Μια σύνθετη –και ριζοσπαστική– ιδεολογία βρίσκεται στο υπόβαθρο της σημερινής εξέγερσης
του Ρουχολά Ραμεζανί*
Για δεκαετίες, ο κόσμος έβλεπε το Ιράν μέσα από τα δικά του, ολοένα και πιο παρωχημένα, πρίσματα. Από την «σύγκρουση των πολιτισμών» ως τον «αγώνα για μεταρρύθμιση» και την ποιητικότητα του συνθήματος «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», οι δυτικοί σχολιαστές αναζητούσαν ένα αφήγημα ταιριαστό στις δικές τους πολιτικές ταξινομήσεις.
Όμως σήμερα, καθώς η Ισλαμική Δημοκρατία βυθίζει τη χώρα σε απόλυτο ψηφιακό σκοτάδι –κόβοντας τόσο τις οπτικές ίνες όσο και τα δίκτυα κινητής τηλεφωνίας– μια νέα πραγματικότητα σφυρηλατείται μέσα στη σιωπή. Οι πληροφορίες που διαρρέουν μέσω του Starlink και τις ανταποκρίσεις των αντικαθεστωτικών αποκαλύπτουν μια θεμελιώδη μετατόπιση, που οι δυτικοί είναι δύσκολο να την εντάξουν στα δικά τους ερμηνευτικά σχήματα: οι Ιρανοί δεν ζητούν πια «μια θέση στο τραπέζι», απαιτούν ένα ολότελα διαφορετικό τραπέζι.
Το κίνημα που έχει συμπαρασύρει το Ιράν από τις 28 Δεκεμβρίου δεν αποτελεί έκκληση για ανθρώπινα δικαιώματα εντός ενός θεολογικού πλαισίου, ούτε αποτελεί συνιστώσα της παγκόσμιας πολιτικής ταυτοτήτων. Πρόκειται για μια βαθιά, πραγματιστική και ολοένα πιο ριζοσπαστική επιστροφή στον κοσμικό εθνικισμό. Οι διαμαρτυρίες ξεκίνησαν από τα παζάρια και εξαπλώθηκαν στις πιο συντηρητικές επαρχίες· έτσι, ξεπέρασαν τις μεταρρυθμιστικές αποχρώσεις που γοήτευαν τα φιλελεύθερα δυτικά μέσα ενημέρωσης επί είκοσι χρόνια. Πρόκειται για ένα κίνημα ιδεολογικής εξάντλησης. Σχεδόν πενήντα χρόνια μετά από μια «Ισλαμική Επανάσταση» που προκάλεσε μόνο οικονομική καταστροφή και διεθνή απομόνωση, οι ιρανικές ‘πολιτικές του πεζοδρομίου’ έχουν υιοθετήσει έναν ωμό ρεαλισμό.
Στο κέντρο αυτής της νέας πολιτικής αντίληψης βρίσκεται μια απροσδόκητη στροφή προς τον «παλινορθωτισμό». Εκεί όπου οι δυτικοί σχολιαστές βλέπουν μια φεμινιστική εξέγερση, οι άνθρωποι στους δρόμους φωνάζουν ολοένα και περισσότερο για την επιστροφή της δυναστείας Παχλαβί –όχι ως επαναφορά της απόλυτης μοναρχίας, αλλά ως συμβολικό και θεσμικό ανάχωμα απέναντι στην φανερή χρεοκοπία του κληρικαλιστικού «ρεπουμπλικανισμού». Αυτό που θέλουν οι Ιρανοί είναι να πάψουν να αποτελούν ένα ιδεολογικό πρότζεκτ εξαιρετισμού και να γίνουν επιτέλους μια «κανονική» χώρα.
Η παγκόσμια υιοθέτηση του συνθήματος «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» μετά τον θάνατο της Μαχσά Αμινί και τις διαδηλώσεις του 2022 αποτέλεσε υπόδειγμα του τρόπου με τους οποίους οι δυτικοί καταναλώνουν τις ειδήσεις. Προσέφερε ένα καθαρό αφήγημα: οι γενναίες γυναίκες που καίνε μαντίλες σε πρόκληση απέναντι σε μια γενειοφόρα, μεσαιωνική πατριαρχία. Αν και αυτός ο φεμινιστικός πυρήνας υπήρξε –και παραμένει– ζωτικός καταλύτης της δυσαρέσκειας απέναντι στο καθεστώς, η δυτική εστίαση λειτούργησε συχνά ως φίλτρο, αποκλείοντας τις πιο άβολες, συστημικές διεκδικήσεις του κινήματος.
Για τον καταστηματάρχη στο Ισφαχάν ή τον εργάτη στο Χουζεστάν, το χιτζάμπ δεν είναι απλώς μια καταπιεστική ενδυμασία· είναι το πιο ορατό νήμα ενός πλέγματος ιδεολογικού ελέγχου που έχει στραγγαλίσει την εθνική οικονομία. Για πολλούς Ιρανούς, το να παρουσιάζεται αυτό αποκλειστικά ως ένας «αγώνας δικαιωμάτων» είναι υπεραπλούστευση. Βλέπουν ένα δυτικό μιντιακό τοπίο πρόθυμο να υποστηρίξει το δικαίωμα των Ιρανών γυναικών να δείχνουν τα μαλλιά τους, αλλά διστακτικό να καλύψει το κάψιμο τζαμιών ή τις ρητές εκκλήσεις για την πλήρη διάλυση του κράτους των μουλάδων.
Αυτή η αποσύνδεση αποκαλύπτει μια βαθύτερη ένταση ανάμεσα στις ιρανικές προσδοκίες και τις δυτικές προοδευτικές ευαισθησίες. Το κίνημα έχει προχωρήσει πέρα από τη «μεταρρύθμιση» –την ελπίδα ότι το σύστημα μπορεί να διορθωθεί εκ των έσω– προς την επιθυμία για «ανατροπή» (barandazi) του ίδιου του συστήματος, με στόχο την ανάκτηση του κράτους από μια οντότητα που εκλαμβάνεται ως κατοχική ιδεολογική δύναμη.
Ίσως το πιο δύσκολο στοιχείο για τους δυτικούς διανοούμενους είναι η άνοδος του μοναρχικού αισθήματος. Στις πλατείες της Τεχεράνης και στους δρόμους μικρότερων, παραδοσιακά θρησκευόμενων πόλεων, το σύνθημα «αυτή είναι η τελευταία μάχη· ο Παχλαβί επιστρέφει» έχει γίνει κοινός τόπος. Η αναφορά αυτή στον Ρεζά Παχλαβί –εξόριστο γιο του δυτικά υποστηριζόμενου Σάχη που ανατράπηκε από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979– δεν αποτελεί συλλογική αμνησία για εκείνη την εποχή. Είναι μια υπολογισμένη, πραγματιστική απάντηση στην αποτυχία του «ρεπουμπλικανισμού» –μιας λέξης που, στη Μέση Ανατολή, έχει γίνει συνώνυμη είτε του ισλαμικού φονταμενταλισμού είτε της στρατιωτικής δικτατορίας.
Πολλοί Ιρανοί διανοούμενοι υποστηρίζουν πλέον ότι σε μια κοινωνία όπου οι θρησκευτικοί θεσμοί είναι βαθιά ριζωμένοι επί αιώνες –και τα τελευταία χρόνια έχουν οπλοποιηθεί ριζικά– κάθε μελλοντική δημοκρατία διατρέχει τον κίνδυνο να διολισθήσει εκ νέου σε «Ισλαμική Δημοκρατία». Επισημαίνουν, επίσης, την πικρή αλήθεια ότι η σημερινή θεοκρατία ήδη φέρει τον τίτλο της δημοκρατίας, χρησιμοποιώντας τους μηχανισμούς της για να προσδώσει ένα επίχρισμα λαϊκής νομιμοποίησης στην εξουσία των κληρικών. Η άποψη που συναντάει ολοένα και μεγαλύτερη συναίνεση στην αντιπολίτευση είναι ότι η δημοκρατία είναι απολύτως συμβατή με τη μοναρχία. Παραπέμποντας σε σταθερές, κοσμικές δημοκρατίες όπως η Σουηδία, η Ιαπωνία ή το Ηνωμένο Βασίλειο, υποστηρίζουν ότι μια συνταγματική μοναρχία μπορεί να λειτουργήσει ως ουδέτερη θεσμική άγκυρα, την οποία μια εύθραυστη, νεοσύστατη δημοκρατία ίσως να στερείται. Ο θρόνος επανανοηματοδοτείται όχι ως έδρα εξουσίας, αλλά ως κοσμική ασπίδα –ένα προστατευτικό κέλυφος που διασφαλίζει ότι το εθνικό συμφέρον υπερισχύει της θρησκευτικής περιχαράκωσης.
Το κίνημα αυτό δεν ευθυγραμμίζεται με την πολιτική «δεξιά» όπως αυτή γίνεται αντιληπτή στη Δύση. Αντιθέτως, υποστηρίζει ότι στο ειδικό πλαίσιο του Ιράν, οι φιλελεύθεροι σκοποί –τα ανθρώπινα δικαιώματα, η ατομική αυτονομία και το κράτος δικαίου– μπορούν να διασφαλιστούν μόνο μέσω εκείνων που οι Δυτικοί θα αποκαλούσαν «συντηρητικά» μέσα: της συνταγματικής μοναρχίας.
Κατά συνέπεια, ο Παχλαβί έχει αναδειχθεί σε κεντρικό σημείο αναφοράς αυτής της προσδοκίας –όχι κατ’ ανάγκην ως βασιλιάς με την παραδοσιακή έννοια, αλλά ως σύμβολο μιας «κανονικής», κοσμικής, φιλοδυτικής χώρας. Οι υποστηρικτές του τον βλέπουν ως τη μόνη μορφή ικανή να ενώσει ετερόκλητες ομάδες και να διαχειριστεί μια μετάβαση που θα αποφύγει το χάος ενός κενού εξουσίας.
Για δεκαετίες, η δυτική διπλωματία βασιζόταν στην ιδέα ότι ο ιρανικός λαός είναι παγιδευμένος ανάμεσα σε «σκληροπυρηνικούς» και «μεταρρυθμιστές». Σήμερα, αυτή η διχοτομία έχει πεθάνει. Το τρέχον κίνημα χαρακτηρίζεται από μια σπλαχνική, σχεδόν υπαρξιακή απόρριψη του κατεστημένου των κληρικών στο σύνολό του.
Το αίσθημα προδοσίας έχει ενταθεί από πρόσφατες αποκαλύψεις για τον κρατικό προϋπολογισμό, που δείχνουν τεράστιες αυξήσεις στην χρηματοδότηση μη παραγωγικών θρησκευτικών θεσμών και μηχανισμών προπαγάνδας, τη στιγμή που η χώρα αντιμετωπίζει ένα αστρονομικό έλλειμμα. Οι Ιρανοί βλέπουν τον εθνικό τους πλούτο να καννιβαλίζεται για να χρηματοδοτηθεί ένα εγχείρημα «θεολογικής ματαιοδοξίας» που δεν ενδιαφέρεται για την ευημερία των πολιτών.
Αυτός ο «Νέος Ιρανισμός» φέρνει το κίνημα σε άμεση τριβή με το διεθνές προοδευτικό κίνημα. Το ολοένα και πιο διαδεδομένο σύνθημα «Ούτε Γάζα, ούτε Λίβανος, η ζωή μου μόνο για το Ιράν» είναι ίσως το πιο παρεξηγημένο απ’ όλα. Στους δυτικούς αριστερούς ακούγεται ως επαρχιωτισμός ή ακόμη και ως άκαρδος απομονωτισμός. Για έναν Ιρανό, όμως, είναι μια κραυγή αντιαποικιακής αντίστασης ενάντια στην ίδια του την κυβέρνηση. Η ‘πολιτική του πεζοδρομίου’ στο Ιράν έχει αρχίσει να βλέπει την παλαιστινιακή υπόθεση –στην οποία το καθεστώς έχει αφιερώσει τεράστιους πόρους– ως μια μαύρη τρύπα μέσα στην οποία εξαφανίζονται οι οικονομίες μιας ζωής, οι υποδομές και το διεθνές κύρος της χώρας.
Γι’ αυτό, κατά τον περσινό δωδεκαήμερο πόλεμο μεταξύ της Ισλαμικής Δημοκρατίας και του Ισραήλ, πολλοί Ιρανοί βγήκαν και πανηγύρισαν ανοιχτά τα πλήγματα κατά των υποδομών του καθεστώτος, βλέποντας τη ξένη στρατιωτική πίεση ως πιθανό καταλύτη απελευθέρωσης. Δεν πρόκειται για «φιλοπολεμικό» αίσθημα με τη συμβατική έννοια· είναι η απελπισία ενός πληθυσμού που βρίσκεται σε αιχμαλωσία.
Παρομοίως, μια ευρέως διαδεδομένη άποψη μεταξύ των σημερινών διαδηλωτών είναι ότι η τρέχουσα δομή του καθεστώτος είναι θεμελιωδώς ανίκανη να προβεί σε οικονομική μεταρρύθμιση, επειδή η ίδια της η επιβίωση εξαρτάται από μια αντιδυτική, αντιαμερικανική ιδεολογία που προϋποθέτει την απομόνωση. Αυτή η συνειδητοποίηση έχει οδηγήσει σε μια αμφιλεγόμενη μετατόπιση του ιρανικού πολιτικού φαντασιακού: στην αυξανόμενη αποδοχή της εξωτερικής πίεσης. Όταν τμήματα της ιρανικής διανόησης –συμπεριλαμβανομένων φιλελεύθερων και πρώην αριστερών– υπογράφουν επιστολές προς δυτικούς ηγέτες ζητώντας «μέγιστη πίεση» και «στοχευμένα πλήγματα», δεν εγκαταλείπουν την εθνική κυριαρχία της χώρας τους. Διατυπώνουν την πεποίθηση ότι ο εσωτερικός μηχανισμός αλλαγής έχει συντριβεί τόσο ολοκληρωτικά από τα ψηφιακά μπλακάουτ και την παραστρατιωτική βία, ώστε μόνο ένα εξωτερικό σοκ μπορεί να σπάσει το αδιέξοδο.
Οι Ιρανοί δεν θέλουν ούτε μια καλύτερη εκδοχή της Ισλαμικής Δημοκρατίας ούτε μια ουτοπική επανάσταση. Θέλουν να τελειώσει αυτή η περίοδος εξαιρετισμού της ιρανικής ιστορίας. Θέλουν να επιστρέψουν στο να είναι ένα κανονικό εθνικό κράτος που δίνει προτεραιότητα στα σύνορά του αντί για ιδεολογικά «μέτωπα», στους πολίτες του αντί για «μάρτυρες», και στο μέλλον του αντί για τις διαμάχες του 7ου αιώνα.
Αυτό που αναδύεται είναι ένας άγριος, κοσμικός ρεαλισμός αναδύεται. Το κίνημα διαμαρτυρίας επαναπροσδιορίζει την ιρανική ταυτότητα όχι μέσα από το πρίσμα ενός αγώνα του «Παγκόσμιου Νότου» ενάντια στη Δύση, αλλά ως αγώνα για την επανένταξη στη δυτική πολιτική και οικονομική τροχιά. Είναι ένα κίνημα που δεν χωράει εύκολα στις κατηγορίες του αντιιμπεριαλισμού ή της πολιτικής των ταυτοτήτων· ωστόσο, ίσως αποτελεί το πιο αυθεντικό δημοκρατικό εγχείρημα της εποχής μας.
*Ο Ρουχολά Ραμεζανί είναι Ιρανός δημοσιογράφος και συγγραφέας με διδακτορικό στη φιλοσοφία. Το κείμενό του δημοσιεύθηκε στον διαδικτυακό ιστότοπο Persuasion, στις 14 Ιανουαρίου 2026.
Στηρίξτε το Άρδην κάνοντας μια προσφορά ΕΔΩ.
