Ο Θουκυδίδης σε ελληνιστικό μωσαϊκό του 3ου αιώνα, από τη Γέρασα της Ιορδανίας.
Πόλεμος, ιμπεριαλισμός & δημοκρατία
Του Marek Węcowski* από το Άρδην τ. 136 που κυκλοφορεί σε περίπτερα και βιβλιοπωλεία
Στη μνήμη του Dan Tompkins
Ο Αθηναίος ιστορικός Θουκυδίδης (περ. 460-περ. 390 π.Χ.) βρήκε πολλούς ενθουσιώδεις αναγνώστες κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (1914-18), ειδικά στη Βρετανία και τη Γαλλία. Ο Θουκυδίδης αποδίδει τη δική τους εμπειρία ενός βίαιου, ατέρμονου πολέμου και των τρομερών συνεπειών του.
Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, ο Πελοποννησιακός Πόλεμος (431-404 π.Χ.) χρησιμοποιήθηκε στα ακαδημαϊκά προγράμματα σπουδών ως ένα από τα τρία μεγάλα κλασικά έργα της πολιτικής σκέψης, μαζί με τον Ηγεμόνα (1532) του Νικολό Μακιαβέλι και τον Λεβιάθαν (1651) του Τόμας Χομπς. Ο Χομπς, παρεμπιπτόντως, ήταν ο συγγραφέας της πρώτης αγγλικής μετάφρασης του Θουκυδίδη (1629).
Ο Θουκυδίδης πιθανότατα επηρέασε πολλούς από τους ηγέτες που, μέχρι πρόσφατα, διοικούσαν τον δυτικό κόσμο. Οι μηχανισμοί ενός διπολικού κόσμου, στον οποίο η Σοβιετική Ένωση και οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιπαρατέθηκαν με τους αντίστοιχους συμμάχους τους, μελετήθηκαν υπό το πρίσμα του Πελοποννησιακού Πολέμου. Η θουκυδίδεια αναλογία φαινόταν προφανής: από τη μία πλευρά, η αυταρχική και μιλιταριστική ΕΣΣΔ ήταν η Σπάρτη του Ψυχρού Πολέμου, από την άλλη, η δημοκρατική, υπερασπίζουσα τα ανθρώπινα δικαιώματα Αμερική, ήταν η Αθήνα. Επιπλέον, ακριβώς όπως στον Θουκυδίδη, επρόκειτο για μια σύγκρουση μεταξύ μιας υπερδύναμης που βασιζόταν κυρίως στις χερσαίες δυνάμεις της και ενός στρατιωτικού συνασπισμού που δραστηριοποιούνταν σε διάφορα μέρη του κόσμου με κινητές αεροπορικές, ναυτικές και αμφίβιες εκστρατευτικές δυνάμεις.
Και αν προς στιγμήν φάνηκε ότι οι διπολικές πολιτικές του Θουκυδίδη θα θάβονταν για πάντα με την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, τα τελευταία χρόνια η άνοδος της δύναμης της Κίνας τούς προσέδωσε μια δεύτερη ζωή.
Ιδιαίτερα δημοφιλής έχει καταστεί η «Παγίδα του Θουκυδίδη», που προβλέπει πως η μοίρα του σύγχρονου κόσμου βασίζεται στο παράδειγμα των μηχανισμών που οδήγησαν στο ξέσπασμα του «μεγάλου πολέμου μεταξύ των Ελλήνων», όπως τους εντόπισε ο Θουκυδίδης:
«Αλλά η πραγματική αιτία του πόλεμου, κατά τη γνώμη μου, είναι πολύ πιθανό να είναι συγκεκαλυμμένη… Αυτό που έκανε τον πόλεμο αναπόφευκτο ήταν η μεγέθυνση της αθηναϊκής δύναμης και ο φόβος που αυτό προκάλεσε στη Σπάρτη». (1.23.6; μετάφραση Rex Warner)
Σήμερα οι θεωρητικοί της «παγίδας του Θουκυδίδη» εφιστούν την προσοχή σε μια εντυπωσιακή νέα αναλογία. [] Αυτή τη φορά, οι Ηνωμένες Πολιτείες αναλαμβάνουν τον ρόλο της Σπάρτης, ενώ η Κίνα, κάπως παράδοξα, καθίσταται Αθήνα στο γεωπολιτικό προσκήνιο.[ ]
Αξίζει να σημειωθεί ότι, ενώ οι απαισιόδοξοι υποστηρικτές της θεωρίας της παγκόσμιας διπολικής πολιτικής στην εποχή του Ψυχρού Πολέμου θυμούνταν ότι ο Πελοποννησιακός Πόλεμος κερδήθηκε από τους Σπαρτιάτες, οι θεωρητικοί της «παγίδας του Θουκυδίδη», που προφητεύουν τη σχεδόν αναπόφευκτη κατάρρευση της Δύσης, το ξεχνούν εντελώς και προβλέπουν την τελική νίκη της Κίνας επί του παλαιού μας κόσμου.
Και πάντως, ο Θουκυδίδης είχε προβλέψει τη σύγχρονη χρήση του έργου του:
Και μπορεί η ιστορία μου να φαίνεται λιγότερο εύληπτη λόγω της απουσίας ρομαντικών στοιχείων. Ωστόσο, θα μου αρκούσε αν αυτά τα λόγια μου κριθούν χρήσιμα από όσους επιθυμούν να κατανοήσουν με σαφήνεια τα γεγονότα που συνέβησαν στο παρελθόν και τα οποία (δεδομένης της ανθρώπινης φύσης) θα επαναληφθούν, κάποια στιγμή και με τον ίδιο περίπου τρόπο, στο μέλλον. Το έργο μου δεν είναι ένα κείμενο που έχει γραφτεί για να ικανοποιήσει τις προτιμήσεις ενός συγκαιρικού κοινού, αλλά για να διαρκέσει για πάντα.
(Θουκυδίδης, 1.22.4; μετ. R. Warner)
Η εισβολή στην Ουκρανία
[ ] Λίγο μετά την εκδήλωση της πανδημίας του κορωνοϊού, δημοσιεύτηκαν άρθρα στον Τύπο σε όλο τον κόσμο που τη συζητούσαν υπό το πρίσμα της περίφημης περιγραφής του Θουκυδίδη για την αθηναϊκή πανώλη (Βιβλίο 2). Ένα παρόμοιο φαινόμενο ακολούθησε τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Η Irish Times (στις 12 Μαΐου 2022) δημοσίευσε ένα σημαντικό άρθρο του John Dillon, ομότιμου καθηγητή ελληνικών στο Trinity College του Δουβλίνου. Αντλώντας για άλλη μια φορά από μια αναλογία με το θουκυδίδειο έργο, εξέφρασε μια ανησυχία που μοιράζονταν τότε πολλοί στη Δύση:
Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος διήρκεσε σχεδόν τριάντα χρόνια και οδήγησε στην καταστροφή ολόκληρης της πολιτικής τάξης του ελληνικού κόσμου. Ξεκίνησε με μια σειρά τοπικών συγκρούσεων στις οποίες, αρχικά, οι δύο κύριες στρατιωτικές δυνάμεις, η Σπάρτη και η Αθήνα, αρνήθηκαν να συμμετάσχουν σε κάτι που μπορεί να συνδεθεί άμεσα με τις ρίζες και τα πρώτα στάδια του πολέμου στην Ουκρανία: Μια τοπική διαμάχη μεταξύ της Επιδάμνου (Δυρράχιο στη σύγχρονη Αλβανία) και της Κέρκυρας κλιμακώθηκε δραματικά όταν η Επίδαμνος ζήτησε στρατιωτική υποστήριξη από την Κόρινθο, έναν από τους κύριους συμμάχους της Σπάρτης. Παράλληλα, οι Αθηναίοι, βλέποντας το γεγονός αυτό ως μια ευκαιρία να αλλάξουν την ισορροπία δυνάμεων στην Ελλάδα προς όφελός τους, συναίνεσαν στη συμμαχία που ζήτησε η Κέρκυρα. … Η ανοιχτή σύρραξη μεταξύ των δύο συνασπισμών ήταν μόνο θέμα χρόνου.
Σκεπτόμενος με αυτά τα κριτήρια, ο καθηγητής Dillon επέστησε την προσοχή στους κινδύνους της δυτικής υποστήριξης προς την Ουκρανία:
…αυτό που μπορεί να φαίνεται σε ένα μέρος ως μια απλώς ουδέτερη ή ακόμα και αμυντική κίνηση, μπορεί να φαίνεται στο άλλο μέρος ως μια αναιδής και ριζοσπαστική επιθετικότητα. Και αυτή η αντίληψη μπορεί να οδηγήσει σε μια γενική σύγκρουση με απρόβλεπτες συνέπειες. Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος διήρκεσε σχεδόν 30 χρόνια και κατέστρεψε την Ελλάδα για μια ολόκληρη γενιά. Ο Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος είναι πιο πιθανό να διαρκέσει περίπου 30 λεπτά και θα σημάνει το τέλος του πολιτισμού όπως τον γνωρίζουμε.
Μέχρι στιγμής, οι φόβοι του Dillon ευτυχώς δεν έχουν υλοποιηθεί. Και, σε αντίθεση με την άποψή του, μπορεί μάλλον να υποστηριχθεί ότι η ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου και άλλων μεγάλων πολέμων μας διδάσκει κάτι εντελώς διαφορετικό: Η καθυστέρηση στην ανταπόκριση στην αυτοκρατορική επιθετικότητα εναντίον ενός πιο αδύναμου γείτονα τείνει να ενθαρρύνει τον επιτιθέμενο…, οδηγώντας τελικά σε συγκρούσεις μεγάλης κλίμακας. Με άλλα λόγια, ένας παγκόσμιος πόλεμος ξεσπά όταν δεν συνειδητοποιούμε αμέσως ότι μια μεγάλη, καταλυτική σύγκρουση, είναι ήδη σε εξέλιξη, και επιτρέπουμε να κλιμακωθεί αθόρυβα. Ευτυχώς, αυτή τη φορά η Δύση αναγνώρισε αμέσως αυτή την παγκόσμια πουαπειλή και μάλιστα την προέβλεψε, προετοιμάζοντας σε κάποιο βαθμό την Ουκρανία για τον πόλεμο. Ωστόσο, ο Dillon έχει σίγουρα δίκιο σε ένα γενικότερο επίπεδο. Τα γεγονότα και οι (περισσότερο ή λιγότερο) νόμιμες ορθολογικές ερμηνείες τους δεν είναι τα μόνα που έχουν σημασία στη διεθνή πολιτική.
Κατά τον Θουκυδίδη, η Αθήνα είναι μια υπερδραστήρια, επιθετική πολιτικοστρατιωτική δύναμη που αποσταθεροποιεί τον ελληνικό κόσμο είτε άμεσα είτε έμμεσα, προκαλώντας φόβο στους άλλους Έλληνες. Οι Αθηναίοι επανέλαβαν την εμπειρία της Περσικής Αυτοκρατορίας δύο γενιές νωρίτερα. … Αυτό καθίσταται ιδιαίτερα σαφές στη δραματική περιγραφή της Σικελικής Εκστρατείας (Βιβλία 6 και 7). Εκμεταλλευόμενοι την προσωρινή παύση των εχθροπραξιών που επέτρεψε η λεγόμενη Νικίειος Ειρήνη (υπογραφείσα τον Μάρτιο του 421 π.Χ. και επισήμως εγκαταλειφθείσα το 414), οι Αθηναίοι αποφάσισαν να παρέμβουν σε μια τοπική σύγκρουση στη μακρινή Σικελία με όλη τη στρατιωτική τους δύναμη (415 π.Χ.). Επισήμως, θα υπερασπίζονταν απλώς τους απειλούμενους συμμάχους τους, αλλά στην πραγματικότητα στόχος τους ήταν η υποταγή αυτού του εξαιρετικά πλούσιου νησιού (η περιοχή παρήγε το μεγαλύτερο μέρος των σιτηρών που εισάγονταν σε ολόκληρη τη Μεσόγειο και διέθετε και άλλα αγαθά). Όπως και στις ημέρες των Περσικών Πολέμων (492-449 π.Χ.), η εκστρατεία κατέληξε απροσδόκητα σε καταστροφή. Οι Έλληνες της Σικελίας, με επικεφαλής τους Συρακουσίους και με την ανεπίσημη υποστήριξη των Σπαρτιατών, νίκησαν τον αθηναϊκό στόλο και τελικά σφαγίασαν τον αθηναϊκό στρατό. Η Αθήνα δεν θα ανακάμψει ποτέ από αυτή την ήττα. [ ]
Για τον Θουκυδίδη, η εκστρατεία στη Σικελία είναι ένα διδακτικό παράδειγμα που απεικονίζει τις αναπόφευκτες καταστροφές που προκύπτουν από τις υπερβολικές πολιτικές φιλοδοξίες. Με πιο παραδοσιακούς όρους –όπως στην αττική τραγωδία ή στην ιστορία του Ηροδότου για τους Περσικούς Πολέμους– φαίνεται να είναι ένα παράδειγμα της αναπόφευκτης τιμωρίας που περιμένει τους ανθρώπους για την αμαρτία της ύβρεως, η οποία τους κάνει να ξεχνούν τα θεϊκά όρια της ανθρώπινης δράσης. [ ]
*Antigone journal, 27 Ιουλίου 2023
Μετάφραση: Γιώργος Καραμπελιάς
*Ο Marek Węcowski εργάζεται στο Τμήμα Ιστορίας του Πανεπιστημίου της Βαρσοβίας. Έχει δημοσιεύσει το The Rise of the Greek Aristocratic Banquet (Oxford UP, 2014) και, πιο πρόσφατα, το Athenian Ostracism and its Original Purpose: A Prisoner’s Dilemma (Oxford UP, 2022). Το παρόν δοκίμιο, μαζί με ένα προηγούμενο που βλέπει τον πόλεμο στην Ουκρανία μέσα από το βλέμμα του Ηροδότου, έχει δημοσιευτεί στο βιβλίο: This is Hellas! Antiquity Now (Iskry Editions, Βαρσοβία, στα πολωνικά).
