Πολυβία Παραρά* από την Καθημερινή
Ως κινηματογράφος η «Οδύσσεια» του Νόλαν είναι εντυπωσιακή. Πιστεύω, όμως, ότι ο σκηνοθέτης έχασε μια μοναδική ευκαιρία να δημιουργήσει μια «Οδύσσεια» αντάξια του ομηρικού κειμένου, του οποίου το αφήγημα και το νόημα έχουν αλλάξει κατά τουλάχιστον ογδόντα πέντε τοις εκατό. Και ο Οδυσσέας του Νόλαν δεν είναι ο Οδυσσέας του Ομήρου· ο Οδυσσέας του Νόλαν είναι συρρικνωμένος σε σύγκριση με τον ομηρικό Οδυσσέα.
Ο ομηρικός Οδυσσέας είναι το αρχέτυπο του ανθρώπου. Σε όλο το έπος έχει πλήρη συνείδηση της ταυτότητάς του· δεν ξεχνά ποτέ ποιος είναι, ούτε ποιος είναι ο προορισμός του. Είναι ελεύθερος και αυτόνομος και δεν υποκλίνεται ποτέ. Ενσαρκώνει τη δεινότητα του ανθρώπου, την απεριόριστη ευφυΐα, την αγωνιστική και την προσαρμοστική του δύναμη. Είναι ο ηγέτης που διαθέτει κοινωνικό και πολιτικό ήθος, με ελευθερία και ευθύνη στις αποφάσεις του. Ως άνθρωπος εκφράζει όλα τα συναισθήματα: λύπη, κάποιες φορές απελπισία, αλλά και παιγνιώδη διάθεση και οίηση. Μπροστά στην απελπισία επιλέγει να ζήσει και να αγωνιστεί. Η ανθρώπινη ζωή ενσαρκώνεται στον Οδυσσέα ως η βέλτιστη κατάσταση, αφού αρνείται την αθανασία και επιλέγει τη θνητότητα, υμνώντας έτσι τον άνθρωπο. Ο Οδυσσέας του Ομήρου δεν μετανιώνει για τη ζωή που έχει ζήσει, ούτε εκφράζει τύψεις γι’ αυτήν. Ακολουθεί τους κώδικες αξιών του ελληνικού κόσμου τόσο στον πόλεμο όσο και στην ειρήνη.
Επίσης, ένας θεατής που δεν γνωρίζει την «Οδύσσεια» και την ελληνική ιστορία, παρακολουθώντας την «Οδύσσεια» του Νόλαν μπορεί άραγε να ισχυριστεί ότι εισάγεται σε αυτό που ήταν ο ελληνικός κόσμος μέσα από τα πραγματολογικά στοιχεία που παρουσιάζει η ταινία; Σε καμία περίπτωση δεν συμβαίνει αυτό.
Στον Ομηρο, οι Ελληνες ζουν σε πόλεις-κράτη με θεσμούς και συνελεύσεις πολιτών· δεν αποτελούν όχλο. Οι Ελληνες βασιλιάδες δεν γονατίζουν μπροστά στον Αγαμέμνονα. Ο πολιτικός πολιτισμός των Ελλήνων στις αρχαϊκές πόλεις-κράτη της Ιθάκης, της Σπάρτης, της Πύλου αντιπαρατίθεται στις διάφορες πολιτικές κοινωνίες που παρουσιάζονται κατά τη διάρκεια των περιπετειών του Οδυσσέα: στο νησί των Λαιστρυγόνων, οι οποίοι είναι πολιτικά οργανωμένοι αλλά ξενοφοβικοί· στο νησί των Κυκλώπων, που βρίσκεται σε πρωτόγονο, ούτε καν προπολιτικό στάδιο. Το νησί των Φαιάκων, από την άλλη, αποτελεί μια ουτοπική πολιτική κοινωνία που συνδυάζει αρμονικά την ενάρετη διακυβέρνηση του βασιλιά με τη διαβούλευση αρίστων βασιλέων, καθώς και τη δημοκρατική ισότητα και ευημερία των πολιτών.
Ολα αυτά τα νοήματα, που αναδεικνύουν τον ελληνικό κόσμο ο οποίος γέννησε τον ελεύθερο άνθρωπο και αργότερα τη δημοκρατία, απουσιάζουν πλήρως από την ταινία. Η αισθητική του πολιτιστικού και ιστορικού πλαισίου παραπέμπει σε μια φεουδαρχική δομή, η οποία σε καμία περίπτωση δεν αντιπροσωπεύει τον ελληνικό κόσμο.
Η κατά τα άλλα ενδιαφέρουσα «Οδύσσεια» του Νόλαν δεν αποτελεί απλώς μια ελεύθερη κινηματογραφική διασκευή του ομηρικού έπους, αλλά μια εκ νέου ερμηνεία του.
Στην «Οδύσσεια» του Ομήρου, η ανάκληση των αναμνήσεων των περιπετειών του Οδυσσέα δεν πραγματοποιείται στο νησί της Καλυψούς αλλά στο νησί των Φαιάκων, το οποίο απουσιάζει εντελώς από την ταινία. Ωστόσο, αυτός ο ομηρικός σταθμός, τον οποίο παραλείπει ο Νόλαν, αποτελεί το τελικό πέρασμα του Οδυσσέα από μια υποδειγματική πολιτική κοινωνία πριν από την άφιξή του στην Ιθάκη. Ο Οδυσσέας κερδίζει τον θαυμασμό των Φαιάκων ύστερα από την εξιστόρηση των περιπετειών του· και είναι οι Φαίακες εκείνοι που θα τον οδηγήσουν τελικά στην πατρίδα του την Ιθάκη, και όχι η Καλυψώ.
Υπάρχουν πολλά ακόμη που θα μπορούσαν να γραφούν για τις ουσιώδεις διαφορές που προαναφέρθηκαν και τις σημαντικές παραλείψεις –οι μορφές του Λαέρτη, της Αντίκλειας, του Αχιλλέα– ανάμεσα στην «Οδύσσεια» του Ομήρου και στην «Οδύσσεια» του Νόλαν. Η ταινία μεταβάλλει τόσο το ομηρικό κείμενο όσο και τον ίδιο τον ήρωα, επιδιώκοντας να αναδείξει κυρίως ένα αντιπολεμικό μήνυμα, το μετατραυματικό στρες των πολεμιστών και στοιχεία κακοποίησης των γυναικών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί και η τελείως κόντρα στο ομηρικό κείμενο παρουσίαση της Κίρκης, όπως και η υποτιθέμενη κακοποίηση της Ωραίας Ελένης, η οποία αποτυπώνεται με εμφανή τραύματα στο πρόσωπό της, κάτι που δεν υπάρχει πουθενά στην «Οδύσσεια» του Ομήρου.
Στο ομηρικό έπος η Ελένη έχει ήδη επιστρέψει στη Σπάρτη ως βασίλισσα του ανακτόρου της. Την Ελένη, κόρη του Δία, δεν την έχει κακοποιήσει κανείς, ενώ η φυγή της με τον Πάρι αποδίδεται στα τεχνάσματα και στην επέμβαση της θεάς Αφροδίτης, προκειμένου να δικαιολογηθεί η πράξη της. Παράλληλα, προκειμένου να υπηρετηθεί η εκδοχή ενός μετανοημένου και ψυχικά τραυματισμένου Οδυσσέα, η ταινία αφιερώνει μεγάλο μέρος της αφήγησής της σε σκηνές από την «Ιλιάδα» και το έπος «Ιλίου Πέρσις». Ωστόσο, τα επεισόδια αυτά δεν αποτελούν το επίκεντρο της «Οδύσσειας», η οποία επικεντρώνεται στον νόστο, στη δοκιμασία και στην αποκατάσταση του Οδυσσέα μέσα από ένα διαφορετικό αξιακό και πολιτικό πλαίσιο.
Συμπερασματικά, η «Οδύσσεια» του Νόλαν δεν αποτελεί απλώς μια ελεύθερη κινηματογραφική διασκευή του ομηρικού έπους, αλλά μια εκ νέου ερμηνεία του μέσα από το πρίσμα της δυτικής νεωτερικότητας. Ο ομηρικός κόσμος προσεγγίζεται με σύγχρονες ιδεολογικές και ψυχολογικές αναγνώσεις, οι οποίες μετατοπίζουν το κέντρο βάρους από τον πολιτικό και πολιτισμικό άνθρωπο του ελληνικού κόσμου προς τον εσωτερικά τραυματισμένο και ενοχικό άνθρωπο της νεωτερικής Δύσης.
Ετσι, η «Οδύσσεια» παύει να λειτουργεί ως το έπος που αναδεικνύει την ελευθερία, την αυτονομία, την πολιτική συγκρότηση και το αξιακό σύστημα των Ελλήνων και μετατρέπεται σε ένα αφήγημα προσαρμοσμένο στις ευαισθησίες και στις αναζητήσεις του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού. Με τον τρόπο αυτό, αποσιωπάται η ιδιαίτερη πολιτική και πολιτισμική φυσιογνωμία του ελληνικού κόσμου, ο οποίος υπήρξε ο πρώτος που συνέλαβε και πραγματοποίησε αργότερα την πολιτική ελευθερία και τη δημοκρατία ως αυτοκυβέρνηση των πολιτών. Η ανάγνωση του Ομήρου μέσα από τα ερμηνευτικά σχήματα της νεωτερικότητας μπορεί να παράγει ένα ενδιαφέρον κινηματογραφικό έργο, δεν μπορεί όμως να αποδώσει το βαθύτερο νόημα του ομηρικού έπους, ούτε τον κόσμο που αυτό εκφράζει.
* Η κ. Πολυβία Παραρά διδάσκει στο Τμήμα Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Μέριλαντ, ΗΠΑ.
