργο Κοντογιώργη, χαρακτηρίζει το πολίτευμά μας ως «εκλόγιμη μοναρχία».  Κατά συνέπεια, δεν θα έπρεπε να αναμένουμε μια πραγματική ή φαντασιακή πανδημία για να συνειδητοποιήσουμε πως δεν ζούμε σε δημοκρατικό κόσμο, για να κατανοήσουμε δηλαδή πως η συλλογική μας ύπαρξη καθορίζεται σε πρώτο και τελευταίο βαθμό με όρους ετερονομίας.

Βέβαια, εντός του πλαισίου της κανονικότητας της εκλόγιμης μοναρχίας, μπορούμε να πιστοποιήσουμε πως βρισκόμαστε, τουλάχιστον αυτή την περίοδο, σε μια ατραπό ολοκληρωτικής ανασύνταξης, η οποία πραγματοποιείται μέσω της εισβολής της εξουσίας στη σφαίρα της ατομικής ελευθερίας και των δικαιωμάτων. Το μεγάλο ερώτημα που πλανάται είναι, τι από αυτή την εκδίπλωση της εξουσίας στη σφαίρα του ιδιωτικού βίου θα παραμείνει ως κατάλοιπο στη μετά την κρίση εποχή;

 

2 Σχόλια

  1. Μαρία Μαγγιώρου says:

    Μπράβο στον Σωτήρη Αμάραντο που τιμά τον πολιτικό στοχασμό!
    Δεν γίνεται να έχουμε Ελευθερία Κρίσης αν δεν έχουμε συνείδηση της Διάκρισης μεταξύ ελεύθερης και ανελεύθερης Ύπαρξης, δηλαδή μεταξύ ελεύθερων και ανελεύθερων Κοινωνιών.
    Η «ανθρωπότητα» σε ένα τσουβάλι δεν είναι παρά ένα θεμελιακό Ιδεολόγημα της Δύσης που κρύβει τον χαρακτήρα της ως «αντι-τραγικού» πολιτισμού, δηλαδή μη-πολιτισμού.

    Η δυτική κοινωνία είναι ετερόνομη, αγνοεί την Ελευθερία γιατί αγνοεί την Οντολογία: το «διατί» του Όντος, που δεν σημαίνει «τι είναι το Είναι», αλλά το γιατί υπάρχει Αληθινή Ζωή και το πώς ο άνθρωπος μετέχει στην υπαρξιακή Ελευθερία της Αληθινής Ζωής.
    Ο ελληνικός πολιτισμός, θεμελιωμένος στην οντολογική απάντηση αυτού του «γιατί», συνίσταται στον τρόπο του Πολιτικού ή Φιλοσοφικού Βίου ως τρόπου ύπαρξης που ξεπερνά τον φόβο του θανάτου λόγω αγάπης για tην Αληθινή Ζωή.

    Ο Δυτικός «πολιτισμός» είναι μια κοινωνία που κρύβει τον φόβο του θανάτου κάτω από το χαλί των ψευδαισθήσεων. Και όταν μια κοινωνική κρίση ανασηκώνει το χαλί, ο φόβος κατακλύζει την δυτική ψυχή.
    Οι Δυτικοί, «αδυνατούν να διακρίνουν τον θάνατο ως γεγονός και ως υπαρκτή απειλή της ζωής, από τη συναισθηματική επένδυση στον θάνατο διαμέσου του φόβου». Ένας τρόπος αντίληψης στηριγμένος σε οντολογικά ψεύδη «παραποιεί την πραγματικότητα» και «από αυτή την παραποίηση δεν γλυτώνει σχεδόν κανείς, καθώς αφορά τους ίδιους τους υπαρξιακούς όρους πρόσληψης της πραγματικότητας». «Η ίδια η επιστήμη είναι ενεργούμενο» του δυτικού τρόπου πρόσληψης της πραγματικότητας», δεν υπάρχει δυνατότητα «ορθολογικής διαχείρισης αυτής της πρόσληψης από την ίδια την επιστήμη».

    Η Δύση δεν γνωρίζει την Ελευθερία, όπως δεν γνωρίζει την Δημοκρατία και τον Λόγο. Λίγοι όμως έχουν την τόλμη να αμφισβητήσουν τη δυτική-ρωμαϊκή Ρεπουμπλίκ. Το έκανε ο Καστοριάδης τονίζοντας ότι και η αρχαία ρωμαϊκή «δημοκρατία» και η νέα δυτική είναι ολιγαρχίες. Το κάνει και ο Γ. Κοντογιώργης ορίζοντας τη δυτική δεσποτεία ως «εκλόγιμη μοναρχία».

    Ο Φουκώ έκανε κάτι διαφορετικό: διέκρινε την Δημόσια από την Ιδιωτική εξουσίας. Είδε από νωρίς την αποδόμηση του ρωμαϊκού Κράτους και το πισωγύρισμα της Δύσης στην Βιοπολιτική: τον μόνο τρόπο που ξέρουν οι απολίτικοι λαοί του Βορρά, τον ολοκληρωτισμό της ΒιοΕξουσίας.
    Η «εισβολή της εξουσίας» στην Ιδιωτική «σφαίρα» ήρθε για να μείνει. Οι απολιτική Δύση αγνοεί το ζήτημα του «ποιος άρχει;». Ταυτίζει την πολιτική με τη «λήψη αποφάσεων», για την οποία πιστεύει πως αρκεί ένα καλό Ιδιωτικό Μάνατζμεντ και η νομιμοποίησή του ως κατεύθυνσης ενός βέλους από «κάτω προς τα πάνω»: ως «κοινωνία των πολιτών».

    Η Βιοεξουσία αφορά το σώμα επειδή αγνοεί το Σώμα των Πολιτών. Αφορά τη ζωή του ανθρώπου ως σκέτου έμβιου οργανισμού, λόγω άγνοιας της Αληθινής Ζωής, του ΕΥ Ζην του ανθρώπου που έχει ενεργό Λόγο.
    Πράγματι, η Ιδιωτική Βιοπολιτική απευθύνεται στο Πλήθος (του Μακιαβέλλι) με Ρυθμίσεις, σε αντίθεση τη Δημόσια εξουσία που απευθύνεται στον Λαό (των «υπηκόων») με Νόμους.
    Χρειαζόμαστε την ελληνική Παράδοση γιατί κάποιο πρέπει να διερωτηθούν «Ποιος άρχει;» πίσω από τα κέντρα των πολιτικών αποφάσεων.

  2. Κώστας Βλαχογιάννης says:

    Ενδιαφέρουσες θεωρητικές σκέψεις.
    Κάποιος που καταδικάζει ολόκληρους πολιτισμούς που ξεστράτισαν, αλλά δεν μετέχει στον προσωπικό φόβο θανάτου ενός ενενηντάχρονου, έχει άραγε την αίσθηση του τραγικού;
    Μήπως οι αγορές, ο Ντόναλντ και ο Μπόρις΄, που δεν περιορίζουν ελευθερίες και δικαιώματα, έχουν την αίσθηση του τραγικού;
    Σχετικά με την σημερινή συγκυρία, οι νεώτεροι τηρούμε τα μέτρα της κυβέρνησης όχι από επιθυμία κρατικής υπακοής, αλλά για την υγεία κάποιων άλλων. Για να μην πληρώσουν οι ηλικιωμένοι την δικιά μας κατάκτηση της τραγικής θεώρησης της ζωής.
    Όσο για την εκδίπλωση της εξουσίας που θα παραμείνει ως κατάλοιπο στην μετά κρίση εποχή, ας μην κλαίμε από τώρα την μοίρα μας. Τότε θα αποδειχθεί ή όχι η ενεργητική υποδοχή και απάντηση σε έναν κρατικό ολοκληρωτισμό.

Αφήστε το σχόλιό σας

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

*

elGreek
elGreek